Πυκνά χρωματικά πεδία με ακαθόριστα όρια που αιωρούνται πάνω στον καμβά· επίμονη αναζήτηση ζωγραφικού βάθους σε υπερβατική σχεδόν ατμόσφαιρα. Μόνο η άμεση, φυσική επαφή με τα έργα του Μαρκ Ρόθκο μπορεί να αποδώσει την ένταση και την ενέργεια που παράγουν και την πνευματική αύρα που εκπέμπουν. «Ο πατέρας μου ήθελε όποιος παρατηρεί τα έργα του να αισθάνεται την ίδια θρησκευτική εμπειρία που αισθανόταν και ο ίδιος όταν τα δημιουργούσε» σημειώνει ο Κρίστοφερ Ρόθκο. Ο οποίος συνεπιμελείται τη μνημειώδη έκθεση για τον Μαρκ Ρόθκο 70 έργων της περιόδου 1930-1970 στο Παλάτσο Στρότσι της Φλωρεντίας. Μετά τη σπουδαία έκθεση για τον Μπεάτο Αντζέλικο, η σημερινή κάνει ένα άλμα έξι αιώνων, αλλά μόνο φαινομενικά.
Ο Μαρκ Ρόθκο (1903-1970), Λετονός εβραϊκής καταγωγής, μεταναστεύει σε ηλικία επτά ετών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ουσιαστικά αυτοδίδακτος, σπουδάζει την τέχνη με επισκέψεις στα μουσεία της Νέας Υόρκης· παράλληλα διαβάζει, συγγράφει, μελετά σε καθεστώς αυστηρής διανοητικής πειθαρχίας. Θεωρείται εκπρόσωπος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού: έχει πει ωστόσο ότι «η τέχνη μου δεν είναι αφηρημένη. Ζει και αναπνέει», σαν να επιδίωκε την αποδέσμευσή της από μια τυπική κριτική ταξινόμηση και την κατανόησή της ως βαθιάς βιωματικής εμπειρίας.
Τα ταξίδια του στη Φλωρεντία, το 1950 και το 1966, αποδεικνύονται καθοριστικά για τη ζωγραφική του και τη σχέση της με την αρχιτεκτονική: «Λίγο μετά που ξεκίνησα [την εσωτερική διακόσμηση του Κτιρίου Σίγκραμ στη Νέα Υόρκη, διάσημο έργο του Μις βαν ντερ Ρόε] αντιλήφθηκα ότι είχα επηρεαστεί πολύ από τις εσωτερικές όψεις του Προθαλάμου της Βιβλιοθήκης των Μεδίκων στη Φλωρεντία. Ο Μιχαήλ Αγγελος είχε καταφέρει να δημιουργήσει ακριβώς εκείνη την ιδιαίτερη αίσθηση που αναζητούσα. Δημιούργησε έναν χώρο όπου οι επισκέπτες έχουν την εντύπωση ότι είναι φυλακισμένοι μέσα σε ένα δωμάτιο, όπου οι πόρτες και τα παράθυρα είναι χτισμένα (…)». Πράγματι από τη δεκαετία του 1930 η παραστατική τότε ζωγραφική του Ρόθκο αντλεί από φλωρεντινά πρότυπα, πριν ακόμη τα ταξίδια του εκεί. Η αίσθηση του σιωπηλού, ερμητικού περιβάλλοντος θα χαρακτηρίσει την αναζήτησή του, οδηγώντας ζωγραφική και αρχιτεκτονική σε μια μοναδική συμβιωτική σχέση. Στο μοναστήρι του Αγίου Μάρκου, στο κέντρο της πόλης, ο Ρόθκο συγκινείται από τη λατρευτική ατμόσφαιρα και την αρχιτεκτονική των μικρών κελιών: η μεταποίηση των αναλογιών και η ανάδειξη των τονικών συνηχήσεων αποκαλύπτονται σήμερα με την τοποθέτηση πέντε έργων του σε αντίστοιχα κελιά του μοναστηριού, δίπλα στις νωπογραφίες του Μπεάτο Αντζέλικο. Εργα του παρουσιάζονται και στον Προθάλαμο της Βιβλιοθήκης, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας διάσπαρτης έκθεσης Ρόθκο στην πόλη που τόσο τον ενέπνευσε.
Η αχρονική μνημειακότητα του έργου του λετονού ζωγράφου ανακαλεί εκείνη του επίσης εβραϊκής καταγωγής κορυφαίου εσθονού αρχιτέκτονα Λούις Καν (1901-1974) σε κτίρια της ίδιας περιόδου, όπως το Ινστιτούτο Σολκ ή το Μουσείο Κίμπελ. Και στους δύο η σιωπή γίνεται χώρος, ενώ αναδεικνύεται ο κεφαλαιώδης ρόλος του φωτός για τη δημιουργία του αρχιτεκτονικού και ζωγραφικού περιβάλλοντος. Για την τοποθέτηση 14 έργων του στο περίφημο Παρεκκλήσι Ρόθκο στο Χιούστον (δίπλα στην πολύ σημαντική Συλλογή Μένιλ, πρώιμο μουσείο του Ρέντσο Πιάνο) ο Ρόθκο επιλέγει μια οκταγωνική κάτοψη με αναφορά στο Βαπτιστήριο της Φλωρεντίας και στον τρούλο του Φιλίπο Μπρουνελέσκι για τον καθεδρικό της πόλης, ενώ το μοναδικό άνοιγμα του περίκλειστου χώρου είναι ο διαφώτιστος οφθαλμός στην οροφή, όπως στο ρωμαϊκό Πάνθεον. Το έργο έχει ολιστικό χαρακτήρα, η ζωγραφική διαχέεται μέσα στην αρχιτεκτονική, αλλά και στη μουσική: το 1971 ο πρωτοποριακός Νεοϋορκέζος Μόρτον Φέλντμαν, μαθητής του Τζον Κέιτζ, με τη μυστικιστική σύνθεση «Rothko Chapel» μεταγράφει το στοχαστικό σύμπαν του φίλου Ρόθκο σε ανεπαίσθητα ηχητικά πεδία μετέωρα στον χώρο.
Μετά από χρόνια κατάθλιψη, στις 25 Φεβρουαρίου 1970 ο Ρόθκο αυτοκτονεί στο ατελιέ του στη Νέα Υόρκη. Σήμερα στις κατάμεστες αίθουσες του Στρότσι κυριαρχεί μια υποβλητική σιωπή, σαν σε εκκλησία.
Ο κ. Ανδρέας Γιακουμακάτος είναι ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτονικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, μέλος της Accademia delle Arti del Disegno της Φλωρεντίας.
