Μερίδιο στην αθανασία – Χειρόγραφα, αυτόγραφα, εικόνες από το ιστορικό «Μονόγραμμα»

^_«Κορούλα μου, Χρηστός [sic] Ανέστη! Τα τελευταία σου γράμματα είναι από τις 28 και 30 Μαρτίου. Τσουρέκι και αυγά δε σου έστειλα γιατί φοβήθηκα μήπως χαλάσουν. Αλλά αφού μου ζητάς θα σου κάνω ένα Πασχαλινό δεματάκι την Τρίτη του Πάσχα, και ας είναι και κατόπιν εορτής. […] Σήμερα είναι Μεγάλο Σάββατο. Χτυπούν οι καμπάνες της πρώτης Ανάστασης. Πάω να προσκυνήσω. Εύχομαι σε λίγο να είσαι κοντά μου και να σε πάρω να πάμε μαζί για ν’ ανάψης τη λαμπάδα που έχω τάξη [sic] στην Παναγία, που σε έσωσε. Σε φιλώ αγάπη μου, η Μάνα σου».

Το επιστολικό δελτάριο, με ημερομηνία 8 Απριλίου 1950, στέλνει η πεζογράφος Μαρία Ιορδανίδου στην κόρη της Νέλλη στα ΑΕΤΟ/ΕΣΑΓ, στο Ειδικό Σχολείο Αναμορφώσεως Γυναικών πολιτικών κρατουμένων στη Μακρόνησο. Ενα μικρό κομμάτι χαρτί, 9 επί 15 εκατοστά, με τη σφραγίδα της λογοκρισίας επάνω, μαρτυρεί τη ζεστή προσωπικότητα της συγγραφέως της Λωξάντρας και την αγαπητική σχέση με την κόρη της και ξετυλίγει την ιστορία της οικογένειας και της σχέσης της με την Αριστερά.

Χειρόγραφα και αυτόγραφα. Από το αρχείο της τηλεοπτικής εκπομπής «Μονόγραμμα»

Επιμέλεια Στέλιος Σγουράκης.

Εκδόσεις Αρχείο Κρήτης, 2025, σελ. 402 (σκληρόδετο), τιμή 50 ευρώ

Το δελτάριο είναι μονάχα ένα από τα τεκμήρια, μία από τις περίπου 400 μικροϊστορίες που φανερώνονται στον υπομονετικό και φιλέρευνο αναγνώστη του συλλεκτικού τόμου Χειρόγραφα και αυτόγραφα. Από το αρχείο της τηλεοπτικής εκπομπής «Μονόγραμμα» (εκδ. Αρχείο Κρήτης), που επιμελήθηκε ο παραγωγός και σκηνοθέτης Στέλιος Σγουράκης. Γιος του Γιώργου (1946-2024) και της Ηρώς Σγουράκη (1947-2017), των δημιουργών της τηλεοπτικής εκπομπής «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ, ανέλαβε να ολοκληρώσει το τελευταίο έργο με το οποίο καταπιανόταν ο πατέρας του: μια έκδοση στην οποία αποτυπώνονται στο χαρτί το περιεχόμενο και το ύφος της εκπομπής.

Tηλεοπτική πινακοθήκη

«Αυτοβιογραφικά ντοκιμαντέρ» χαρακτηρίζονταν τα επεισόδια της σειράς, η οποία, συμπληρώνοντας 40 χρόνια παρουσίας το 2022, δικαιούται τον τίτλο της μακροβιότερης πολιτιστικής εκπομπής στην ελληνική τηλεόραση. Βραβευμένοι το 2012 από την ΕΡΤ για τα 30χρονα του «Μονογράμματος» και από την Ακαδημία Αθηνών για το σύνολο του έργου τους, ο Γιώργος και η Ηρώ Σγουράκη έδωσαν μια τηλεοπτική πινακοθήκη προσωπικοτήτων από τον πνευματικό, καλλιτεχνικό και κοινωνικό χώρο, με κατ’ εξαίρεσιν συμπερίληψη του πολιτικού Ηλία Ηλιού. Στο «Μονόγραμμα» οι πρωταγωνιστές αυτοπαρουσιάζονται, αυτοβιογραφούνται, με σκοπό να δοθεί η ζωή τους κατά το δυνατόν αδιαμεσολάβητα.

Στο εγχείρημα της απόδοσης της ιστορίας του «Μονογράμματος» στο χαρτί χρησιμοποιήθηκαν ποικίλα αυτόγραφα των καλεσμένων αντλημένα από το αρχείο της εκπομπής ή από άλλες πηγές, καθώς και σημειώματα, επιστολές και ιδιόχειρες αφιερώσεις σε βιβλία, δίσκους κ.ά. προς το ζεύγος Σγουράκη. Το εικονογραφικό υλικό του τόμου είναι εύγλωττος μάρτυρας των ιδιοτήτων των παρουσιαζόμενων. Ενα σχέδιο του «Δρομέα» του 1988, μελέτη σε σχέση με τον χώρο, του Κώστα Βαρώτσου.

Ανοιχτές επιστολές με πολιτικό περιεχόμενο και μουσικές σημειώσεις του Μίκη Θεοδωράκη, παρτιτούρες του Θεόδωρου Αντωνίου, του Μίμη Πλέσσα και του Γιώργου Κουμεντάκη, μαθηματικές συναρτήσεις σε έναν μαυροπίνακα διδασκαλίας από τον καθηγητή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Επιστήμης των Υπολογιστών στο ΜΙΤ Κωνσταντίνο Δασκαλάκη, σχέδια για κοστούμια θεατρικών παραστάσεων από την ενδυματολόγο Ιωάννα Παπαντωνίου ή το εντυπωσιακό κοστούμι του Γιώργου Πάτσα για τη «Μήδεια» της Νικαίτης Κοντούρη από το Εθνικό Θέατρο το 1997.

Στην πληθώρα προσωπικοτήτων που φιλοξενήθηκαν στην εκπομπή συναντάμε ξεχωριστούς θεράποντες της δραματικής τέχνης, όπως ο Μάνος Κατράκης, πάμπολλους λογοτέχνες, μεταξύ των οποίων η Διδώ Σωτηρίου, η Ελλη Αλεξίου, ο Σπύρος Πλασκοβίτης, ο Αντώνης Σαμαράκης, ο Νίκος Καρούζος, ιδρυτές φορέων πολιτισμού, όπως ο Μάνος Χαριτάτος του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ) και ο Βασίλης Θεοχαράκης του ομώνυμου Ιδρύματος Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής, τον πρόεδρο της Minos-EMI Μάκη Μάτσα, τον ποδοσφαιριστή Κώστα Νεστορίδη, την ερευνήτρια της παραδοσιακής μουσικής Δόμνα Σαμίου, τη Νelly’s και τους φωτορεπόρτερ Μανώλη Μεγαλοκονόμο και Αριστοτέλη Σαρρηκώστα. Ουκ ολίγοι ανάμεσά τους οι ακαδημαϊκοί: ο οικονομολόγος Ξενοφών Ζολώτας, ο θεατρικός συγγραφέας Ιάκωβος Καμπανέλλης, οι της Πρώτης Τάξης των Θετικών Επιστημών Χρήστος Ζερεφός, Σταμάτης Κριμιζής, Δημήτρης Νανόπουλος κ.ά.

Η Ηρώ Σγουράκη συζητεί με τον Κώστα Μουρσελά στο σπίτι-γραφείο του

Η τραμπάλα και η μοναξιά

Οι φωτογραφίες στον τόμο, το περιβάλλον, τα ρούχα, η ηλικία των εικονιζόμενων εκθέτουν στον αναγνώστη το χρονικό βάθος της εκπομπής. Ο Γιώργος Σγουράκης κάνει τραμπάλα, σαν παιδί, με τον Γιάννη Τσαρούχη το 1983 ή κάθεται σε διπλανές πολυθρόνες με τον Κ. Θ. Δημαρά. Τον βρίσκουμε ανάμεσα σε βιβλία με τον Αχιλλέα Κυριακίδη, στην ελληνική ύπαιθρο με τον Ζακ Λακαριέρ και στη Βεργίνα, το 1982, με τον Μανόλη Ανδρόνικο. Η Ηρώ στο γραφείο του Λυκούργου Σταυράκου, ιδρυτή της ομώνυμης Σχολής Κινηματογράφου, και στο σπίτι-γραφείο του Κώστα Μουρσελά. Αλλού, οι δυο τους στο σπίτι του Πέτρου Μάρκαρη, σε ένα καφέ με τον ηθοποιό Γιώργο Μιχαλακόπουλο ή στο εργαστήριο της γλύπτριας Ναταλίας Μελά.

Αποκαλυπτικές για το κλίμα της εκπομπής είναι οι προσωπικές αφιερώσεις: «Στον Γιώργο, για χίλιους λόγους, κι επειδή του ομολόγησα κάποτε την μοναξιά μου» διαβάζουμε σε αυτόγραφο σημείωμα του Βασίλη Αλεξάκη. Και η Κική Δημουλά σε επιστολή της (25.4.2013) προς τον Γιώργο τον ευχαριστεί για την παρουσία της στο «Μονόγραμμα» λέγοντας πως «χάρη σ’ αυτό, απέσπασα κι εγώ ένα μερίδιο διάρκειας, απ’ αυτή την τόσο τσιγγούνα και… μεροληπτική αθανασία» και κλείνει με λόγια που παραπέμπουν σε αναγνωρίσιμες σκέψεις που διατρέχουν την ποίησή της: «Και πόσο μετανοώ που σε φοβόμουνα κι έχασα εκείνα τα νεώτερα χρόνια που ακόμα δεν τα είχε επιτάξει η φθορά!».

Επιστολικό δελτάριο της Μαρίας Ιορδανίδου προς την κόρη της

Οπτικοακουστικός λόγος

Ο Δ. Ν. Μαρωνίτης, που προετοίμαζε με προσοχή κάθε συνέντευξη και δημόσια εμφάνισή του, τους στέλνει τον Αύγουστο του 1982 ένα κείμενο που επιγράφεται «Μνημόνιο για το “Μονόγραμμα”». Εκεί τους εξηγεί: «Το βάρος να δοθεί στα δύο κεφάλαια: της διδασκαλίας και της συγγραφής (οι δύο αυτές δραστηριότητες εξωτερικά και εσωτερικά συμπλέκονται – η συμπλοκή πρέπει να φανεί και στην οπτικοακουστική αφήγηση. […] Η ιδιωτική βιογραφία να περιοριστεί στο ελάχιστον […] και τα βιογραφικά στοιχεία θα πρέπει να ενσωματωθούν στα δύο προηγούμενα βασικά κεφάλαια». Γίνεται εδώ νύξη για το μέσο, τη λειτουργία και τις τεχνικές του και για το πώς αυτό επηρεάζει την αφήγηση μιας ιστορίας, της προσωπικής ιστορίας εν προκειμένω.

Στα λόγια του Μαρωνίτη ενυπάρχει ένα απροσχεδίαστο αυτοαναφορικό, για τον τόμο, σχόλιο σχετικά με τον διάλογο της οθόνης με τον έντυπο λόγο. Πώς γίνεται το αντίστροφο, η μεταφορά του πλούσιου οπτικοακουστικού λόγου σε κείμενο; «Το χειρόγραφο εμπεριέχει το αίσθημα και το συναίσθημα του ανθρώπου που κρατά στο χέρι του το μολύβι» επισημαίνει ο γλωσσολόγος και ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης προλογίζοντας τον τόμο. Η στατική, επίπεδη εικόνα του χειρογράφου φέρει, συνεπώς, βαθιά, τρισδιάστατη πληροφορία.

Ο Γιώργος Σγουράκης, όπως διαπιστώνουμε διαβάζοντας το τελευταίο δικό του αυτόγραφο στον τόμο, ένα συνοπτικό προσχέδιο της έκδοσης αυτής, είχε συλλογιστεί αρκετά τον σχεδιασμό της προκειμένου να επιτύχει αυτό το αποτέλεσμα. Είχε επιχειρήσει κάτι παρόμοιο στην έκδοση Αρχείο Γιώργου και Ηρώς Σγουράκη (εκδ. Αρχείο Κρήτης, 2012). Τότε, το αποτέλεσμα τον είχε δικαιώσει, όπως μαρτυρεί εδώ ένα σημείωμα (17/12/2012) του Βασίλη Βασιλικού: «…  πανηγυρίζω που η δουλειά σας τόσων χρόνων, που διασώσατε μεγάλο μέρος του νεότερου πολιτισμού της χώρας, υπάρχει τώρα και στην έντυπη μαρτυρία του». Απολαμβάνοντας τους κόσμους στους οποίους μας εισάγει ετούτος ο τόμος, μπορούμε να πούμε το ίδιο.