Στις 22 Φεβρουαρίου 1987 ο Άντι Γουόρχολ ή αλλιώς ο επονομαζόμενος πατριάρχης της ποπ αρτ ανάρρωνε στο δωμάτιό του στο New York Hospital.

Στα 58 του χρόνια είχε υποβληθεί σε μια επέμβαση αφαίρεσης χολής, δηλαδή ένα χειρουργείο ρουτίνας για οποιονδήποτε άλλο συνομήλικό του. Όχι όμως για τον Γουόρχολ.

Από το 1968, όταν είχε δεχτεί τους παρολίγον θανάσιμους πυροβολισμούς από το χέρι της Βάλερι Σολάνα στο Factory, ο καλλιτέχνης πάλευε να ανακτήσει τις δυνάμεις του. Υπενθυμίζεται ότι είχε μεταφερθεί στο νοσοκομείο χωρίς σφυγμό.

Η τελευταία ημέρα του Άντι Γουόρχολ

Έκτοτε ένα μόνιμο σχεδόν ακολουθούσε ως πιστό σκυλί βασικές λειτουργίες του.

Μπορούσε σχεδόν να φάει, σχεδόν να καταπιεί αλλά και σχεδόν να κυκλοφορεί όπως πριν. Χρειαζόταν να φορά πάντα έναν ειδικό κορσέ που συγκρατούσε τα σπλάχνα του.

Ο χειρουργός που ανέλαβε να του αφαιρέσει τη χολή δεν είχε λοιπόν άλλη επιλογή από το να αναδομήσει και να αποκαταστήσει το επί χρόνια τραυματισμένο κοιλιακό τοίχωμα του Γουόρχολ.

Ήταν μια δίκοπη αλλά απαραίτητη απόφαση, η οποία δε βγήκε σε κακό. Τουλάχιστον έτσι φάνηκε τις πρώτες μετεγχειρητικές ώρες.

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας ο Γουόρχολ είχε ανανήψει και φαινόταν τόσο καλά, ώστε έκανε τηλεφωνήματα από το κρεβάτι του νοσοκομείου.

Τουλάχιστον έως τις 4 το ξημέρωμα, όταν και έγινε ο τελευταίος τυπικός έλεγχος από τη νοσοκόμα, τίποτα δεν προμήνυε πως δύο ώρες αργότερα ο εμβληματικός καλλιτέχνης θα είχε εγκαταλείψει το μάταιο τούτο κόσμο.

Η νεκροψία κατέδειξε ως αιτία θανάτου την κοιλιακή μαρμαρυγή. Ο θάνατος του Αμερικανού καλλιτέχνη υπήρξε για χρόνια αντικείμενο μελέτης αλλά και σημείο τριβής στην ιατρική κοινότητα, αφού κάποιοι θεώρησαν πως κατά το κοινώς λεγόμενο πήγε σαν το σκυλί στ’ αμπέλι.

Η αλήθεια βέβαια αποδείχτηκε πως δεν ήταν ακριβώς έτσι.

39 χρόνια χωρίς τον Γουόρχολ

Τριανταεννέα χρόνια μετά από εκείνο το τελευταίο ξημέρωμά του στα εγκόσμια ο Γουόρχολ δεν είναι απλώς ένας επιδραστικός καλλιτέχνης ή μόνο ένας ευφυής νους που γέννησε ένα ρεύμα και δημιούργησε σχολή. Αλλά μια οικονομία από μόνος του.

Και μάλιστα όπως κάθε οικονομικό σύστημα ελέγχεται από μια μικρή ομάδα δισεκατομμυριούχων, εφοπλιστών, επενδυτών και φιλότεχνων που είχαν την προνοητικότητα αλλά και την ευρωστία να επενδύσουν στον καλλιτέχνη που εκτός των άλλων κατέχει και το ρεκόρ του πιο ακριβοπληρωμένου έργου του 20ου αιώνα σε δημοπρασία.

Shot Sage Blue Marilyn

Το έργο Shot Sage Blue Marilyn του 1964 δημοπρατήθηκε το 2022 από τον οίκο Christie’s προς 195 εκατομμύρια δολάρια.

Ο Γουόρχολ στην Τεχεράνη: Οι «φυλακισμένοι» πίνακες της pop art στο Ιράν

Ακούγεται τουλάχιστον αταίριαστο με το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν, όμως μια μερίδα σημαντικών έργων του Αμερικανού καλλιτέχνη βρίσκεται κλειδωμένο αλλά όχι ξεχασμένο στα υπόγεια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης.

Στο κέντρο μιας πόλης που ζει υπό το αυστηρό βλέμμα και τον απόλυτο έλεγχο των Αγιατολάχ, υπάρχει ένας τόπος που ελάχιστοι Δυτικοί έχουν επισκεφθεί. Οι τοίχοι είναι γυμνοί, ο φωτισμός χαμηλός, αλλά η θερμοκρασία και η υγρασία ελέγχονται με θρησκευτική ευλάβεια.

Εκεί, στο «θησαυροφυλάκιο» του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (TMoCA), «κοιμούνται» μερικοί από τους πιο σπάνιους Γουόρχολ του πλανήτη.

Τα πορτραίτα του ζεύγους Παχλαβί φιλοτεχνημένα από τον Γουόρχολ

Είναι το απόλυτο οξύμωρο: Μια ισλαμική θεοκρατία που απεχθάνεται τη δυτική «παρακμή», να λειτουργεί ως ο ακούσιος φύλακας του κατεξοχήν συμβόλου του αμερικανικού καταναλωτισμού.

Εκεί βρίσκεται το «Suicide (Purple Jumping Man)» του 1963, ένα έργο από τη σειρά «Death and Disaster» που, αν έβγαινε αύριο σε δημοπρασία, υπολογίζεται πως θα ξεπερνούσε με ευκολία τον πήχη των 70 εκ. δολαρίων.

Δίπλα του στέκουν τα πορτρέτα του Μάο Τσε Τουνγκ – μια σημειολογία που θα έκανε ακόμα και τον Γουόρχολ να μειδιάσει: ο κομμουνιστής ηγέτης, ζωγραφισμένος από τον κατεξοχήν καπιταλιστή καλλιτέχνη, φυλακισμένος σε μια ισλαμική δημοκρατία.

Η pop art στην υπηρεσία της αυτοκράτειρας

Η σχέση του Γουόρχολ με την Τεχεράνη ξεκίνησε το 1976, τρία χρόνια πριν από την Ισλαμική Επανάσταση και την εκδίωξη των Παχλαβί από τη χώρα. Η επαφή είχε γίνει χάρη στη γνωριμία της ομάδας του Γουόρχολ με τον Ιρανό πρέσβη στα Ηνωμένα Έθνη, Φερεϊντούν Χοβεϊντά.

Εκείνος ήταν που κανόνισε το ταξίδι, προκειμένου ο καλλιτέχνης να δημιουργήσει το πορτρέτο της αυτοκράτειρας Φαρά Παχλαβί.

Τα περίφημα πορτρέτα του Μάο δια χειρός Γουόρχολ φυλάσσαονται από τους Φρουρούς της Επανάστασης στο Ιράν

Ο σκοπός της αποστολής ήταν σαφής και συγκεκριμένος: ο Γουόρχολ έπρεπε να ταξιδέψει μέχρι την Τεχεράνη αποκλειστικά για να τραβήξει τις περίφημες φωτογραφίες Polaroid της αυτοκράτειρας, οι οποίες στη συνέχεια θα γίνονταν η βάση για να δημιουργηθούν τα εμβληματικά μεταξοτυπικά του πορτρέτα.

Όταν οι Φρουροί της Επανάστασης ανέτρεψαν τον σάχη, η οικογένειά του μπορεί να διέφυγε, όμως οι πίνακες έμειναν πίσω – η συλλογή είχε συγκροτηθεί τη δεκαετία του ’70, πριν από την Επανάσταση. Όμηροι των φανατικών Ισλαμιστών και τελικά της ιστορίας.

Κάποιοι σκίστηκαν πάνω στη μανία του όχλου. Όμως οι περισσότεροι σώθηκαν χάρη στους υπαλλήλους του μουσείου που τους έκρυψαν στα έγκατα του κτιρίου, όπου παραμένουν έως σήμερα.

Οικογένεια Μουγκράμπι: Οι ρυθμιστές του χρηματιστηρίου του Γουόρχολ

Μπορεί στην Τεχεράνη ο πατριάρχης της ποπ αρτ να θεωρείται βλάσφημος και μιαρός για τα χρηστά ήθη, όμως για τον υπόλοιπο κόσμο ο Γουόρχολ είναι ίσως ο πιο αναγνωρίσιμος, εύληπτος – τουλάχιστον φαινομενικά- και δημοφιλής καλλιτέχνες. Για τη μάζα, μα και για τους φιλότεχνους.

Double Elvis

Στους κύκλους της περίφημης φουάρ Art Basel λέγεται πως υπάρχει ένα ρητό: «Μην ποντάρεις εναντίον της Fed και μην στοιχηματίζεις εναντίον της οικογένειας Μουγκράμπι».

Ο Χοσέ Μουγκράμπι, ο Ισραηλινός πατριάρχης της οικογένειας που ξεκίνησε από την κλωστοϋφαντουργία στην Κολομβία, μαζί με τους γιους του, Αλμπέρτο και Νταβίντ δεν είναι απλώς συλλέκτες. Αλλά επενδυτές.

Φημολογείται ότι στα χέρια τους βρίσκονται μεταξύ 800 και 1.000 έργων του Γουόρχολ. Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος, αρκεί να σκεφτεί ότι διαθέτουν περισσότερα έργα του από όσα έχουν το MoMA και το Centre Pompidou μαζί.

Η στρατηγική τους είναι απλή, ακροθιγώς κυνική αλλά αποτελεσματική: Ο 86χρονος Μουγκράμπι συμμετέχει σε δημοπρασίες και πλειοδοτεί για έργα του Γουόρχολ, ακόμη κι αν η τιμή φαίνεται εξωφρενική.

Η συλλογή της οικογένειας Μουγκράμπι, μια από τις μεγαλύτερες με έργα του Γουόρχολ στον κόσμο, δε θα μπορούσε να μην περιλαμβάνει μεταξοτυπίες της Μέριλιν Μονρόε

Γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα πως ανεβάζοντας τον πήχη της τιμής σε ένα έργο, αυτομάτως αναβαθμίζει την αποτίμηση της αξίας της συλλογή του, η οποία βρίσκεται αποθηκευμένη σε ιδανικές συνθήκες στη Ζυρίχη και το Νιούαρκ της Νέας Υόρκης.

Για την οικογένεια Μουγκράμπι, που μεταξύ άλλων έχει στη συλλογή της το «Double Elvis» (αγορασμένο το 2021 έναντι 37 εκ. δολαρίων), μια σειρά πορτρέτων της Μέριλιν Μονρόε αλλά και πρώιμες εικονογραφήσεις του Αμερικανού καλλιτέχνη για παιδικά βιβλία, ο Γουόρχολ δεν είναι (μόνο) τέχνη. Είναι εμπόρευμα, το απόθεμα του οποίου ελέγχει σε απόλυτο σχεδόν βαθμό.

Πίτερ Μπραντ: Ο θεματοφύλακας της pop art και του Studio 54

Αν οι Μουγκράμπι είναι οι έμποροι, ο Πίτερ Μπραντ είναι ο θεματοφύλακας του γουροχολ-ισμού.

Είναι ο επιστήθιος φίλος του Αμερικανού καλλιτέχνη, ο άνθρωπος που ήταν εκεί όταν συνέβαιναν όλα. Μετέπειτα φίλος του Ντόναλντ Τραμπ, μεγιστάνας των εκδόσεων και σύζυγος του πρώην σούπερ μόντελ Στέφανι Σέιμουρ, ο Μπραντ γνώριζε τον Γουόρχολ, πάρταρε μαζί του στο Studio 54 και είχε το προνόμιο να αποκτά τα έργα του πριν ακόμα στεγνώσει το μελάνι.

Το ίδρυμα Brant κατέχει μερικά από τα πιο εμβληματικά έργα του Γούρχολ

Η συλλογή του, που στεγάζεται στο εντυπωσιακό Brant Foundation στο Γκρίνουιτς του Κονέκτικατ, θεωρείται η πιο «καθαρή» ποιοτικά.

Διαθέτει τα «Blue Marilyns», τα «Licorice Marilyns» και μερικά από τα πιο σημαντικά «Disaster Paintings». Αν οι Μουγκράμπι μπορούν να καυχιούνται για το πλήθος των έργων που κατέχουν, ο Μπραντ έχει κάθε λόγο να κομπάζει για το γεγονός ότι είναι ο ιδιοκτήτης των απόλυτων τρόπαιων.

Για εκείνον, η κατοχή ενός Γούρχολ δεν είναι επένδυση, αλλά απόδειξη ότι υπήρξε σάρκα από τη σάρκα της πιο cool παρέας που πέρασε ποτέ από τη Νέα Υόρκη.

Η συλλογή Νιάρχου και τα «μακάβρια» έργα «Skull»

Η οικογένεια Νιάρχου από την πλευρά της κατέχει μια από τις σημαντικότερες, αν και εξαιρετικά διακριτικές, συλλογές Γουόρχολ στον πλανήτη.

Ο Φίλιππος Νιάρχος, πρωτότοκος γιος του Σταύρου, δεν είναι απλώς ένας πλούσιος κληρονόμος αλλά ένας βαθύς γνώστης της τέχνης (και μέλος του ΔΣ του MoMA της Νέας Υόρκης).

Στη συλλογή του βρίσκεται η «Shot Red Marilyn» (αγορασμένη το 1994 για 3,6 εκατ. δολάρια – ποσό που σήμερα φαντάζει αμελητέο) και το «Green Car Crush».

Philip’s Skull

Αλλά το πιο προσωπικό κομμάτι είναι αναμφίβολα η σειρά «Skull» του 1976. O Warhol δημιούργησε τα έργα βασισμένος στις ακτινογραφίες του κρανίου του ίδιου του Φίλιππου Νιάρχου.

Μια περίπου μακάβρια αλλά εξαιρετικά γουρχολική λεπτομέρεια, που συνδέει τον συλλέκτη με τον καλλιτέχνη σε ένα επίπεδο που τα χρήματα δεν μπορούν (πάντα) να αγοράσουν.

Wall Street: Ο Γουόρχολ στο στόμα των «λύκων»

Για τους νέους βασιλιάδες της Wall Street, ο Γουόρχολ είναι το απόλυτο status symbol, πιο ισχυρό από ένα γιοτ ή ένα ιδιωτικό αεροσκάφος.

Ο Κεν Γκρίφιν της εταιρίας Citadel και ο Στιβ Κόεν της Point72 (και ιδιοκτήτης των New York Mets) αντιμετωπίζουν τους πίνακες περισσότερο ως μετοχές παρά ως έργα τέχνης.

Orange Marilyn

Ο Γκρίφιν φέρεται να πλήρωσε περίπου 200 εκατομμύρια δολάρια σε μια ιδιωτική συναλλαγή για την «Orange Marilyn», ενώ ο Κόεν έχει φλερτάρει με αριστουργήματα όπως η «Turquoise Marilyn».

Για αυτούς ο Γουόρχολ είναι η ασφαλής επιλογή. Ακόμα και όταν το χρηματιστήριο καταρρέει, η Marilyn πάντα θα χαμογελά, διατηρώντας την αξία της ανέπαφη στο πέρας των δεκαετιών.

Χιου Γκραντ: Μια δημοπρασία, λίγο αλκοόλ και 20 εκατ. δολάρια κέρδος

Κάπου ανάμεσα στις δημοπρασίες, τα εκατομμύρια και τη μεταχείριση της τέχνης ως συμβόλου ισχύος και πλούτου, υπάρχει η ιστορία του Χιου Γκραντ που αποδεικνύει με έναν ανορθόδοξο τρόπο ότι καμιά φορά η τύχη (και λίγο αλκοόλ) είναι ο καλύτερος επενδυτικός σύμβουλος.

Το 2001, έπειτα από ένα δείπνο όπου το κρασί έρρεε, όπως θα κατέγραφαν οι κοσμικογράφοι, άφθονο, ο Βρετανός ηθοποιός ύψωσε το χέρι του σε μια δημοπρασία και αγόρασε ένα πορτρέτο της Ελίζαμπεθ Τέιλορ για 3,5 εκατ. δολάρια.

Liz

«Ήμουν τρομοκρατημένος όταν ξύπνησα το επόμενο πρωί και είδα τι είχα κάνει», είχε δηλώσει αργότερα με το γνωστό φλεγματικό του χιούμορ.

Έξι χρόνια μετά πούλησε το ίδιο έργο για 23,5 εκατομμύρια δολάρια. Ένα κέρδος που πιθανόν ξεπέρασε τις αμοιβές του από όλες τις ρομαντικές κομεντί που γύρισε εκείνη τη δεκαετία.

Τα Μουσειακά καταφύγια του Γουόρχολ

Ευτυχώς, ο Γουόρχολ αν και πέθανε μόλις στα 58 του χρόνια υπήρξε εξόχως παραγωγικός.

Πράγμα που σημαίνει ότι, εκτός από τις περίκλειστες ιδιωτικές συλλογές, έργα του – και μάλιστα σε αφθονία- εκτίθενται σε πολλά μουσεία του κόσμου και άρα είναι προσβάσιμα σε θαυμαστές που θα μπορούσαν να αγοράσουν έργο του Αμερικανού καλλιτέχνη μόνο σε καρτ-ποστάλ.

Το Μουσείο Άντι Γουόρχολ στο Πίτσμπουργκ, τη γενέτειρα του καλλιτέχνη, παραμένει η «Μέκκα» για τους μελετητές, φιλοξενώντας τη μεγαλύτερη δημόσια συλλογή με 900 πίνακες και χιλιάδες σχέδια.

Το Μουσείο Άντι Γουόρχολ στο Πίτσμπουργκ

Στη Νέα Υόρκη, το MoMA διατηρεί την ιστορική σειρά «Campbell’s Soup Cans» του 1962, υπενθυμίζοντας από πού ξεκίνησαν όλα, ενώ στην Ευρώπη, το συχνά παραγνωρισμένο Museum Brandhorst στο Μόναχο διαθέτει πάνω από 100 έργα, μια από τις πιο εντυπωσιακές συλλογές εκτός ΗΠΑ.

Είναι μάλλον τα μόνα μέρη όπου μπορείς να κοιτάξεις μια Μέριλιν στα μάτια χωρίς να χρειαστεί να υπογράψεις σύμφωνο εμπιστευτικότητας.

Σήμερα, ο Άντι Γουόρχολ θα ήταν 97 ετών. Πιθανότατα θα διασκέδαζε απίστευτα με το γεγονός ότι οι επαναστατικές του εικόνες, που ξεκίνησαν ως σχόλιο για τον καταναλωτισμό, κατέληξαν να γίνουν το απόλυτο προϊόν. Έστω για το 0,01% του πλανήτη.

Ο Γουόρχολ σχολίασε τον καταναλωτισμό και τελικά τον έθρεψε. Από τα υπόγεια της Τεχεράνης έως τα ρετιρέ της Park Avenue, η εικόνα έγινε νόμισμα — και το νόμισμα εικόνα.