Στην τελευταία σελίδα του τεύχους Νταίηλυ Σταρ του Λούκυ Λουκ (1984), βλέπουμε τη μυθοπλαστική εκδοχή μιας θρυλικής συνάντησης στις όχθες της Τανγκανίκα το 1871· ολόκληρες γενιές έμαθαν έτσι για την προσπάθεια του δημοσιογράφου Χόρας Γκρίλι να εντοπίσει τον διασημότερο βρετανό εξερευνητή της βικτωριανής εποχής και για τον χαιρετισμό που του απηύθυνε ο απεσταλμένος του, Χένρι Μόρτον Στάνλεϊ: «Doctor Livingstone, I presume?».

Αυτή η γοητεία της βρετανικής αυτοκρατορικής φαντασίας έχει διαπεράσει την παγκόσμια ποπ κουλτούρα, δημιουργώντας την εικόνα ότι πολιτικοί, διανοούμενοι και επιστήμονες «εκσυγχρόνιζαν» τον πλανήτη και διέσπερναν φιλελεύθερα ιδεώδη. Οι ιστορικοί έχουν σχετικοποιήσει την εικόνα, αλλά προκύπτει ένα ακόμη ερώτημα: τι επιπτώσεις είχε αυτή η διαδικασία στην κοσμοαντίληψη των ίδιων των βρετανών ιθυνόντων και πώς αποτυπώθηκαν αυτές στην περίπτωση της περιοχής όπου ανήκει η Ελλάδα;

Georgios Giannakopoulos

The Interpreters. British Internationalism and Empire in Southeastern Europe, 1870–1930

Εκδόσεις Manchester University Press, 2025, σελ. 304, τιμή 98,40 ευρώ

Το βιβλίο The Interpreters (εκδ. Manchester University Press) του Γιώργου Γιαννακόπουλου αναμετράται γόνιμα με αυτά τα ερωτήματα, αναδεικνύοντας ότι κάθε σχέση εξουσίας, όσο μονόπλευρη κι αν φαίνεται, περιλαμβάνει διαδράσεις και εκατέρωθεν μετατοπίσεις. Δεν πρόκειται για σχετικοποίηση των σχέσεων εξουσίας, αλλά για ανατομία τους, οπότε, στην πραγματικότητα, για θρυμματισμό της εικόνας του κυρίαρχου στα εξ ων συνετέθη. Ο Γιαννακόπουλος – επίκουρος καθηγητής Νεότερης Ιστορίας (City St George’s, University of London), συνεπιμελητής του περιοδικού «Journal of Modern Greek Studies» και μέλος της Royal Historical Society – ανήκει στη γενιά των ερευνητών που διαμορφώθηκαν στο μεταίχμιο του μονοπολικού μεταψυχροπολεμικού κόσμου και της οικονομικής κρίσης, και αυτό είναι σαφές στο έργο του: εκκινώντας από τη σχετικοποίηση των εννοιών «Δύση-Ανατολή» μέσω της μεταποικιακής θεωρίας, στράφηκε στη μελέτη φαινομένων μέσα από τα οποία εξερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στην παγκοσμιότητα και τη μεθοριακότητα. Αυτοί οι προβληματισμοί κατέληξαν στο νέο του βιβλίο, όπου οι σχετικές διεργασίες εξετάζονται μέσα από τους βρετανούς «interpreters».

«Διερμηνείς» ενός πολιτισμικού χώρου

Ο Γιαννακόπουλος εξετάζει μια σειρά από βρετανούς ιστορικούς, αρχαιολόγους και δημοσιογράφους οι οποίοι, ανάμεσα στις δεκαετίες του 1870 και του 1930, έδειξαν ενεργό ενδιαφέρον για την περιοχή που κάλυπταν η Αψβουργική και η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το ενδιαφέρον αυτό είχε πρακτική σημασία: ο 19ος αιώνας και οι αρχές του 20ού ήταν η «εποχή των ζητημάτων» – όπως το έθεσε πρόσφατα η ιστορικός Χόλι Κέις –, κατά την οποία μια σειρά από πολιτικοκοινωνικά φαινόμενα εννοιολογήθηκαν ως «ζητήματα» προς επίλυση· το «Κοινωνικό», το «Μακεδονικό», το «Κρητικό» και το «Ανατολικό», οικεία στο ελληνικό κοινό, κατάγονται από εκείνη την περίοδο.

Από τη δεκαετία του 1870 οι πρωταγωνιστές του βιβλίου έδρασαν ως διαμεσολαβητές, καθώς η Νοτιοανατολική Ευρώπη άρχισε να μπαίνει στον βρετανικό φακό. Δεν επρόκειτο, όμως, για φωνές που τύχαινε να ασχολούνται με τα ίδια θέματα, ούτε για αθώες απόψεις· οι «διερμηνείς» έδρασαν ταυτόχρονα ως δημόσιοι διανοούμενοι σε επικοινωνία μεταξύ τους και, σταδιακά, ως ειδήμονες που πρότειναν ερμηνευτικά σχήματα για τη βαλκανική μεθόριο και απαντήσεις στις βρετανικές απορίες για το πώς όφειλε να τοποθετηθεί η αυτοκρατορία απέναντι στους πληθυσμούς αυτούς. Αν και η βρετανική εμπλοκή στην περιοχή χρονολογείται από παλαιότερα, από τα τέλη του 19ου αιώνα το «Ανατολικό Ζήτημα» έλαβε νέες ηθικοπολιτικές διαστάσεις στο βρετανικό φαντασιακό, συνδεόμενο με ιδέες όπως η ενότητα του ευρωπαϊκού πολιτισμού και το χρέος για συμπαράσταση στους πληθυσμούς των νοτιοευρωπαϊκών αυτοκρατοριών. Με άλλα λόγια, οι «διερμηνείς» συγκρότησαν τους όρους υπό τους οποίους η Νοτιοανατολική Ευρώπη γινόταν κατανοητή και ενδιαφέρουσα για το βρετανικό κοινό.

Η βασικότερη συνεισφορά του Γιαννακόπουλου αφορά το αντικαθρέφτισμα και τη διάδραση. Μέσα από τα κείμενά τους και τις πρακτικές τεκμηρίωσης, ταξινόμησης, χαρτογράφησης και παρατήρησης, οι «διερμηνείς» αναστοχάζονταν και πάνω στην ίδια τη λειτουργία της φιλελεύθερης αυτοκρατορικής δομής. Μέσω των πολιτικών και διανοητικών φίλτρων που χρησιμοποιούσαν για να ερμηνεύσουν την ευρωπαϊκή «μεθόριο», εμβολίαζαν το βρετανικό φαντασιακό με νέους τρόπους σύλληψης εννοιών όπως το έθνος, η διοίκηση πληθυσμών, οι φυλετικές ιεραρχήσεις και η πολιτική μεταρρύθμιση, σε μια εποχή όπου η διασταύρωση έθνους και αυτοκρατορίας γινόταν ολοένα πιο επίκαιρη. Η διανοητική εργασία των «διερμηνέων», λοιπόν, ήταν σε πρώτο επίπεδο κυριολεκτική, αλλά γινόταν και πηγή αναλογικής σκέψης: γράφοντας για τη Βοσνία ή τη Μακεδονία, στοχάζονταν – και ωθούσαν τους συμπατριώτες τους να κάνουν το ίδιο – και για τη σχέση της μητρόπολης με την Ιρλανδία ή την Ινδία.

Παράλληλα, τα δίκτυα των «διερμηνέων» και οι απόψεις τους μεταβάλλονταν μέσα στον χρόνο. Οι «διερμηνείς» δεν εμφανίζονται στο βιβλίο ως παντογνώστες μελετητές προερχόμενοι από μια ομοιόμορφη αυτοκρατορία, αλλά ως άνθρωποι που προσπαθούσαν να κατανοήσουν και να συνδιαμορφώσουν έναν κόσμο εν κινήσει. Ιστορικές μεταβολές όπως το κίνημα των Νεότουρκων ή ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έφεραν τις φιλελεύθερες βεβαιότητες των «διερμηνέων» στα όριά τους, ενώ η μεταιχμιακή τους λειτουργία ως διαμεσολαβητών τούς έφερνε σε αμηχανία καθώς επιδίωκαν να ευθυγραμμίσουν διαφορετικά συστήματα αντίληψης του κόσμου: έθνος και αυτοκρατορία, έλεγχος και χειραφέτηση, επανάσταση και μεταρρύθμιση.

Το παράδειγμα του Εβανς

Χαρακτηριστικό και οικείο παράδειγμα «διερμηνέα» ήταν ο Αρθουρ Εβανς, ο οποίος ταξίδεψε στα Βαλκάνια κατά τις κρίσεις της δεκαετίας του 1870 και δημοσίευσε ανταποκρίσεις και βιβλία όπου οι αγώνες των χριστιανικών πληθυσμών εναντίον των Οθωμανών παρουσιάζονταν ως μέρος μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής ιστορικής αφήγησης. Συνδέοντας τις σύγχρονες πολιτικές συγκρούσεις με το αρχαίο παρελθόν, το οποίο γοήτευε το βικτωριανό κοινό, ο Εβανς ενέτασσε την πραγματικότητα της περιοχής σε διανοητικές και πολιτικές κατηγορίες οικείες στο βρετανικό φαντασιακό, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση διαφορετικών αντιλήψεων για το Ανατολικό Ζήτημα. Η μεταγενέστερη αρχαιολογική δραστηριότητα στην Κνωσό ενίσχυσε ακόμα περισσότερο το κύρος του ως αυθεντίας, ενώ κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο συμμετείχε σε δίκτυα βρετανών ειδημόνων και πολιτικών που υποστήριζαν την αναδιάταξη της περιοχής βάσει της αρχής των εθνοτήτων. Η διαδρομή του Εβανς δείχνει, λοιπόν, πώς οι «διερμηνείς», κινούμενοι ανάμεσα στην ταξιδιωτική παρατήρηση, την επιστημονική έρευνα και την πολιτική παρέμβαση, δεν «εξηγούσαν» απλώς τα Βαλκάνια στην πατρίδα τους, αλλά έδρασαν για την αναδιαμόρφωση των ίδιων των αντιλήψεων της Βρετανίας για τον εαυτό της και για τον κόσμο.

Ο κ. Χρήστος Τριανταφύλλου είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, ΕΚΠΑ.