Η Τρίσα, μία χρήστης της εφαρμογής «Υοu, only virtual», καλεί μια Κυριακή όλη την οικογένειά της για να «ξανασυναντηθούν» με την ψηφιακή εκδοχή του πατέρα της, που έχει φύγει από τη ζωή. Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν περί τίνος πρόκειται και σοκάρονται (κάποιοι ενοχλούνται) όταν ακούν τη φωνή του να διηγείται ιστορίες και να απαντάει σε ερωτήσεις τους.

Εκείνη προσπαθεί να τους εξηγήσει ότι πρόκειται για έναν διαφορετικό, νέο τρόπο να θυμόμαστε τους νεκρούς μας. Η υπέργηρη θεία της παίρνει τον λόγο: «Ξέρεις πως αγαπώ την τεχνολογία. Αλλά δεν μου αρέσει να το παίζουμε θεοί. Δεν θέλω η τεχνολογία να προσπαθεί να μιμηθεί την ψυχή ή την ομιλία του. Θέλω απλώς να τον θυμάμαι όπως ήταν», κατέληξε («Κ», 4.2.24).

Η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) δεν θα μπορούσε να αφήσει ανέγγιχτο το θρησκευτικό φαινόμενο. Μια νέα «ψηφιακή θρησκευτικότητα» έχει αναδυθεί, με τις ποικίλες συνεπαγωγές και συνάφειές της να προκαλούν νέα ερωτήματα. Στο πλαίσιο αυτό, η ΤΝ επιχειρεί να εννοιοδοτήσει μία νέα μεταφυσική… χωρίς Θεό (!), όπου η ίδια η ΤΝ θα προσφέρει εξ ύψους απαντήσεις στις θρησκευτικές αναζητήσεις μας (Δημ. Αγγελής, «Το Βήμα», 14.12.25).

Το περιστατικό που εισαγωγικώς παρατίθεται, μαρτυρεί του λόγου το αληθές. Επιπλέον, η ΤΝ φιλοδοξεί να μεταβάλει τη λατρευτική εμπειρία. Avatar υπηρετεί το κηρυκτικό έργο και ο AI Jesus, ένα ψηφιακό ολόγραμμα του Ιησού, διεκδικεί τον ρόλο του εξομολόγου και παρέχει «ἄφεσιν ἁμαρτιῶν»… Θα μπορούσε να αξιωθεί και η μετοχή της στην τέλεση της Θείας Λειτουργίας; Καθ’ όσον αφορά στην Ορθόδοξη Εκκλησία, από τη στιγμή που δεν διαθέτει ψυχή και αιώνια προοπτική και, συνεπώς, αδυναμία να ιερουργήσει το μυστήριο, κάτι τέτοιο θα ήταν εξωπραγματικό ακόμα και ως σύλληψη…

Είναι προφανές ότι το δικαίωμα στη θρησκευτική ελευθερία μεταλλάσσεται και το δίκαιο καλείται πλέον να ρυθμίσει το ψηφιακό αποτύπωμά του! Στη συνάφεια αυτή, ούτε την ύπαρξη του Θεού μπορεί να αποδείξει, καθώς κάτι τέτοιο βρίσκεται έξω από τα όρια και τις δυνατότητές της.

Αλλωστε, όταν ο «Ιησούς Χριστός» της ΤΝ ρωτήθηκε τι πιστεύει για αυτήν μέσω της εφαρμογής «Text With Jesus», απάντησε: «Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα συναρπαστικό δημιούργημα της ανθρώπινης εφευρετικότητας, αλλά είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τελικά είναι ένα εργαλείο που φτιάχτηκε από ανθρώπους. Ενώ μπορεί να κάνει εκπληκτικά πράγματα, η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα αντικαταστήσει ποτέ το βάθος της ανθρώπινης σύνδεσης και κατανόησης». Ωστόσο, τυχόν παράχρηση της ΤΝ δεν αρκεί για να αντιμετωπιστεί φοβικά ή αφοριστικά από τις θρησκευτικές κοινότητες και δη την Ορθόδοξη Εκκλησία.

Για παράδειγμα, η ΤΝ μπορεί να εφαρμοστεί δημιουργικά στην ανάδειξη της εκκλησιαστικής, πολιτιστικής κληρονομιάς (σάρωση και αποτύπωση εκκλησιαστικών μνημείων, εικονικές περιηγήσεις κ.λπ.), στην ψηφιοποίηση και καταλογογράφηση των εκκλησιαστικών αρχείων, όπως και στη διευκόλυνση της διοικητικής δράσης της Εκκλησίας. Η πρωτοβουλία της Ι. Μητροπόλεως Ν. Ιωνίας να εγκαινιάσει, τον περασμένο Νοέμβριο 2025, ένα καινοτόμο ψηφιακό εργαλείο, το «ΛΟΓΟΣ – LOGOS», το οποίο προσφέρει μια πρώτη κατανόηση και καθοδήγηση βάσει πατερικών κειμένων, αποτελεί μια πρώτη απόπειρα, που λειτουργεί, πάντως, συμπληρωματικά, καθώς, όπως ομολογεί ο εμπνευστής του, «δεν υποκαθιστά τον πνευματικό ιερέα, αλλά λειτουργεί ως βοηθός στον στοχασμό, στη μάθηση και στην αναζήτηση του θελήματος του Θεού, με σκοπό να εμπνεύσει τη μελέτη, να ενισχύσει τη γνώση και να συνδέσει τον άνθρωπο με τη ζώσα Εκκλησία».

Σε μια γενικότερη προσέγγιση, τα επιτεύγματα της ΤΝ μπορούν να δημιουργήσουν συστήματα που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να έρθουν σε επαφή με διάφορες θρησκευτικές παραδόσεις και να μάθουν για αυτές μέσω της αλληλεπίδρασης, ανοίγοντας νέους δρόμους στην ενύλωση του δικαιώματος στην ελευθερία της θρησκείας.

Ειδικότερα, έχουν τη δυνατότητα να βοηθήσουν στην κατανόηση, με νέους τρόπους, των θρησκευτικών πρακτικών, πεποιθήσεων και κειμένων. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αξιοποιηθεί η δύναμη των στατιστικών αλγορίθμων για να διακρίνουν μοτίβα στην απεραντοσύνη των θεολογικών πηγών και να διευκολυνθεί η μελέτη και αξιοποίησή τους. Θα ήταν, όμως, συγχρόνως, δυνατόν να ερμηνευθεί εκ νέου ή να ξαναδιαβαστεί η Αγία Γραφή μέσα από την οπτική μιας υποθετικής έξυπνης μηχανής και να «διορθωθούν» αναφορές οι οποίες δεν είναι τυχόν συμβατές με τους κανόνες της σύγχρονης πολιτικής ορθότητας (political correctness);

Δυνατό ίσως, απευκταίο σίγουρα… Αποστολή της ορθόδοξης θεολογίας δεν είναι να επιβάλει φραγμούς ούτε να δώσει λύσεις. Το πρώτο θα ήταν ατελέσφορο, ενώ το δεύτερο θα φάνταζε εγωιστικό. Αντιθέτως, μπορεί και οφείλει να νοηματοδοτήσει προοπτικά την τεχνολογική εξέλιξη. Οπως έχει υποστηριχθεί, «η τεχνολογία, η εξέλιξη και η πρόοδος δεν χρειάζονται οδηγίες. Έχουν ανάγκη από οδηγό. Χρειάζονται τον άνθρωπο. Τον αληθινό άνθρωπο» (Μητροπολίτης Μεσογαίας Νικόλαος). Είναι αυτός από τον οποίο θα προκύψει ο «ψηφιακός ανθρωπισμός» (Θ. Τάσης), προκειμένου ο πνευματικός πολιτισμός να επιζήσει από την κυριαρχία των αλγορίθμων.

*Ο Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής ΕΚΠΑ και διευθυντής του εργαστηρίου «Εκκλησιαστικού Δικαίου και σχέσεων Κράτους- Θρησκευμάτων»