Η τεχνητή νοημοσύνη, η πιο πρόσφατη εγγραφή στον αέναο κύκλο της σχέσης τεχνολογίας και κοινωνίας/πολιτισμού, αναζωπυρώνει τεχνοφιλικές (κλίμα ενθουσιασμού, περί απελευθέρωσης) και τεχνοφοβικές (κλίμα φόβου, περί αλλοτρίωσης) προσεγγίσεις. Αδιαμφισβήτητα, η αυξανόμενη παρουσία και η μετασχηματιστική φύση της συγκεκριμένης τεχνολογίας, ως παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη που μαθαίνει από πρότυπα και δομές μεγάλων δεδομένων και χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση για να δημιουργήσει νέο περιεχόμενο, καταγράφει σημαντικές ευκαιρίες και ανησυχίες ως προς την εξέλιξή της.
Η σημαντική και πολυεπίπεδη επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης, που πυροδοτήθηκε από τη χρήση του διαδικτύου και των διάφορων εφαρμογών του, εκτείνεται στο ευρύτερο οικοσύστημα των μέσων επικοινωνίας, παραδοσιακά και ψηφιακά, αφορά κάθε είδους περιεχόμενο, ενημερωτικού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα, και θέτει προκλήσεις για όλα τα μέρη της επικοινωνιακής διαδικασίας, παραγωγούς και κοινό/χρήστες.
Η εκθετική εξέλιξη της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, συνθέτοντας και δημιουργώντας νέο, καινοφανές υλικό (κειμένων, εικόνων, βίντεο, μουσικής, κωδικών υπολογιστών), ενισχύει μια κουλτούρα παραγωγικότητας – ταχύτερη και φθηνότερη παραγωγή περιεχομένου, μείωση της επαναλαμβανόμενης εργασίας. Χρησιμοποιείται στην πλοκή των σεναρίων και την παραλλαγή διαλόγων, αυτοματοποιεί εργασίες στο μοντάζ και τα οπτικά εφέ, συνθέτει μελωδίες και αρμονίες, επιμελείται ή/και παράγει άμεσα (σε θέματα όπως ο καιρός, αθλητικά και οικονομικά) ειδήσεις, καθορίζει ποιο περιεχόμενο εμφανίζεται στις μηχανές αναζήτησης και βοηθά τους παραγωγούς να βελτιστοποιούν το περιεχόμενό τους προς αυτό τον σκοπό. Από την άλλη μεριά, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης καθιστά δύσκολη τη διάκριση μεταξύ πρωτοτυπίας, καινοτομίας και απλής αναπαραγωγής, δίνει προτεραιότητα στην ορατότητα και τα «κλικ» εις βάρος της στοχαστικής αφήγησης και της έρευνας εις βάθος, κάνει δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ ανθρώπου και μηχανής θέτοντας ερωτήματα αναφορικά με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, απειλεί θέσεις εργασίας και αποτελεί εν γένει παράγοντα αβεβαιότητας για το μέλλον του κλάδου των πολιτιστικών βιομηχανιών.
Εξίσου αμφίσημες είναι οι αναγνώσεις των τάσεων της τεχνητής νοημοσύνης για κοινό και καταναλωτές των μέσων μαζικής επικοινωνίας, επισημαίνοντας ευνοϊκές περιστάσεις και κινδύνους. Αφενός, η τεχνητή νοημοσύνη προάγει διαδραστικές και αλληλεπιδραστικές εμπειρίες (ανταπόκριση σε φωνή/κίνηση/ συναίσθημα, εμβυθιστικά περιβάλλοντα), ενισχύοντας την ενεργητική συμμετοχή του κοινού. Επιτρέπει έξυπνες και προβλεπτικές αναζητήσεις, προσαρμογή στο περιβάλλον του χρήστη και τροφοδότηση σε πραγματικό χρόνο (εξατομικευμένες προτάσεις με βάση τις προτιμήσεις και συνήθειές του), δίνοντας τη δυνατότητα ανακάλυψης νέων αγαθών, προϊόντων.
Παράλληλα, δημιουργεί συνθήκες δυναμικής ανταπόκρισης σε αφηγήσεις (ψυχαγωγικές και ενημερωτικές), όπου οι επιλογές του χρήστη χαράσσουν διαφορετικά μονοπάτια (διακλαδώσεις) στην εξέλιξη της πλοκής, ιστορίας. Αφετέρου, οι δυνατότητες αυτές (δημιουργώντας κάτι «νέο» κάθε φορά) απεδαφικοποιούν τη δημιουργική εργασία και την τέχνη, εγείροντας ηθικά ζητήματα για τα αποτελέσματά τους (πόσο μάλλον στο δυσδιάκριτο πεδίο των αυτοματοποιημένων αναρτήσεων και των ψηφιακών επηρεαστών γνώμης), αλλάζουν δραστικά τον τρόπο (μοντέλο αλγοριθμικής επιρροής) με τον οποίο «λέγονται» κι «ακούγονται» οι ιστορίες, έχοντας επιπτώσεις στην ποικιλομορφία και την έκθεση σε διαφορετικές απόψεις, ενώ υπόκεινται ως επί το πλείστον στον έλεγχο εταιρικών γιγάντων-πλατφορμών που συγκεντρώνουν την εργαλειοθηρική εξουσία τους (συλλογή κι εκμετάλλευση δεδομένων) στο ψηφιακό πεδίο. Αισιόδοξες και απαισιόδοξες προβλέψεις ή προοπτικές για τη φύση των επιπτώσεων της τεχνητής νοημοσύνης στις δημιουργικές και πολιτιστικές βιομηχανίες διατυπώνονται συχνά στη βάση των παραπάνω παρατηρήσεων.
Ωστόσο, ο δραστικός τρόπος που η νέα τεχνολογία ανατέμνει το επικοινωνιακό πεδίο, οριζόντια –διατρέχοντας όλα τα μέσα– και κάθετα –στο πλαίσιο των δικών της επιταγών (ανοικτή, συμπεριληπτική ή κλειστή, συγκεντρωτική τεχνολογία)–, αναδεικνύει τον υψηλό βαθμό πολυπλοκότητας των διακυβευμάτων που τίθενται σε (δια)λειτουργικό και ηθικό επίπεδο. Το παράδειγμα της παραπληροφόρησης είναι ενδεικτικό. Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο, παρ’ όλα αυτά η εξάπλωση της παραπληροφόρησης και ο εμπλουτισμός της με μορφές περιεχομένου που παράγονται από την τεχνητή νοημοσύνη (όπως βαθιά ψευδές υλικό) και μπορούν να διαδώσουν παραποιημένες πληροφορίες ή να εξυπηρετήσουν κακόβουλους σκοπούς καθιστούν το πρόβλημα ιδιαίτερα σύνθετο.
Λαμβανομένου υπόψη του διττού ρόλου της τεχνητής νοημοσύνης, στην επιδείνωση του προβλήματος της παραπληροφόρησης αλλά και ως εργαλείου για την αντιμετώπισή του, η πρόκληση της αξιόπιστης χρήσης της ενέχει πολλές διαστάσεις. Αφορά την εξάλειψη των μεροληψιών και προκαταλήψεων που ενυπάρχουν (και ως εκ τούτου κληρονομούνται) στα σύνολα δεδομένων που χρησιμοποιούνται για την «εκπαίδευση» της τεχνητής νοημοσύνης.
Προβάλλει την αξίωση της δυνατότητας επαλήθευσης στην παραγωγή δεδομένων και περιεχομένου (πιστοποιημένες διαδικασίες επικύρωσης της παραγόμενης γνώσης) από τα μοντέλα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης. Καθιστά αναγκαία την ανίχνευση περιεχομένου που παράγεται από την τεχνητή νοημοσύνη με σκοπό τη διάκριση του υλικού που έχει παραχθεί (υποχρέωση γνωστοποίησής του, σύμφωνα με το σχέδιο νόμου της Ευρωπαϊκής Ένωσης – AI ACT) ή χειραγωγηθεί από αλγόριθμους.
Προκρίνει την εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης τόσο σε διαδικασίες διακρίβωσης των γεγονότων και ελέγχου της διάδοσης της παραπληροφόρησης στα μέσα μαζικής επικοινωνίας όσο και σε πρωτοβουλίες ενίσχυσης του γραμματισμού του κοινού στα μέσα ενημέρωσης. Υπό αυτό το πρίσμα, ο αντίκτυπος της ενσωμάτωσης της τεχνητής νοημοσύνης στα μέσα μαζικής επικοινωνίας δεν είναι προδιαγεγραμμένος ούτε επαφίεται στις επιδράσεις των διαφορετικών παραγόντων που διαπλέκονται στο πεδίο.
Η προσμέτρησή τους σε όρους εύρεσης ισορροπίας μεταξύ δημιουργικών/ παραγωγικών και ηθικών/δεοντολογικών προταγμάτων, στο πλαίσιο της επανασημασιοδότησης της αυθεντικότητας και της αξιοπιστίας των μιντιακών προϊόντων/αγαθών, είναι απαραίτητη για την προαγωγή μιας πλουραλιστικής και καλά ενημερωμένης κοινωνίας.
*Ο Παντελής Βατικιώτης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
