Επιμέλεια: Κατερίνα Κουτσελάκη
Για δεκαετίες, η διάγνωση του καρκίνου στο πάγκρεας ισοδυναμούσε με μια από τις πιο ζοφερές προοπτικές στην ιατρική. Οι διαθέσιμες θεραπείες ήταν ελάχιστες και η αποτελεσματικότητά τους περιορισμένη, ενώ αμέτρητες κλινικές δοκιμές πειραματικών φαρμάκων κατέληγαν σε αποτυχία. Πολλοί ερευνητές είχαν αρχίσει να πιστεύουν ότι τα βιολογικά εμπόδια ήταν ανυπέρβλητα.
Ωστόσο, το τοπίο αλλάζει ραγδαία. Ένα νέο φάρμακο που βρίσκεται κοντά στην έγκριση από τις αμερικανικές ρυθμιστικές αρχές, το daraxonrasib, αποτελεί το πρώτο σκεύασμα που καταφέρνει να παρατείνει σημαντικά τη ζωή των ασθενών με καρκίνο του παγκρέατος. Το μυστικό του έγκειται στη στόχευση μιας κυτταρικής πρωτεΐνης, που τροφοδοτεί σχεδόν όλους τους παγκρεατικούς όγκους, καθώς και πολλούς καρκίνους του πνεύμονα και του παχέος εντέρου, τις τρεις κύριες αιτίες θανάτου από καρκίνο παγκοσμίως.
Ορισμένοι επιστήμονες προβλέπουν ήδη ότι η προσέγγιση αυτή θα μπορούσε να αποδειχθεί η σημαντικότερη πρόοδος στην ογκολογία των τελευταίων 15 ετών, μετά την έλευση της ανοσοθεραπείας.
Η κατάρρευση ενός επιστημονικού δόγματος
Η μακρά πορεία προς τη δημιουργία του φαρμάκου αποτελεί θρίαμβο της επιμονής, καθώς επιτεύχθηκε μετά από δεκαετίες διαψεύσεων και την κατάρρευση της «κοινής λογικής», που αποδείχθηκε λανθασμένη. «Κάθε φορά που σημειωνόταν μια πρόοδος, οδηγούμασταν στην κατάρρευση ενός δόγματος», σημειώνει η Adrienne Cox, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας.
Ο στόχος είχε εντοπιστεί εδώ και καιρό: μια πρωτεΐνη με λεία επιφάνεια στο εσωτερικό των κυττάρων, η KRAS, η οποία όταν μεταλλάσσεται, πυροδοτεί την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη των όγκων. Οι ερευνητές την περιέγραφαν συχνά ως μια «λιπαρή σφαίρα» (greasy ball), που έμοιαζε αδύνατο να προσβληθεί από οποιοδήποτε φάρμακο.
«Σχεδόν όλοι πίστευαν ότι ήταν αδύνατο να δημιουργηθούν φάρμακα κατά της KRAS», αναφέρει η Marina Pasca di Magliano από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.
Η «μοριακή κόλλα» που έκανε το θαύμα
Η λύση ήρθε μέσα από μια επαναστατική προσέγγιση που χρησιμοποιεί «μοριακές κόλλες», για να σταματήσει τη δράση της KRAS. Το daraxonrasib, το οποίο αναπτύχθηκε από την εταιρεία Revolution Medicines στη Silicon Valley, έχει λάβει διαδικασία ταχείας αξιολόγησης από τον FDA και θα μπορούσε να εγκριθεί εντός του έτους.
Το φάρμακο, ένα χάπι που λαμβάνεται τρεις φορές την ημέρα, δεν αποτελεί οριστική θεραπεία. Έχει παρενέργειες, όπως εξανθήματα και κόπωση και σε ορισμένους ασθενείς σταματά τελικά να λειτουργεί. Ωστόσο, τα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών είναι εντυπωσιακά: ασθενείς με μεταστατικό καρκίνο, που είχαν ήδη εξαντλήσει τις επιλογές της χημειοθεραπείας, έζησαν κατά μέσο όρο πάνω από 13 μήνες, συγκριτικά με τους λιγότερο από επτά μήνες εκείνων που συνέχισαν με χημειοθεραπεία.
«Είναι η αρχή, όχι το τέλος», λέει η Δρ. Elizabeth Jaffee από το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, παρομοιάζοντας την επιτυχία αυτή με την κατάρριψη ενός ακατόρθωτου ρεκόρ.
Από το 1980 στο σήμερα: Ένας αγώνας δρόμου 40 ετών
Η ανακάλυψη ότι οι μεταλλάξεις στα γονίδια της οικογένειας RAS προκαλούν καρκίνο, έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, από ερευνητές του MIT και του Χάρβαρντ. Για χρόνια, οι φαρμακευτικές εταιρείες προσπαθούσαν να βρουν μια «ρωγμή» στην επιφάνεια της πρωτεΐνης KRAS, για να προσκολληθεί το φάρμακο, αλλά αποτύγχαναν παταγωδώς.
Η ανατροπή ήρθε το 2013, όταν ο Kevan Shokat (UCSF) απέδειξε ότι η «λιπαρή σφαίρα» δεν ήταν τελικά τόσο αδιαπέραστη. Στη συνέχεια, ο Greg Verdine του Χάρβαρντ πρότεινε τη χρήση μοριακών δεσμών που «κολλάνε» το φάρμακο πάνω σε μια άλλη πρωτεΐνη του κυττάρου, χρησιμοποιώντας την ως στήριγμα για να εξουδετερώσουν την KRAS.
«Δεν περίμενα ότι θα ζούσα τόσο»
Για τους ασθενείς, η επιστημονική αυτή νίκη μεταφράζεται σε πολύτιμο χρόνο. Η Rhea Caras, μια συνταξιούχος δικηγόρος από την Καλιφόρνια, διαγνώστηκε με μεταστατικό καρκίνο του παγκρέατος, το 2023 και της έδωσαν λίγους μήνες ζωής.
Σήμερα, δύο χρόνια μετά την έναρξη της δοκιμής του daraxonrasib, ο όγκος της έχει συρρικνωθεί και η ίδια σχεδιάζει ταξίδι στη Χαβάη με την οικογένειά της. «Είμαι σίγουρη ότι δε θα ήμουν ζωντανή χωρίς αυτό το φάρμακο. Ζω μια αρκετά καλή ζωή και δεν το περίμενα αυτό», εξομολογείται.
Ακόμη και ο Robert Weinberg του MIT, ο οποίος έκανε τις πρώτες ανακαλύψεις για το γονίδιο RAS, το 1982, δηλώνει έκπληκτος που μετά από 44 χρόνια, είδε το έργο του να σώζει ζωές: «Θα ήταν ωραίο αν ο Κύριος μας είχε στείλει κάτι πιο εύκολο να αντιμετωπιστεί φαρμακευτικά, αλλά τελικά δεν ήταν αυτή η περίπτωση».
Πηγή: The New York Times
