Θυμάστε τα αθώα και αγνά χρόνια, όταν ακούγαμε από τις ειδήσεις για έναν άγνωστο, αχαρτογράφητο και εξόχως μεταδοτικό κορωνοϊό που πιστεύαμε -οι αφελείς- ότι δε θα φτάσει ποτέ ως τα μέρη μας;
Θυμάστε εκείνες τις πρώτες εβδομάδες που δίναμε μάχη σώμα με σώμα για μια χειρουργική μάσκα, μέναμε ταμπουρωμένοι σπίτι, διαβάζαμε ως και τις ετικέτες των απορρυπαντικών για να γεμίσουμε τον χρόνο μας και παρακολουθούσαμε πρωτο-influencers του TikTok να γλείφουν πόμολα;
Τότε που μια βόλτα στο τετράγωνο της γειτονιάς ισοδυναμούσε ταυτόχρονα με πράξη αντίστασης και επικίνδυνη αποστολή και που για να «το ρίξουμε έξω» βάζαμε ένα banana bread στον φούρνο;
Ακόμα κι αν έχετε απωθήσει αυτές τις τραυματικές μνήμες, ο μέχρι πρότινος σχεδόν άγνωστος στο ευρύ κοινό χανταϊός ήρθε να τις αναμοχλεύσει.
Αλλά μη φοβάστε. Αυτό δεν είναι ένα κείμενο κατασκευασμένο για να σπείρει πανικό, να εξαφανίσει τα εβαπορέ γάλατα και τα χαρτιά υγείας από τα σούπερ μάρκετ της γειτονιάς ή να σας βάλει στον κόπο να αναζητάτε καταχωνιασμένες συνταγές για banana bread.
Ένα πλωτό εργαστήριο σε αχαρτογράφητα νερά
Ας ηρεμήσουμε λίγο και ας ταξιδέψουμε στα ανοιχτά των ακτών της δυτικής Αφρικής. Εκεί όπου πλέει το διαβόητο πλέον MV Hondius με ρότα προς την Τενερίφη.
Προσπαθήστε να φανταστείτε την κατάσταση που επικρατεί στο πλοίο, αλλά προηγουμένως σβήστε από το μυαλό σας τα κλισέ των γιγαντιαίων κρουαζιερόπλοιων με καζίνο, πισίνες και ανέμελους τουρίστες που λιάζονται στην Καραϊβική. Στην περίπτωση του MV Hondius το σκηνικό είναι πολύ πιο ακατέργαστο. Και σίγουρα πιο κλειστοφοβικό.
Μιλάμε για ένα υπερσύγχρονο αλλά αυστηρά λειτουργικό σκαρί εξερευνητικών αποστολών, ειδικά ενισχυμένο για να διασχίζει παγωμένα νερά και να αντέχει τις ακραίες συνθήκες των πολικών περιοχών. Στο εσωτερικό του δεν συγχρωτίζονται χιλιάδες τουρίστες των all inclusive διακοπών, αλλά μια μικρή, δεμένη ομάδα περίπου 170 ταξιδιωτών της περιπέτειας.
Αντί για πολυελαίους και φαραωνικές σάλες φαγητού, υπάρχουν αίθουσες παρατήρησης με πανοραμικά παράθυρα. Αντί για κοκτέιλ δίπλα στην πισίνα, οι επιβάτες συγκεντρώνονται σε στενούς χώρους για να βγάλουν τις βαριές, αδιάβροχες στολές τους μετά από αποστολές με φουσκωτά Zodiac στις εσχατιές της Ανταρκτικής ή της Παταγονίας.
Είναι ένας μικρόκοσμος εξερευνητών, φυσιοδιφών, φωτογράφων άγριας ζωής και ερευνητών, που μοιράζονται τον ίδιο περιορισμένο χώρο επί εβδομάδες σε ένα περιβάλλον όπου η επιβίωση εξαρτάται ήδη απόλυτα από την τεχνολογία του πλοίου απέναντι στα στοιχεία της φύσης.
Η ρουτίνα της αποστολής κυλάει νεράκι. Μέχρι τη στιγμή που ο ρυθμός σπάει βίαια.
Μια ψυχρή ανακοίνωση από τα μεγάφωνα ζητά από όλους τους επιβάτες να επιστρέψουν άμεσα στις καμπίνες τους. Το προσωπικό εμφανίζεται φορώντας μάσκες προστασίας, ενώ ομάδες υγειονομικών επιβιβάζονται στο πλοίο με ειδικό εξοπλισμό βιοασφάλειας.
Ξαφνικά, το πλωτό καταφύγιο στη μέση του πουθενά μετατρέπεται σε πεδίο επιδημιολογικής επιτήρησης. Οι επιβάτες από παρατηρητές γίνονται οι ίδιοι αντικείμενο παρατήρησης από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα.
Η στενή επαφή που απαιτεί ένα τέτοιο ταξίδι —οι κοινές διαλέξεις, τα μικρά εστιατόρια, τα κοινά σκάφη αποβίβασης και οι περιορισμένοι κοινόχρηστοι χώροι— κάνει την αγωνιώδη προσπάθεια εντοπισμού επαφών και απομόνωσης ύποπτων κρουσμάτων έναν εφιάλτη για τους επιδημιολόγους.
Η Μαύρη Πανώλη και η γέννηση της λέξης «καραντίνα»
Η εικόνα μοιάζει βγαλμένη από κινηματογραφικό σενάριο δυστοπικής ταινίας. Κι όμως, η διεθνής ανησυχία γύρω από το πρόσφατο περιστατικό χανταϊού υπενθυμίζει με τον πιο ωμό τρόπο μια ξεχασμένη ιστορική αλήθεια: όσο προηγμένη κι αν θεωρεί τον εαυτό της η σύγχρονη ιατρική, όταν εμφανίζεται ένας άγνωστος ή ελάχιστα κατανοητός παθογόνος παράγοντας, ο κόσμος επιστρέφει σχεδόν ενστικτωδώς στις αρχαιότερες μεθόδους άμυνας.
Απομόνωση. Καραντίνα. Ιχνηλάτηση. Πρόκειται για μια μάχη που επαναλαμβάνεται εδώ και αιώνες, με διαφορετικούς πρωταγωνιστές αλλά σχεδόν πανομοιότυπους φόβους.
Μπορεί να αντιληφθεί κανείς αυτή την ιστορική συνέχεια, αρκεί να αποσπάσει την προσοχή του από το δέντρο και να κοιτάξει ολόκληρο το δάσος. Να επιστρέψει δηλαδή στα μέσα του 14ου αιώνα, όταν η Ευρώπη βυθιζόταν στη μεγαλύτερη υγειονομική καταστροφή της μεσαιωνικής ιστορίας.
Η Μαύρη Πανώλη σάρωνε πόλεις και βασίλεια, αφανίζοντας —σύμφωνα με τις σύγχρονες ιστορικές εκτιμήσεις— 25 με 30 εκατομμύρια ανθρώπους, δηλαδή σχεδόν το ένα τρίτο έως και το μισό του ευρωπαϊκού πληθυσμού. Τα εμπορικά πλοία που διέσχιζαν τη Μεσόγειο μετέφεραν μετάξια και μπαχαρικά, αλλά μαζί τους μετέφεραν και το βακτήριο Yersinia pestis – αν και νεότερες έρευνες έχουν αμφισβητήσει ότι ευθυνόταν μόνο αυτό – , κρυμμένο στους ψύλλους των αρουραίων που φώλιαζαν στα αμπάρια.
Μπροστά σε μια απειλή που αδυνατούσαν να κατανοήσουν επιστημονικά, οι αρχές των μεγάλων ναυτικών πόλεων αναγκάστηκαν να αυτοσχεδιάσουν θεσπίζοντας τα πρώτα οργανωμένα μέτρα δημόσιας υγείας. Το 1377, η Ραγούζα —το σημερινό Ντουμπρόβνικ— και αργότερα η πανίσχυρη Βενετία χάραξαν κυριολεκτικά μια αόρατη αμυντική γραμμή πάνω στη θάλασσα.
Ο κανόνας ήταν αδιαπραγμάτευτος: κάθε πλοίο που έφθανε από ύποπτες περιοχές απαγορευόταν να δέσει στο λιμάνι. Αρχικά η απομόνωση ορίστηκε στις 30 ημέρες —το λεγόμενο trentino— αλλά σύντομα επεκτάθηκε. Η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας προχώρησε ακόμη περισσότερο, δημιουργώντας τα περίφημα Λαζαρέτα, απομονωμένα νησάκια μέσα στη λιμνοθάλασσα, όπως το Λαζαρέτο Βέκιο.
Τα πληρώματα υποχρεώνονταν να παραμένουν εκεί, κάτω από την επιτήρηση φρουρών, επί σαράντα ημέρες, περιμένοντας να φανεί αν κάποιος θα νοσήσει. Από εκείνη την ιταλική φράση «quaranta giorni» γεννήθηκε η λέξη «καραντίνα». Εκείνοι οι ναυτικοί, εγκλωβισμένοι ανάμεσα στη στεριά που έβλεπαν αλλά δεν μπορούσαν να αγγίξουν, έγιναν οι πρώτοι άνθρωποι στην ιστορία που βίωσαν οργανωμένη υγειονομική απομόνωση.
Τα «πλοία-φέρετρα» και η ιατρική των έξι δευτερολέπτων
Αιώνες αργότερα, με τη βιομηχανική επανάσταση, το πρόβλημα απέκτησε ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις. Τα ιστιοφόρα έδωσαν τη θέση τους σε γιγαντιαία υπερωκεάνια, τα οποία από τις αρχές του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα μετέφεραν δεκάδες εκατομμύρια μετανάστες στον Νέο Κόσμο.
Στα χαμηλά καταστρώματα της τρίτης θέσης, όπου ο αέρας ήταν αποπνικτικός, το φως του ήλιου σχεδόν ανύπαρκτο και οι συνθήκες υγιεινής υποτυπώδεις, το περιβάλλον ήταν ιδανικό για την εξάπλωση ασθενειών.
Σε ορισμένα από τα λεγόμενα «πλοία-φέρετρα» που διέσχιζαν τον Ατλαντικό κατά τη διάρκεια του ιρλανδικού λιμού στα μέσα του 19ου αιώνα, τα ποσοστά θνησιμότητας από τύφο και χολέρα σε ακραίες περιπτώσεις άγγιζαν ακόμη και το 30%.
Μέσα σε αυτή τη νέα, βιομηχανοποιημένη πραγματικότητα γεννήθηκαν οι πρώτοι σύγχρονοι μηχανισμοί δημόσιας υγείας. Σε σταθμούς υποδοχής όπως το Ellis Island της Νέας Υόρκης —από το οποίο πέρασαν περισσότεροι από 12 εκατομμύρια άνθρωποι μεταξύ 1892 και 1954— οι υγειονομικοί επιθεωρητές διενεργούσαν αυτό που έμεινε γνωστό ως «ιατρική των έξι δευτερολέπτων».
Εξέταζαν βιαστικά χιλιάδες πρόσωπα την ημέρα αναζητώντας σημάδια χολέρας, φυματίωσης ή τραχώματος (βακτηριακή λοίμωξη των οφθαλμών). Όποιος θεωρούνταν ύποπτος σημαδευόταν στο ρούχο του με κιμωλία και απομακρυνόταν άμεσα από την οικογένειά του για να οδηγηθεί στο νησί της απομόνωσης.
Στο μεγάλο ξέσπασμα χολέρας του 1892, ολόκληρος ο κόλπος της Νέας Υόρκης γέμισε με πλοία σε καραντίνα, με επιβάτες που παρακολουθούσαν από μακριά το Άγαλμα της Ελευθερίας χωρίς να ξέρουν αν θα καταφέρουν ποτέ να αποβιβαστούν.
Όταν διαπιστωνόταν εκ των υστέρων ότι κάποιος φορέας είχε ξεγλιστρήσει, ξεκινούσε ένας αδιανόητος αγώνας δρόμου. Με ογκώδεις χάρτινες λίστες στα χέρια, οι αρχές επιχειρούσαν να εντοπίσουν ανθρώπους που είχαν ήδη διασκορπιστεί σε τρένα, εργατικές συνοικίες και φτωχικά πανδοχεία.
Ήταν η πρώτη μορφή οργανωμένης ιχνηλάτησης επαφών — μια απολύτως χειρωνακτική εκδοχή πρακτικών που ο κόσμος θα ξαναθυμόταν δραματικά έναν αιώνα αργότερα.
Ισπανική Γρίπη: Ο μοιραίος κατάπλους που αφάνισε ένα νησί
Η πιο αιματηρή απόδειξη της δύναμης που μπορούσε να αποκτήσει ένα πλοίο ως φορέας μαζικής διασποράς ήρθε το 1918, με την Ισπανική Γρίπη. Μια πανδημία που μόλυνε περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού —περίπου 500 εκατομμύρια ανθρώπους— και σκότωσε 50 έως 100 εκατομμύρια, περισσότερους δηλαδή από όσους χάθηκαν στα πεδία των μαχών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η Αυστραλία τότε αντέδρασε με δρακόντεια μέτρα επιβάλλοντας αυστηρή ναυτική καραντίνα και κρατώντας απομονωμένα πλοία επί εβδομάδες. Ως αποτέλεσμα, κατέγραψε ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας στον κόσμο, προστατεύοντας τον πληθυσμό της για σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο πριν ο ιός τελικά διασπάσει τις άμυνές της.
Στον αντίποδα, το επιβατηγό SS Talune κατέπλευσε στη Δυτική Σαμόα στις 7 Νοεμβρίου 1918, μεταφέροντας μολυσμένους επιβάτες από το Όκλαντ της Νέας Ζηλανδίας. Οι τοπικές αρχές δεν επέβαλαν ουσιαστικά μέτρα απομόνωσης.
Οι συνέπειες υπήρξαν καταστροφικές: μέσα σε μόλις δύο μήνες περίπου 8.500 άνθρωποι —το 22% του συνολικού πληθυσμού του νησιού— έχασαν τη ζωή τους. Η ιστορία εκείνης της μοιραίας απόφασης παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο δραματικά παραδείγματα των συνεπειών που μπορεί να έχει μια λανθασμένη διαχείριση σε περίοδο επιδημίας.
Από το Diamond Princess στον γρίφο του χανταϊού
Φτάνοντας στο σήμερα, πριν το MV Hondius γίνει ο νέος αποδιοπομπαίος τράγος των θαλασσών, υπήρχε το Diamond Princess.
Τον Ιανουάριο του 2020 το πολυτελές σκαρί έδεσε στα ανοιχτά της Γιοκοχάμα και οι ιαπωνικές αρχές επέβαλαν άμεση καραντίνα στους 3.711 επιβάτες και μέλη πληρώματος λόγω κρουσμάτων κορονοϊού. Το πλοίο μετατράπηκε εν αγνοία του σε ένα επιδημιολογικό πείραμα.
Παρά τον περιορισμό, η απομόνωση αποδείχθηκε φενάκη. Μέσα από τις αναπόφευκτες επαφές στους κοινόχρηστους χώρους και τη διανομή φαγητού από το πλήρωμα, ο ιός συνέχισε να εξαπλώνεται. Τελικά 712 άνθρωποι μολύνθηκαν και 14 κατέληξαν.
Για ένα διάστημα, το Diamond Princess φιλοξενούσε τα περισσότερα κρούσματα COVID-19 παγκοσμίως έξω από την ηπειρωτική Κίνα, αποδεικνύοντας πόσο εύκολα ένα κλειστό περιβάλλον μπορεί να λειτουργήσει ως εκκολαπτήριο ενός ιού.
Το πρόσφατο περιστατικό του χανταϊού επαναφέρει ακριβώς αυτή την αγωνία, αλλά σε ένα πλαίσιο πολύ πιο περίπλοκο.
Οι περισσότεροι τύποι του ιού Χαντά (Hantavirus) μεταδίδονται παραδοσιακά μέσω της εισπνοής αερολυμάτων από μολυσμένα περιττώματα τρωκτικών.
Για δεκαετίες, η νόσος αφορούσε κυρίως ανθρώπους που έρχονταν σε επαφή με εγκαταλελειμμένους χώρους της υπαίθρου. Ο ιός σπάνια θεωρούνταν απειλή για μαζική εξάπλωση, καθώς η μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο θεωρούνταν εξαιρετικά περιορισμένη.
Ωστόσο, το στέλεχος Andes, που ενδημεί στη Νότια Αμερική —ακριβώς στις περιοχές δηλαδή που προσεγγίζουν συχνά τα πλοία ερευνητικών αποστολών— έχει δείξει δυνατότητα μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων υπό συνθήκες στενής επαφής.
Όταν έχεις λοιπόν έναν ιό με ιστορικά ποσοστά θνησιμότητας που σε ορισμένες περιπτώσεις κυμαίνονται μεταξύ 35% και 40%, χωρίς διαθέσιμο εμβόλιο και χωρίς ειδική θεραπεία, οι στενοί διάδρομοι ενός πλοίου αποστολών μετατρέπονται εύκολα σε ιδανικό σκηνικό για έναν υγειονομικό εφιάλτη.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία. Παρά την τεχνητή νοημοσύνη, τη γονιδιωματική αλληλούχιση και τα υπερσύγχρονα εργαστήρια, όταν η ανθρωπότητα έρχεται αντιμέτωπη με έναν νέο, αχαρτογράφητο υγειονομικό φόβο, καταλήγει να επιστρέφει στις μεθόδους που γεννήθηκαν στα μεσαιωνικά λιμάνια της Μεσογείου.
Στα υγρά αμπάρια των εμπορικών πλοίων του 14ου αιώνα, στα ανήλιαγα καταστρώματα των υπερωκεάνιων των μεταναστών του προηγούμενου αιώνα και σήμερα, στους στενούς διαδρόμους ενός πλοίου αποστολών εξερεύνησης, η βασική ανθρώπινη αγωνία παραμένει ίδια κι απαράλλαχτη.
Να εντοπιστεί ο αόρατος φορέας πριν πατήσει στη στεριά.
