Η συζήτηση για την πνευματικότητα και την υγεία είναι παλιά, αν και φαίνεται ότι τα τελευταία χρόνια η αναφορά της ως διάσταση της υγείας δεν είναι ιδιαίτερα συχνή. Αν αναζητήσουμε πώς ορίζεται στο google.com, θα διαβάσουμε ότι αφορά την «αναζήτηση του νοήματος, του σκοπού και της διασύνδεσης στη ζωή, μέσα από προσωπικές αξίες, πεποιθήσεις ή τη σχέση με κάτι υψηλότερο από αυτό που εκπροσωπεί (Θεός, φύση, ανθρωπισμός), το οποίο παρέχει αντοχή και καθοδηγημένη συμπεριφορά· διαφοροποιείται αλλά και συσχετίζεται με τη δομημένη θρησκεία και εστιάζεται στην εσωτερική γαλήνη, την ελπίδα και την αίσθηση εκπλήρωσης».
Η επίδραση της πνευματικότητας και της συσχετιζόμενης με αυτήν θρησκευτικότητας έχει μελετηθεί από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Έχει δημοσιευθεί ότι προσφέρει προστασία από την αθηροσκλήρωση, μειώνει την πιθανότητα εμφάνισης κατάθλιψης και συμβάλλει στην καλύτερη ρύθμιση χρόνιων νοσημάτων, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2. Στο πνεύμα (spirit) εστίασε τη θεωρία του και ο ψυχίατρος Viktor Emil Frankl, ο οποίος προσεγγίζει το ανθρώπινο πρόσωπο ως ένα σύνολο σώματος, νου και πνεύματος (body, mind and spirit), αποδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στην ανάγνωση του νοήματος της ζωής (meaning in life).
Όπως έχει τεκμηριωθεί, η θεωρία του Frankl έχει ευεργετική επίδραση όχι μόνο στη βιωμένη ευτυχία και γαλήνη, αλλά και στη μείωση της πιθανότητας ανάπτυξης χρόνιων νοσημάτων, όπως η στεφανιαία νόσος, το εγκεφαλικό επεισόδιο και η κατάθλιψη. Μία άλλη σημαντική για την υγεία θεωρία είναι εκείνη της Γένεσης της Υγείας (Salutogenesis), που αναπτύχθηκε από τον Aaron Antonovsky.
Η θεωρία αυτή έδειξε ότι τα άτομα που θεωρούν πως η ζωή έχει νόημα, ότι είναι προβλέψιμη και ότι οι δοκιμασίες είναι διαχειρίσιμες, έχουν καλύτερες εκβάσεις υγείας. Συνεπώς, πρόσωπα που έχουν βρει τον σκοπό και το νόημα στη ζωή τους δεν ζουν μόνο πιο χαρούμενα και ευτυχισμένα, αλλά αντιμετωπίζουν και λιγότερα προβλήματα υγείας.
Πρόκειται για εξαιρετικές θεωρίες με σημαντική απήχηση στη θεραπευτική και στην ιατρική τέχνη. Σε ποιον βαθμό, όμως, η τεχνητή νοημοσύνη, που έχει πλέον εισέλθει δυναμικά στην καθημερινότητά μας, μπορεί να συμβάλει σε αυτή τη στροφή προς την πνευματικότητα; Υπογραμμίζουμε τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης ως μηχανής και ως μέσου τόσο για την αναζήτηση της υφιστάμενης γνώσης και των διαθέσιμων πηγών της όσο και για την επεξεργασία της.
Σε σχετική ερώτηση στο ChatGPT-5 για τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης ως εργαλείου πνευματικής ή και θρησκευτικής αναζήτησης, αναφέρεται, μεταξύ άλλων, η συγκριτική μελέτη κειμένων από διαφορετικές μεταφράσεις, οι προτάσεις για πνευματικές ασκήσεις, η διερεύνηση εννοιών όπως η ελπίδα, το νόημα και ο σκοπός, η συζήτηση υπαρξιακών, φιλοσοφικών και πνευματικών ερωτημάτων και, για τους επαγγελματίες υγείας, η υποστήριξη στη διαχείριση των πραγματικών αναγκών των ασθενών τους.
Κρατούμε το τελευταίο αυτό σημείο ως ιδιαίτερα σημαντική πρόταση για τους επαγγελματίες υγείας και ιδίως για τους ιατρούς, σε μία περίοδο κατά την οποία η ιατρική αναζητά ολοένα και περισσότερο την ανθρωπιστική της διάσταση. Ο ρόλος τους είναι η στήριξη των ασθενών και των προσώπων που υποφέρουν στην αναζήτηση του νοήματος στη ζωή, για να επανέλθουμε στον Frankl.
Στην προσπάθειά τους να οδηγήσουν τους ασθενείς από την κατάσταση της δυσφορίας στη θετική σκέψη και στην ευημερία, πρέπει να αναζητηθεί και να οριστεί ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι άραγε αρκετή; Μάλλον όχι. Απαιτείται προπαρασκευή και προετοιμασία για την αλλαγή της παραδοσιακής σκέψης και πρακτικής στις υπηρεσίες υγείας και μοιάζει να είναι η πρόσκληση της εποχής. Ο ρόλος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε αυτή τη μετάβαση μοιάζει αναντικατάστατος, ένα άλλο σημαντικό πεδίο επίκαιρης συζήτησης.
*Ο Χρήστος Λιονής είναι ομότιμος καθηγητής γενικής και οικογενειακής Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης
