Ταράνα Τζ. Μπερκ: «Ο μισογυνισμός βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα»

Για τέταρτη συνεχή χρονιά, το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) και το WOW Foundation φέρνουν στην Αθήνα το Φεστιβάλ WOW – Women of the World, τη μεγαλύτερη διοργάνωση στον κόσμο για γυναίκες, θηλυκότητες και μη δυαδικά άτομα. Οι εκδηλώσεις θα πραγματοποιηθούν από τις 27 έως τις 30 Μαρτίου και κεντρικό σημείο αναφοράς φέτος είναι η ομιλία της Ταράνα Τζ. Μπερκ, την Κυριακή 29/3, στην Εναλλακτική Σκηνή, στις εγκαταστάσεις της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Η Μπερκ δεν είναι απλώς μια διεθνώς αναγνωρισμένη ακτιβίστρια αλλά η γυναίκα που το 2006 έδωσε όνομα σε μια πρωτοβουλία αλληλεγγύης που έμελλε να αλλάξει τον κόσμο. Το κίνημα MeToo, που ξεκίνησε από εκείνη ως εργαλείο στήριξης επιζησασών από περιθωριοποιημένες κοινότητες – και κυρίως μαύρων γυναικών και κοριτσιών – εξελίχθηκε σε παγκόσμιο κάλεσμα για λογοδοσία και συστημική αλλαγή. Το 2018 ίδρυσε τον μη κερδοσκοπικό οργανισμό metoo. International, ο οποίος συνεχίζει να υποστηρίζει επιζήσασες σε διεθνές επίπεδο.

Με περισσότερα από 35 χρόνια δράσης στην καταπολέμηση της σεξουαλικής βίας και των φυλετικών ανισοτήτων, η Μπερκ φέρνει στην Αθήνα μια ομιλία που αγγίζει το επίκαιρο και το αναγκαίο: γυναικοκτονίες, έμφυλη βία και το πολιτισμικό πλαίσιο που την τροφοδοτεί, ψυχοκοινωνική υποστήριξη, νομική προστασία θυμάτων και νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις για την επούλωση του τραύματος.

Αντλώντας από τη ζωή της και από τα βιβλία της «You Are Your Best Thing: Vulnerability, Shame Resilience, and the Black Experience» και «Unbound: My Story of Liberation and the Birth of the Me Too Movement», η Μπερκ ανοίγει έναν διάλογο για τη φροντίδα, την ανθεκτικότητα και τη δύναμη της συλλογικής δράσης.

To όνομά σας έχει συνδεθεί με το κίνημα Me Too, αλλά πολλοί άνθρωποι το γνωρίζουν μόνο από το hashtag #MeToo. Πώς συστήνετε τον εαυτό σας σε όσους δεν είχαν την ευκαιρία να μάθουν πώς ακριβώς ξεκίνησε όλη αυτή η ιστορία;

Ιδρυσα το κίνημα πολλά χρόνια προτού δημιουργηθεί το hashtag. Ξεκίνησα αυτή τη δουλειά στις αρχές της δεκαετίας του 2000 ως πρωτοβουλία από τη βάση και δεν θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ ότι θα φθάναμε σε ένα σημείο όπου τα πράγματα θα γίνονταν τόσο viral – όπου θα μπορούσε να συνδεθεί αυτό που έκανα στον βαθύ Νότο των ΗΠΑ με ένα παγκόσμιο φαινόμενο.

Ηξερα ότι η σεξουαλική βία και η κακοποίηση συνέβαιναν σε κάθε γωνιά του πλανήτη και ήταν μέρος του αρχικού μου οράματος το να βρω κάτι που θα μπορούσε να ενώσει τις επιζήσασες σε όλον τον κόσμο. Χρειάστηκε η δική τους δύναμη προκειμένου να γίνει αυτό. Δεν ξεκίνησα εγώ το hashtag φυσικά, αλλά το hashtag βασίστηκε στη δουλειά μου. Είναι το μεγαλύτερο πράγμα που μου έχει συμβεί στη ζωή μου – και επίσης, νομίζω, η πιο αποτελεσματική απόδειξη της δύναμης των ανθρώπων, των κινημάτων των επιζώντων.

Στη συνείδηση πολλών, το κίνημα Me Too μοιάζει σαν να ήταν απλώς μια στιγμή στον χρόνο. Πολλοί το αναφέρουν ως κάτι που συνέβη στο παρελθόν και έχει τελειώσει. Ποια πιστεύετε ότι είναι η κληρονομιά του σήμερα; Και πώς συνδέεται με όλα αυτά που βλέπουμε – Επστιν, Diddy –, όλες αυτές τις υποθέσεις που απασχολούν την επικαιρότητα σχεδόν σε καθημερινή βάση;

Είναι σίγουρα ένα κίνημα που εξελίσσεται. Εχουμε δημιουργήσει έναν οργανισμό που συνεχίζει τη δράση του Me Too. Αλλά καταλαβαίνω απόλυτα τους ανθρώπους για τους οποίους δεν είναι μέρος της καθημερινής τους ζωής – ήταν μια στιγμή που την έζησαν και μπορεί να μην το έχουν ξανασκεφτεί. Και αυτοί, ωστόσο, μπορούν να δουν τα αποτελέσματά του που έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας όλων μας. Κάθε φορά που παρακολουθούν τις ειδήσεις, τις εξελίξεις στην υπόθεση Επστιν, το Me Too είναι εκεί χάρη στους νόμους που θεσπίστηκαν και τις πολιτικές που άλλαξαν κυριολεκτικά σε όλον τον κόσμο.

Για να το πω όμως πιο σωστά, το κίνημα κατέστη εφικτό από δράσεις που πραγματοποιούνται εδώ και πολλές δεκαετίες και που ενίσχυσαν εκείνη τη μοναδική στιγμή. Εκείνη η σύντομη περίοδος έριξε φως σε όλη αυτή τη δουλειά και άνοιξε μια πόρτα, ανέβασε την ένταση.

Η σπίθα που άναψε τότε δεν πρόκειται να σβήσει. Οι άνθρωποι έχουν πλέον μια γλώσσα για να εκφράσουν ό,τι τους έχει συμβεί, μια δομή στην οποία μπορούν να καταφύγουν και τη μηδενική ανοχή όλων μας απέναντι σε αυτή τη βία που δεν πρόκειται να αλλάξει σύντομα. Υπάρχει μια γενιά νέων ανθρώπων που μεγάλωσαν με αυτό το λεξιλόγιο, με αυτή την κατανόηση, αυτή την αδιαλλαξία. Οταν συμβαίνει κάτι ακόμα και σε ένα Γυμνάσιο, τα παιδιά λένε: “όχι, αυτό δεν το ανεχόμαστε πια”. Μπορεί να μη λένε πλέον Me Too, αλλά η στάση τους προέρχεται από εκεί.

Ενα από τα θέματα για τα οποία θα μιλήσετε στην Αθήνα είναι οι γυναικοκτονίες, και δυστυχώς ο αριθμός τους αυξάνεται σε πολλά μέρη του κόσμου. Πιστεύετε ότι αυτό οφείλεται στο ότι οι γυναίκες φοβούνται λιγότερο να καταγγείλουν και να μιλήσουν – δηλαδή βλέπουμε αύξηση στις αναφερόμενες υποθέσεις; Ή υπάρχουν και άλλοι παράγοντες, όπως το Manosphere και η αντίδραση στο φεμινιστικό κίνημα;

Νομίζω ότι είναι συνδυασμός πραγμάτων. Η γλώσσα παίζει μεγάλο ρόλο – έχουμε πλέον το λεξιλόγιο για να προσδιορίζουμε ορισμένα πράγματα όπως ακριβώς είναι. Κάποιες δολοφονίες γυναικών που ίσως να μην αναγνωρίζονταν ως γυναικοκτονίες μπορούν τώρα να ονομαστούν ακριβώς έτσι, και αυτό ανεβάζει τις στατιστικές.

Αλλά πιστεύω επίσης ότι η οργή και η εχθρότητα προς τις γυναίκες έχει εκτοξευθεί στα ύψη τα τελευταία δέκα χρόνια. Βλέπουμε πραγματική αύξηση στον αριθμό των γυναικών που σκοτώνονται αποκλειστικά επειδή είναι γυναίκες, διότι ο μισογυνισμός βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Οπότε νομίζω ότι είναι μάλλον συνδυασμός και των δύο.

Σε κοινωνίες με έντονη «μάτσο» κουλτούρα, πολλές από αυτές τις δολοφονίες αναφέρονται στα μέσα ενημέρωσης ως εγκλήματα πάθους. Τι λέτε σε ανθρώπους για να τους πείσετε ότι αυτό είναι συστημικό ζήτημα;

Εχουμε ένα πλαίσιο στον οργανισμό μας που το ονομάζουμε “επιλυσιμότητα”. Πιστεύουμε ότι η σεξουαλική και η έμφυλη βία είναι επιλύσιμα προβλήματα, όχι μια αναπόφευκτη πραγματικότητα. Εχουμε εκπαιδευτεί ως κοινωνία να πιστεύουμε πως αυτά τα φαινόμενα είναι κάπως νομοτελειακά – κάτι που οι περισσότερες γυναίκες και κορίτσια μεγαλώνουν πιστεύοντας ότι θα τους συμβεί.

Κοινωνικοποιούμε τα κορίτσια μας μαθαίνοντάς τους να κρατούν τον εαυτό τους ασφαλή. Λέμε στα αγόρια ότι το καλύτερο που μπορούν να κάνουν είναι να προβούν σε bystander intervention (σ.σ.: ο όρος χρησιμοποιείται όταν παρευρισκόμενοι λειτουργούν ως ενεργοί παρατηρητές / αποτροπείς σε έκτακτες καταστάσεις). Αλλά δεν εξετάζουμε τις ρίζες αυτής της βίας και το γιατί συμβαίνει.

Πιστεύουμε ότι οι λύσεις υπάρχουν, διότι οτιδήποτε δομείται μπορεί και να αποδομηθεί. Η πρόληψη είναι προφανώς απαραίτητη, αλλά πρέπει επίσης να πάμε ακόμα πιο πίσω και να αναρωτηθούμε: τι πρέπει να κάνουμε για να διαλύσουμε τις συστημικές αντιλήψεις και τις κοινωνικές συνθήκες που τα προκαλούν όλα αυτά; Αν θέλουμε να αλλάξουμε τα πράγματα, ίσως χρειαστεί να δούμε τι ζημιά κάνει ο καπιταλισμός και όλα τα άλλα συστήματα που στηρίζουν και διαιωνίζουν την πατριαρχία.

Μερικές φορές, όταν αρχίζουμε να μπαίνουμε σε αυτές τις συζητήσεις, ακόμα και με ανθρώπους με τους οποίους έχουμε τον ίδιο στόχο, πολλοί λένε: ας επικεντρωθούμε απλώς στην πρόληψη. Αλλά όχι – πρέπει να συνδέσουμε τους αγώνες μας με άλλα κοινωνικά κινήματα και να καταλάβουμε ότι όλα αυτά είναι αλληλένδετα. Αν θέλουμε να εξαλείψουμε την ένοπλη βία, πρέπει να μιλήσουμε για τη σεξουαλική βία. Αυτά τα πράγματα συνδέονται. Και νομίζω ότι εκεί εντοπίζεται μεγάλο μέρος του προβλήματος: δεν θέλουμε πραγματικά να έχουμε μια ουσιαστική συζήτηση για τις βαθύτερες αιτίες της βίας.

Πολύς λόγος γίνεται τελευταία για τις μη κλινικές μεθόδους αντιμετώπισης του τραύματος – somatic therapies, κοινοτικές προσεγγίσεις. Ποιες από αυτές έχετε δει να λειτουργούν; Και πώς βλέπετε αυτή τη συζήτηση να συνεχίζεται, ειδικά όσον αφορά τις κοινότητες που δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε φορείς ψυχικής υγείας;

Νομίζω ότι αυτές οι μεθοδολογίες είναι κρίσιμες ακριβώς επειδή απευθύνονται σε κοινότητες που δεν έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Δημιουργήσαμε μια διαδικτυακή πλατφόρμα που την ονομάζουμε Survivor Sanctuary. Ηταν πολύ σημαντικό για εμένα να λειτουργήσει – όχι για να αντικαταστήσει τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αλλά επειδή τόσο πολλές από τις κοινότητές μας είναι κοινότητες χαμηλού εισοδήματος.

Δεν έχουν ασφάλεια ή έχουν δισταγμό να εμπιστευθούν ορισμένους επαγγελματίες υγείας και χρειάζονται εναλλακτικές επιλογές. Ξέρουμε ότι ορισμένες μη παραδοσιακές προσεγγίσεις προηγούνται χρονικά του κλάδου της ψυχικής υγείας και έχουν αποτελέσματα.

Οι άνθρωποι πρέπει να καταλάβουν ότι υπάρχουν περισσότερες επιλογές από το να κάθεσαι σε μια καρέκλα και να μιλάς. Οταν αντιμετωπίζεις το είδος τραύματος που αφήνει η σεξουαλική βία, πρέπει να δοκιμάσεις τα πάντα.

Οταν μιλάω σε επιζώντες, τους λέω: έχω κλείσει σαράντα πέντε χρόνια προσπάθειας να επουλώσω το τραύμα μου και εξακολουθώ να δοκιμάζω νέα πράγματα. Δεν έχω ιαθεί – η θεραπεία βρίσκεται πάντα εν εξελίξει.

Και νομίζω ότι η ίαση είναι πολιτική επιλογή. Είναι μέρος της δουλειάς του κινήματος. Κάνουμε κακό στον εαυτό μας αν χτίζουμε ένα κίνημα που δεν τη συμπεριλαμβάνει. Τη χρωστάμε στα εκατομμύρια ανθρώπων που έχουν βιώσει αυτό το τραύμα και αφήνονται στη μοίρα τους. Πρέπει να εξερευνήσουμε όλες αυτές τις επιλογές, να συνεχίσουμε να προσφέρουμε περισσότερα και να παρέχουμε νέους τρόπους που βοηθούν τους ανθρώπους να βρουν ξανά τον εαυτό τους.

Μια πρόσφατη υπόθεση σχετική με σεξουαλική βία που είχε μεγάλη δημοσιότητα είναι αυτή της Ζιζέλ Πελικό στη Γαλλία. Οι θύτες του εγκλήματος καταδικάστηκαν και εκείνη επέλεξε να ξαναχτίσει τη ζωή της. Τι πιστεύετε για αυτή τη γυναίκα;

Νομίζω ότι είναι καταπληκτική. Είχα την ευκαιρία να τη γνωρίσω κατά τη διάρκεια της δίκης – ταξίδεψα στο Παρίσι και μίλησα μαζί της. Επρόκειτο για μια πολύ ιδιωτική συνάντηση, δεν τη δημοσιοποιήσαμε.

Παρ’ όλο που οι άνθρωποι γνωρίζουν και τη δική μου ιστορία, δεν μπορούσα να συλλάβω πώς θα ήταν να είμαι εκείνη, να κουβαλάω αυτό που κουβαλούσε τόσο δημόσια. Στη μαύρη κοινότητα στην Αμερική λέμε τη φράση “έχω ανάγκη να σε κοιτάξω στα μάτια” – είχα ανάγκη απλώς να την κοιτάξω στα μάτια και να δει ότι ήμουν εκεί για ό,τι χρειαζόταν. Ο κόσμος με αποκαλεί θαρραλέα συνεχώς, και εγώ λέω: δεν νιώθω θαρραλέα.

Νιώθω ότι κάνω το καθήκον μου. Και βλέποντάς την – ήταν στα εβδομήντα της, είχε ζήσει μια πολύ κανονική ζωή, δεν είχε ποτέ συμμετάσχει σε κανένα κίνημα – είδα απλώς την ενσάρκωση αυτού που προσπαθώ να εξηγήσω στους ανθρώπους για τη μεταμορφωτική φύση του τραύματος. Σε ρίχνει τόσο χαμηλά που σχεδόν έχεις μόνο δύο επιλογές: να σε συντρίψει ή να σε οδηγήσει σε κάποια υπέρβαση.

Αν συμβεί το δεύτερο, μπορεί να σε πάει σε ύψη που δεν φανταζόσουν. Εκείνη κατάλαβε αμέσως την αποστολή: δεν άφησε αυτό που της συνέβη να τη σκοτώσει. Θέλω όμως να τονίσω και το εξής: πρέπει να σεβόμαστε την πολυπλοκότητα και την πλήρη ανθρωπιά περιπτώσεων σαν της Ζιζέλ Πελικό – υπάρχει μια τάση να αντιμετωπίζουμε τις επιζήσασες σαν υπερήρωες, και αυτό ισοπεδώνει κάτι που είναι βαθιά ανθρώπινο.

Ως μαύρη γυναίκα που ζει στις σημερινές ΗΠΑ, πείτε μου τι σκέφτεστε και τι αισθάνεστε για όλα αυτά που συμβαίνουν στη χώρα σας.

Υπάρχουν πολλά συναισθήματα. Είναι σχεδόν ένα βαλτωμένο τοπίο. Ηταν πάντα δύσκολο να είσαι μαύρη και γυναίκα στην Αμερική, αλλά γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο. Εχουμε έναν στόχο στην πλάτη μας – έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο. Ζούμε υπό μια κυβέρνηση που έχει καταστήσει πολύ σαφές ότι δεν έχει καμία μέριμνα για την κοινότητά μας. Το ποσοστό ανεργίας για τις μαύρες γυναίκες βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.

Η μητρική θνησιμότητα στις μαύρες γυναίκες το ίδιο. Θα μπορούσα να πω πολλά τέτοια παραδείγματα ακόμη. Είμαστε ωστόσο και η πιο ανθεκτική κοινότητα – και αυτό είναι ένα δίκοπο μαχαίρι, γιατί σημαίνει επίσης ότι είμαστε εξαντλημένες, συνεχώς εξουθενωμένες. Ανησυχώ για το τι θα δείξει η έρευνα για τη σωματική και ψυχική μας υγεία σε λίγα χρόνια. Ανησυχώ για τις αδελφές μου και το τίμημα που θα πληρώσουν το σώμα και το πνεύμα τους από όλη αυτή την ανθεκτικότητα – αν δεν το πληρώνουν ήδη.

Καλούμαστε πάντα να προχωράμε και να ηγούμαστε και σπάνια μας δίνεται αυτό που χρειαζόμαστε σε αντάλλαγμα ή η δέουσα αναγνώριση για τις προσπάθειές μας. Αυτή είναι η ιστορία της ζωής μας.

Αυτή η καρτερικότητα που μου περιγράψατε χρειάζεται συνήθως κάποιο είδος πίστης: στον εαυτό σας, στη φύση του ανθρώπου ή σε κάτι μεγαλύτερο. Τι είναι αυτό που σας κάνει να συνεχίζετε;

Η πίστη είναι πολύ σημαντική για τις μαύρες γυναίκες. Προσωπικά, πιστεύω στην ελπίδα ως πράξη – δεν είναι μια αφηρημένη έννοια για εμένα. Δεν θα μπορούσα να κάνω αυτή τη δουλειά αν δεν ήταν έτσι. Γράφω για ιδανικά που άλλοι θεωρούν αφηρημένα – ελπίδα, συγχώρηση, αγάπη –, αλλά με αυτές τις αρχές ζω. Για παράδειγμα, δεν πιστεύω σε μια πολιτική απελευθέρωσης χωρίς μια πολιτική χάριτος. Αυτά τα δύο πηγαίνουν χέρι-χέρι και τα εξασκώ κάθε μέρα, με μεγάλους και μικρούς τρόπους – από το πώς μιλάω στους ανθρώπους σε ένα εστιατόριο και το πώς λειτουργώ μέσα στον οργανισμό μου έως τη συμπεριφορά μου στους συνεργάτες ή τα παιδιά μου.

Η αγάπη, ο σεβασμός, η αποδοχή, η κατανόηση πρέπει να φαίνονται με έμπρακτο τρόπο, αλλιώς απλώς λες λόγια. Προφανώς δεν τα κάνεις όλα τέλεια, αλλά το σκέφτεσαι και ξαναπροσπαθείς. Μερικές φορές δεν είναι εύκολο. Είναι δύσκολο να κοιτάς κάποιον σαν τον Τραμπ και να τον προσεγγίζεις με αγάπη ή διάθεση για συγχώρηση. Αλλά δεν πρέπει να αποκλίνεις από αυτή τη βάση.