Ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ – Ισραήλ και Ιράν έχει καταλήξει σε ένα στρατηγικό αδιέξοδο, η ευθύνη του οποίου βαρύνει πρωτίστως τον αμερικανό πρόεδρο. Αν και το ιρανικό πυρηνικό και βαλλιστικό πρόγραμμα συνιστά υπαρκτή απειλή, η επιλογή της Ουάσιγκτον να επιδιώξει την αλλαγή καθεστώτος αποδείχθηκε μια από τις πλέον απερίσκεπτες αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής στη σύγχρονη ιστορία των ΗΠΑ. Οπως εξάλλου προειδοποίησε εγκαίρως ο διευθυντής της CIA, οι προσδοκίες για λαϊκή εξέγερση και άμεση ανατροπή του θεοκρατικού καθεστώτος ήταν αναλυτικά «φαιδρές». Παρά την τακτική υπεροχή τους στο πεδίο της μάχης, οι Ηνωμένες Πολιτείες υφίστανται στρατηγική ήττα.

Η άσκηση ισχυρής στρατιωτικής πίεσης δεν κατάφερε να μεταβάλει ριζικά τη διαπραγματευτική θέση της Τεχεράνης. Αντιθέτως, η ιρανική ηγεσία απέδειξε την αντοχή της ενεργοποιώντας το de facto «πυρηνικό της όπλο»: την ικανότητα κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ και των επιπτώσεων που αυτό επιφέρει στην παγκόσμια οικονομία.

Ενεργοποιώντας αυτή την ακραία επιλογή, το Ιράν δεν συμπεριφέρεται ως κράτος υπό κατάρρευση, αλλά ως περιφερειακή δύναμη που θεωρεί ότι στο πλαίσιο ενός ασύμμετρου πολέμου φθοράς ο χρόνος, η γεωγραφία, η διαπραγματευτική μόχλευση και το ελεγχόμενο ρίσκο λειτουργούν υπέρ της.

Στον αντίποδα, το ηθικό κύρος της αμερικανικής ηγεσίας έχει υποβαθμιστεί διεθνώς. Επιπλέον, όσο η Ουάσιγκτον στερείται στρατηγικής στόχευσης και καθοδηγείται από ευσεβείς πόθους αντί για πραγματικά δεδομένα, κάθε βιώσιμη συμφωνία με εκατέρωθεν συμβιβασμούς θα παραμένει εκτός βεληνεκούς.

Σε αυτό το τοπίο και με το βλέμμα στραμμένο στην επόμενη ημέρα, διαπιστώνουμε την αναβάθμιση της Τουρκίας. Εγκαταλείποντας την απομόνωση της προηγούμενης δεκαετίας, η Αγκυρα μετακινείται στο επίκεντρο της περιφερειακής πολιτικής, λειτουργώντας ως σταθεροποιητικός εταίρος και απαραίτητο «ανάχωμα» για την Ευρώπη απέναντι στο ιρανικό καθεστώς που τελικά επιβίωσε.

Η τουρκική διπλωματία αξιοποιεί την παρούσα κρίση για να ενισχύσει τη θέση της στις επικείμενες συζητήσεις για τις νέες ευρωπαϊκές δομές ασφάλειας και τις μελλοντικές διευθετήσεις. Στοχεύει στην ανάπτυξη τόσο ενός νέου περιφερειακού συμμαχικού πλαισίου ασφάλειας όσο και στην αξιοποίηση της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ τον Ιούλιο στην Αγκυρα.

Με τις πολιτικές να μετασχηματίζονται αλλά και με πιθανή τη συμμετοχή εγγυητριών δυνάμεων όπως η Κίνα και η Ρωσία, η διαμόρφωση της νέας ισορροπίας δυνάμεων στη Μέση Ανατολή θα επηρεάσει αναπόφευκτα το υποσύστημα της Ανατολικής Μεσογείου και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Η ελληνική διπλωματία καλείται να αποβάλει την αδράνεια και να πλοηγηθεί ενεργητικά στο σύνθετο περιβάλλον.

Αποτελεί στρατηγική ευκαιρία η διεκδίκηση διαμεσολαβητικού ρόλου, προετοιμάζοντας το έδαφος για ειρηνευτικές διαδικασίες, αξιοποιώντας την ευρεία αποδοχή της χώρας από όλα τα μέρη, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν. Προφανώς, η Αθήνα χρειάζεται το Ισραήλ για την εξισορρόπηση της Τουρκίας, αλλά επιβάλλεται σύνεση, ρεαλισμός και πρωτοβουλίες αποκλιμάκωσης προκειμένου να μην εργαλειοποιηθεί σε μια επικίνδυνη σύγκρουση ηγεμονικών αναθεωρητισμών μεταξύ Τελ Αβίβ και Αγκυρας.

Για την Ελλάδα, τα σημερινά δεδομένα καθιστούν αναγκαία την απόλυτη εγρήγορση. Η διαχείριση αυτής της κατάστασης δεν είναι εύκολη, αλλά η χώρα δεν μπορεί να την αποφύγει. Οταν τεθούν στο τραπέζι θέματα που μας αφορούν, πρέπει να γνωρίζουμε ξεκάθαρα τι προέχει. Οφείλουμε να λάβουμε αποφάσεις και να διαθέτουμε μια σαφή στρατηγική. Η μεγαλύτερη ωστόσο απειλή προέρχεται εκ των έσω.

Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τους σκοπέλους της εσωστρέφειας, της πόλωσης και της έναρξης μιας παρατεταμένης, παραλυτικής προεκλογικής περιόδου. Η απουσία κουλτούρας εθνικής συνεννόησης σε μείζονα γεωπολιτικά διακυβεύματα παγιδεύει το πολιτικό σύστημα σε άγονες και υπονομευτικές αγκυλώσεις.

Εάν η Ελλάδα δεν κατοχυρώσει με προνοητική διπλωματία έγκαιρα τη θέση της στο τραπέζι των διεθνών διαπραγματεύσεων ως στιβαρός εκπρόσωπος των ευρωπαϊκών συμφερόντων, οι μελλοντικές αρχιτεκτονικές ασφάλειας θα αποφασιστούν ερήμην της.

O κ. Σωτήριος Σέρμπος είναι σύμβουλος του Πρωθυπουργού, καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.