Η τελευταία δημοσκόπηση της ALCO αποτυπώνει κάτι βαθύτερο από μία απλή πολιτική δυσαρέσκεια. Όταν το 61% των πολιτών δηλώνει ότι στις επόμενες εκλογές θα ψηφίσει περισσότερο για να εκφράσει «διαμαρτυρία» και μόλις το 36% για λόγους «σταθερότητας», ενώ το 72% απαντά ότι δεν πιστεύει πως υπάρχει Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, τότε βρισκόμαστε μπροστά σε ένα βαρύ πολιτειακό μήνυμα.
Ο λαός δεν εκφράζει απλώς θυμό. Εκφράζει τη βαθιά απώλεια της εμπιστοσύνης.
Η λέξη «σταθερότητα» υπήρξε για χρόνια το μεγάλο καταφύγιο της εξουσίας. Με αυτήν ζητούσε ανοχή. Με αυτήν απαντούσε στην κοινωνική δυσφορία. Με αυτήν επιχειρούσε να μετατρέψει κάθε κριτική σε κίνδυνο αποσταθεροποίησης. Όμως, σταθερότητα χωρίς Δικαιοσύνη, χωρίς διαφάνεια, χωρίς ευθύνη και λογοδοσία, καταλήγει να μοιάζει με ακινησία· και η ακινησία, όταν η κοινωνία πονά, γίνεται ασφυξία.
Από την αρχαία πόλη – κράτος γνωρίζουμε ότι η πολιτεία δεν κρίνεται μόνο από τους νόμους που διαθέτει, αλλά και από το ήθος με το οποίο τους υπηρετεί. Στον Επιτάφιο, ο Περικλής δεν εγκωμιάζει απλώς την Αθήνα ως δύναμη, την παρουσιάζει ως κοινότητα πολιτών, όπου η ελευθερία, η ισονομία, η συμμετοχή και η τιμή προς τους νεκρούς συγκροτούν τον πυρήνα της δημοκρατικής ζωής. Και ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, μας θυμίζει ότι η πόλις υπάρχει όχι μόνο για το ζην, αλλά για το ευ ζην. Όταν η πολιτική κοινότητα αδυνατεί να προστατεύσει τη ζωή, να αποδώσει ευθύνη και να υπηρετήσει το κοινό αγαθό, τότε τραυματίζεται η ίδια της η υπόσταση.
Τα Τέμπη αποτέλεσαν ένα μεγάλο σημείο αποκάλυψης. Δεν δημιούργησαν μόνα τους την κρίση των θεσμών, την έφεραν όμως στο φως με τρόπο αμείλικτο. Στις τραγικές εκείνες ράγες δεν συγκρούστηκαν απλώς δύο τρένα. Συγκρούστηκε η κοινωνική εμπιστοσύνη με την κρατική ανεπάρκεια. Συγκρούστηκε το αίτημα των πολιτών για ασφάλεια με την αλαζονεία της εξουσίας. Συγκρούστηκε η ανθρώπινη ζωή με ένα σύστημα καθυστερήσεων, παραλείψεων, εργολαβικών συμφερόντων, διοικητικής απορρύθμισης και πολιτικής αποποίησης της ευθύνης.
Το Κράτος ηττήθηκε στα Τέμπη! Και η ήττα αυτή δεν αφορά περιοριστικά το σιδηροδρομικό δίκτυο, αλλά τη βαθύτερη σχέση κράτους και πολίτη.
Ο Montesquieu μας δίδαξε ότι η ελευθερία προϋποθέτει διάκριση των εξουσιών και αμοιβαίο έλεγχο. Ο Weber ότι το σύγχρονο κράτος στηρίζεται σε νόμιμη και ορθολογική διοίκηση. Ο Habermas ότι η Δημοκρατία αναπνέει μέσα από τον δημόσιο λόγο, τη διαβούλευση και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς. Όταν, όμως, η διοίκηση λειτουργεί ως κέλυφος κενό, χωρίς ουσία, όταν η ενημέρωση γίνεται επικοινωνιακή διαχείριση, όταν η Βουλή εμφανίζεται ως μηχανισμός προστασίας και όχι ελέγχου, τότε το Κράτος Δικαίου παύει να βιώνεται ως κοινή εγγύηση. Μετατρέπεται σε μακρινή υπόσχεση.
Η ελληνική κοινωνία δεν ζητά εκδίκηση. Ζητά αλήθεια. Ζητά να μάθει ποιος γνώριζε, ποιος όφειλε να πράξει, ποιος αμέλησε, ποιος συγκάλυψε, ποιος σιώπησε. Ζητά να πάψει η ευθύνη να είναι βάρος για τους αδύναμους και προνόμιο αποφυγής για τους ισχυρούς.
Από το Μάτι έως τη Μάνδρα, από τις πυρκαγιές και τις πλημμύρες έως τα Τέμπη, το ίδιο ερώτημα επιστρέφει: ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη σε αυτόν τον τόπο; Ποιος λογοδοτεί όταν χάνονται ανθρώπινες ζωές; Ποιος εγγυάται ότι το «Ποτέ Ξανά!» δεν θα μείνει ένα ακόμη σύνθημα πάνω στα συντρίμμια;
Η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει μονάχα από τους φανερούς εχθρούς της. Κινδυνεύει και από τη φθορά της συνήθειας. Από το «έτσι γίνονται τα πράγματα». Από την απάθεια απέναντι στην αδικία. Από την πεποίθηση ότι η εξουσία μπορεί να διαχειριστεί ακόμη και το πένθος ως ένα επικοινωνιακό πρόβλημα.
Οι γονείς των Τεμπών, όμως, δεν κλείστηκαν στα τείχη της οδύνης τους. Βγήκαν στην κοινωνία και μετέτρεψαν τον πόνο σε αίτημα αλήθειας. Όπως η Αντιγόνη της αρχαίας τραγωδίας, δεν αρκούνται στην τυπική εντολή της εξουσίας. Ζητούν να μη θαφτεί η αλήθεια μαζί με τους νεκρούς. Ζητούν το αυτονόητο: σεβασμό στη μνήμη, φως στα γεγονότα, ευθύνη στους υπευθύνους.
Το μεγάλο διακύβευμα, επομένως, της εποχής δεν είναι η τεχνητή ηρεμία. Είναι η θεσμική αποκατάσταση. Η ανασύσταση της εμπιστοσύνης. Η επαναφορά της ευθύνης στο κέντρο της δημόσιας ζωής.
Χρειάζεται ένα κράτος που να προστατεύει τη ζωή, όχι να την επικαλείται εκ των υστέρων. Μια Βουλή που να ελέγχει και όχι να συγκαλύπτει. Μια Δικαιοσύνη γρήγορη, ανεξάρτητη και θαρραλέα. Μια ενημέρωση ελεύθερη. Μια διακυβέρνηση που να αφουγκράζεται την κοινωνία και να μην τη χειραγωγεί.
Γιατί στο τέλος, η «σταθερότητα» χωρίς Κράτος Δικαίου είναι απλώς μια σιωπή πριν από την επόμενη κρίση. Και ο λαός, όπως δείχνουν πλέον καθαρά όλα τα δεδομένα, δεν ζητά αταραξία και σιωπή. Ζητά Δικαιοσύνη!
Λουκάς Αποστολίδης, Δικηγόρος, Πρ. Αντιπρόεδρος της Βουλής
