Το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης μπορεί να μετράει αντίστροφα για την επίσημη παρουσία αύριο και μεθαύριο της λαμπερής Ζιλιέτ Μπινός με την διπλή ιδιότητα της προέδρου της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου (η τελετή απονομής των βραβείων της θα πραγματοποιηθεί το 2027 στην Αθήνα) και της σκηνοθέτιδας (θα παρουσιάσει σε ειδική προβολή και στη συνέχεια σε μάστερκλας το ντοκιμαντέρ «In-I In Motion», που αποτυπώνει την συνεργασία της με τον διάσημο βρετανό χορευτή και χορογράφο Άκραμ Καν), αλλά η καρδιά του χτυπάει στις αίθουσες.

Δύο ντοκιμαντέρ που σχετίζονται με το μεγάλο αφιέρωμα του Φεστιβάλ «Όλη η μνήμη του κόσμου» και διατρέχει διαφορετικές πτυχές του – από τις ταινίες και τις συζητήσεις μέχρι τις εκδόσεις και τα σποτ – δείχνουν με τον πιο δυνατό τρόπο πώς ο διάλογος με το παρελθόν, τη μνήμη και την Ιστορία δεν σταματάει ποτέ, ακόμα και μέσα από τις πιο προσωπικές ιστορίες.

Μην ανεβαίνετε πάνω

Το αδιαχώρητο λοιπόν έγινε χθες (Κυριακή) και προχθές (Σάββατο) στις προβολές του ντοκιμαντέρ «Μην ανεβαίνετε πάνω» («Don’t come upstairs») του Καναδού Μάικ Λόμπελ, στο πλαίσιο του τμήματος των Ανοιχτών Οριζόντων. Πρόκειται για ένα «οικογενειακό θρίλερ» που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας περιλαμβάνοντας το πιο αναπάντεχο υλικό.

«Μην ανεβαίνετε πάνω»

Ο Καναδός δημιουργός ξεκινά από μια παράξενη ανάμνηση της παιδικής του ηλικίας: στο σπίτι της οικογένειάς του υπήρχε μια σιωπηρή απαγόρευση να ρωτούν τα παιδιά τι ακριβώς έκανε επαγγελματικά ο πατέρας τους. Η φράση «μην ανεβαίνετε επάνω» – μια προειδοποίηση που ακουγόταν συχνά μέσα στο σπίτι – μετατρέπεται σε κεντρικό σύμβολο της ταινίας.

Χρόνια αργότερα, ο Λόμπελ αποφασίζει να ανοίξει αυτό το κουτί των αναμνήσεων και να εξερευνήσει τι κρυβόταν πίσω από τη σιωπή. Με τη βοήθεια παλιών οικογενειακών βίντεο, φωτογραφιών και συνεντεύξεων από τα μέλη της πενταμελούς οικογένειας, ο σκηνοθέτης επιχειρεί να ανασυνθέσει ένα οικογενειακό μυστικό που διατηρήθηκε για δεκαετίες. Η διαδικασία αυτή μετατρέπεται σταδιακά σε μια μορφή κινηματογραφικής έρευνας: κάθε στοιχείο οδηγεί σε ένα νέο ερώτημα, κάθε ανάμνηση ανοίγει ένα νέο επίπεδο αφήγησης.

Η ένταση της αφήγησης προκύπτει από την οικογενειακή δυναμική και την μυστηριώδη προσωπικότητα του πατέρα, για τον οποίο δεν θα αποκαλύψουμε τίποτα παρά μόνο ότι αποτελεί μία από τις πιο συναρπαστικές προσωπικότητες που έχουμε δει ποτέ σε ταινία τεκμηρίωσης που θα ζήλευε και το Χόλιγουντ. Το ντοκιμαντέρ του Λόμπελ μοιάζει ανά στιγμές σαν οικογενειακή ψυχοθεραπεία, κυρίως όμως ξεσπάζει τελετουργικά τον τρόπο με τον οποίο η σιωπή, τα μυστικά και η μνήμη διαμορφώνουν τις σχέσεις μέσα σε μια οικογένεια.

«Ο χρυσός κύκνος»

Και ο «Χρυσός Κύκνος» («The Golden Swan») της Ανέτε Όστρε από τη Νορβηγία, που παρουσιάζεται σε παγκόσμια πρεμιέρα στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, χρησιμοποιεί την ίδια κινηματογραφική στρατηγική: το προσωπικό αρχείο ως κλειδί για την κατανόηση του παρελθόντος.

Εδώ βρισκόμαστε να παρακολουθούμε ένα διεθνές διπλωματικό φιάσκο που εξελίχθηκε σε ανθρώπινη τραγωδία μέσα από την αφήγηση ενός ανθρώπου που δεν υπάρχει πια αλλά είναι ολοζώντανος στις επιστολές-προσωπικά ημερολόγια που άφησε πίσω γύρω από τους τελευταίους μήνες της ζωής του.

The golden swan

Η τραγωδία αυτής της ιστορίας εκτυλίχθηκε στη δεκαετία του 1990. Η σκηνοθέτιδα επιστρέφει στην ιστορία του αδελφού της, του Νορβηγού ταξιδιώτη και καλλιτέχνη Χανς Κρίστιαν Όστρε, ο οποίος απήχθη το 1995 στο όμορφο Κασμίρ από ισλαμιστές και τελικά δολοφονήθηκε ύστερα από 5 εβδομάδες αιχμαλωσίας. Για πολλά χρόνια η ιστορία αυτή, εμβληματικό γεγονός της πρώιμης σύγχρονης τρομοκρατίας στο οποίο ενεπλάκησαν αποτυγχάνοντας παταγωδώς, η Ινδία, το Πακιστάν, η Βρετανία και οι Ηνωμένες Π0λιτείες, παρέμενε ένα ανοιχτό τραύμα για την οικογένεια (όλοι οι όμηροι που πιάστηκαν στα δίχτυα της al-Faran, πλην ενός που κατάφερε να δραπετεύσει, έχασαν τη ζωή τους).

Η Όστρε επιχειρεί τώρα να την προσεγγίσει ξανά μέσα από τα γράμματα και τα ποιήματα που είχε γράψει ο αδελφός της κατά τη διάρκεια της ομηρίας του. Τα κείμενα, που βρέθηκαν μετά τον θάνατό του, λειτουργούν ως αφηγηματικός άξονας της ταινίας. Με τη χρήση αρχειακού υλικού, φωτογραφιών και οικογενειακών αναμνήσεων και ενός πολύ ζωντανού διαλόγου ανάμεσα στον χαμένο αδελφό και την αδελφή του, το ντοκιμαντέρ ανασυνθέτει μια ιστορία που δεν αφορά ακριβώς την τρομοκρατία ή τη γεωπολιτική ένταση εκείνης της εποχής. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανθρώπινη εμπειρία ενός ανθρώπου που γράφει για να παραμείνει ζωντανός – κυριολεκτικά και συμβολικά.

Η ταινία αποκτά έτσι έναν έντονα προσωπικό χαρακτήρα. Η σκηνοθέτιδα επεξεργάζεται το τραύμα της απώλειας και το αποτέλεσμα είναι ένα ντοκιμαντέρ που κινείται ανάμεσα στην πολιτική, την πρόσφατη ιστορία που σχετίζεται με το σήμερα και την οικογενειακή τραγωδία, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο το προσωπικό βίωμα μπορεί να μετατραπεί σε κινηματογραφική αφήγηση.

Παρά τις διαφορετικές θεματικές τους αφετηρίες, οι δύο ταινίες – ο «Χρυσός Κύκνος» και το «Μην ανεβαίνετε πάνω» – μοιράζονται έναν κοινό προσανατολισμό: την αναζήτηση της αλήθειας μέσα από το προσωπικό αρχείο και την οικογενειακή μνήμη.

Στο «The Golden Swan» τα γράμματα ενός ανθρώπου που βρίσκεται σε αιχμαλωσία μετατρέπονται σε δραματουργικό πυρήνα. Στο «Don’t Come Upstairs» τα home movies και οι οικογενειακές καταγραφές λειτουργούν ως αποδεικτικά στοιχεία μιας ιστορίας που παρέμενε κρυμμένη. Και στις δύο περιπτώσεις, η κάμερα γίνεται εργαλείο ανασκαφής της μνήμης. Το αποτέλεσμα είναι δύο ντοκιμαντέρ που μετατρέπουν την προσωπική μνήμη σε καθολική εμπειρία.

INFO Το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης συνεχίζεται μέχρι τις 15 Μαρτίου.