Η τεχνητή νοημοσύνη εγκαινιάζει μία νέα εποχή για την ανθρωπότητα και αναμφισβήτητα επιφέρει μία παγκόσμια αλλαγή του κοινωνικού υποδείγματος (μετά από εκείνη της πυρηνικής ενέργειας και της παγκοσμιοποίησης). Μπορούν τα πράγματα να σκεφθούν, να αποκτήσουν συνείδηση και να μεταβληθούν σε sui generis υποκείμενα δικαίου; Η ΤΝ αλλάζει ριζικά τον κόσμο. Θα συνυπάρχουμε ως χρήστες με την ΤΝ.
Και ιστορικά θα χωρίζουμε τις περιόδους πριν και μετά την τεχνητή νοημοσύνη. Και αυτό οφείλεται σε δύο λόγους κυρίως: Πρώτον, η ΤΝ επεμβαίνει για πρώτη φορά πάνω στην ανθρώπινη φύση, αλ- λάζει την ανθρώπινη υπόσταση. Την ενισχύει και δημιουργεί διανθρώπινες μεικτές κοινωνίες με παρουσία οριζό- ντια της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής. Κι αν στο μέλλον η εξέλι- ξη προσδώσει στην ΤΝ συναισθήματα και συνείδηση θα γίνει μετα-ανθρώπινη με μεικτές σχέσεις ανθρώπων και ρομπότ, κάτι που θα αλλάξει ριζικά το πρότυπο της κοινωνίας. Δεύτερον, η έκταση και η ταχύτητα των αλλαγών που επιφέρει η ΤΝ επεμβαίνει στο όλον της ανθρώπινης κοινωνίας.
Η πολιτική, η οικονομία, οι διεθνείς σχέσεις και η αντίληψη ισχύος μέσω αυτής, οι μορφές των πολέμων, οι κοινωνικές σχέσεις, η εκπαίδευση, η υγεία θα αλλάξουν ριζικά. Ριζικές αλλαγές που συνοδεύονται από κινδύνους. Αρκετοί μύστες της ΤΝ προειδοποιούν τον κίνδυνο υποδούλωσης του ανθρώπου από μία σούπερ ΤΝ.
Και κίνδυνοι για τη δημοκρατία και τη μορφή διακυβέρνησης. Ποιος νομιμοποιείται να έχει την ιδιοκτησία της ΤΝ; Ποιος θα ορίσει πώς θα είναι ο κόσμος τού αύριο όταν σήμερα την πρωτοβουλία και τα μέσα την έχει μία πανίσχυρη οικονομική ελίτ; Θα αφεθεί στους πλούσιους η μεταστροφή χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση και ποιος θα ωφεληθεί από την επανάσταση της ΤΝ; Θα μειωθούν οι ανάγκες ανθρώπινης εργασίας και πώς θα γίνει η διανομή της υπεραξίας που θα παράξει η ΤΝ; Πώς θα οργανωθεί η προστασία από τη χρήση της από αυταρχικά καθεστώτα ως προς τα ανθρώπινα ατομικά δικαιώματα των πολιτών; Όλα τα παραπάνω αφορούν την πολιτική και το δίκαιο και τη ρυθμιστική του αποστολή (ιδίως το δημόσιο δίκαιο). Το δίκαιο έχει ως αποστολή να προστατεύει από τις απειλές και ρυθμίζει δίκαια τις σχέσεις της κοινωνίας με σκοπό τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης και συνοχής. Και η ΤΝ δημιουργεί σημαντικές ευκαιρίες αλλά θέτει και σημαντικές προκλήσεις: μία πρώτη πρόκληση μεγάλη (όπως εν γένει και η εκθετική πρόοδος της τεχνολογίας) είναι το εάν η κανονιστική ρύθμιση πρέπει να έχει τη μορφή σκληρού δικαίου (νόμου) ή ήπιου (αρ- χές).
Ετσι, για παράδειγμα, οι σχέσεις ανθρώπων με ΤΝ που σήμερα είναι υπαρκτές και αρκετά παιδιά περνάνε ώρες συνομιλώντας με τη μηχανή της ΤΝ, θέλουν ρύθμιση δικαιική ή όχι; Δηλαδή μήπως χρειάζονται και μοντέλα τεχνολογικής αυτορρύθμισης και γενικά ήπιου δικαίου; Η άλλη παγκόσμια πρόκληση είναι ο κατακερματισμός της ρύθμισης. Ενώ η ΤΝ έχει παγκόσμια εμβέλεια, οι ρυθμίσεις είναι περιφερειακές (κυρίως η ΕΕ) και εθνικές. Πάντως, όχι παγκόσμιες. Ενώ ιδεατά θα έπρεπε. Οι μορφές ΤΝ δεν είναι ίδιες, αλλά εξαρτώνται από το τεχνολογικο-πολιτισμικό υπόβαθρο του προγραμματιστή. Δεν είναι ουδέτερη η ΤΝ από αυτή τη σκοπιά, έχει, ας πούμε, κάτι ανάλογο με πολιτισμική ταυτότητα και είναι εμποτισμένη από ηθικές αρχές που της έχουν δοθεί (συνειδητά ή μη με τα bias του προγραμματιστή). Αυτός ο παγκόσμιος κατακερματισμός της ρύθμισης σε συνδυασμό με τον πλουραλιστικό πολιτισμικό χαρακτήρα της ΤΝ αυξάνουν αισθητά τη δυσκολία ρύθμισης. Στον χώρο του ιδιωτικού δικαίου (που ενδιαφέρει την καθημερινότητα του πολίτη) τα νέα ζητήματα που θα παρουσιαστούν είναι επίσης σημαντικά. Για παράδειγμα, η αστική ευθύνη εν γένει –δεν είναι αλάθητη η ΤΝ–, π.χ. από αυτόνομα αυτοκίνητα που θέτει και ηθικής τάξεως ζητήματα μεγάλης σημασίας, τα πνευματικά δικαιώματα, οι εργασιακές σχέσεις, στο δίκαιο της ευθύνης (συμβατικής και αδικοπρακτικής) στα θέματα δικαίου του ανταγωνισμού δηλαδή σε σημαντικό τμήμα του ιδιωτικού δικαίου με εξαιρέσεις το οικογενειακό, το κληρονομικό, τις ικανότητες δικαίου, κ.λπ.) .
Σε πολλούς τομείς θα δημιουργηθούν διπλότυπα (duplication) και ένα είδος νομικής μίμησης ρυθμίσεων για ΤΝ (legal imitation game). Ετσι, για παράδειγμα, θα δημιουργηθούν νέες κατηγορίες π.χ. τα digital personality rights. Πού βρισκόμαστε σήμερα από τη σκοπιά της ρύθμισης συνοπτικά. Οι ήπιες ρυθμίσεις έχουν ως αρχή το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με Resolution της 16ης Φεβρουαρίου 2017 πρότεινε τις ηθικές αρχές της ΤΝ την οποία ακολούθησαν και άλλα κείμενα ήπιου δικαίου καθώς και του ΟΟΣΑ. Στο πλαίσιο της Ευρώπης το 2024 υπάρ- χουν ο Κανονισμός ΤΝ και η Σύμβαση-Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Στις ΗΠΑ ο Πρόεδρος Τραμπ κατάργησε το 2025 το Executive Order του Μπάιντεν για να μην εμποδίζει την (άναρχη;) ανάπτυξη της ΤΝ. Και η Κίνα έχει υιοθετήσει από το 2017 μία πολιτική ανάπτυξης της ΤΝ με κρατική ενίσχυση, ενώ το πλαίσιο των ηθικών αρχών ήπιου δικαίου το συνοδεύει προστατευτική νομοθεσία από το 2021 για τους αλγόριθμους και την ανήθικη χρήση τους. Στη λειτουργία της δικαιοσύνης η ΤΝ ήδη διευκολύνει υποστηρικτικά, δηλαδή με έρευνα υποθέσεων καθώς και προηγουμένων, και πολλά δικαστήρια διαθέτουν τέτοιες υπηρεσίες υποβοήθησης του δικαιοδοτικού έργου πολύ χρήσιμες στο χαώδες εξαιρετικά σύνθετο νομολογιακό περιβάλλον. Η υποκαταστική λειτουργία από τα ρομπότ-δικαστήρια δεν είναι δυνατή γιατί απλά κάθε υπόθεση χρειάζεται λογικά υπαγωγή την οποία στο παρόν στάδιο δεν είναι δυνατό ένα μηχάνημα να κάνει και βέβαια η κρίση επηρεάζεται και από τη δικαιοδοτική διαίσθηση (αισθαντική αντίληψη του δικαίου από το δικαστήριο) την οποία η ΤΝ δεν διαθέτει. Το δικηγορικό λειτούργημα θα επηρεαστεί με αύξηση παραγωγικότητας ως προς την πρωτόλεια έρευνα και κυρίως το προσωπικό νομικής έρευνας και τεκμηρίωσης (που θα αποκτήσει έναν ρόλο διαφορετικό, δηλαδή να θέτει τα σωστά ερωτήματα). Αυτά αφορούν το παρόν στάδιο ανάπτυξης της ΤΝ, δηλαδή εκείνης που λογίζεται νομικά ως αντικείμενο (προσοχή, όμως, ως «δρων αντικείμενο») και όχι ως υποκείμενο.
Διανθρώπινη κοινωνία, έτσι αποκαλώ την κοινωνία των ανθρώπων που ενισχύονται από την ΤΝ (και αργότερα μπορεί η μνήμη τους, η υπολογιστική τους ικανότητα κ.λπ.), αλλά αυτή παραμένει υποτελής στη συνείδηση του ανθρώπινου υποκειμένου. Ο άνθρωπος ενισχύεται από την ΤΝ, αλλά παραμένει κύριος των αποφάσεών του (οι οποίες μπορεί να επηρεάζονται με διάλογο και προτάσεις της ΤΝ–εργα- λείο ποδηγέτησης αρκετά ισχυρό).
Η υπόθεση εργασίας απόκτησης ατομικής συνείδησης, η εποχή του μετα-Ανθρώπου, την οποία ο τ. Πρόεδρος της Δημοκρατίας επίτιμος καθηγητής και ακαδημαϊκός κ. Προκόπιος Παυλόπουλος αμφισβητεί ως δυνατότητα, θα δημιουργήσει πιο ριζοσπαστικά ζητήματα με τη διέλευση του ρομπότ σε ανθρωποειδές με οιονεί νομική προσωπικότητα, δηλαδή να αντιμετωπίζεται νομικά ως ιδιότυπο υποκείμενο δικαίου με δημιουργία συστήματος μεικτών σχέσεων, μία κοινωνία μετα-ανθρώπινη που δεν θα απαρτίζεται δηλαδή μόνο από ανθρώπους. Θα είναι τότε το οριστικό τέλος της ανθρωποκεντρικής θεώρησης του δικαίου (που ήδη κλονίζεται) και ίσως το τέλος του Ανθρώπου. Φοβάμαι ότι η ανθρωπότητα δεν ετοιμάζεται όπως πρέπει. Ενιαία. Δεν έχει αναλύσει ούτε συζητά αρκετά, σχεδόν καθόλου, τις επιπτώσεις της ΤΝ. Δεν διαθέτει ηθικούς φιλοσόφους της ΤΝ να παράσχουν πυξίδα αυτοεπιβίωσης. Εφόσον η ανθρωπότητα δεν κατορθώσει και πάλι να ορίσει το μέλλον της δεν θα έχει μέλλον.
* Ο Χάρης Π. Παμπούκης είναι ομότιμος καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Ελληνικού Ινστιτούτου Διεθνούς και Αλλοδαπού Δικαίου, τέως Υπουργός Επικρατείας
