Η καταμέτρηση των ψήφων στις εκλογές είναι σαν την καταμέτρηση των εκατέρωθεν απωλειών μετά από μια αιματηρή σύγκρουση. Και στις δύο περιπτώσεις νικήτρια ανακηρύσσεται η πιο πολυάριθμη πλευρά. Και οι ηττημένοι παραδέχονται την ήττα τους όχι γιατί πείθονται για τις θέσεις και το δίκιο των αντιπάλων τους αλλά γιατί συνομολογούν την ορθότητα των αριθμητικών δεδομένων. Ο Ελίας Κανέτι εκκινεί από την άποψη ότι στην ουσία τους οι εκλογές συνιστούν μια θεσμική διαδικασία που υποκαθιστά, αποτρέπει αλλά και απηχεί την εμφύλια αναμέτρηση. Σε αυτήν ακριβώς την υποκατάσταση, υποστηρίζει στο «Μάζα και Εξουσία», εδράζεται η νομιμοποιητική βάση της επικράτησης της βούλησης της πλειοψηφίας. Και ακριβώς επειδή οι εκλογές αποτρέπουν την αιματοχυσία περιβάλλονται με ένα είδος ιερότητας: ιερή είναι η στιγμή της ψηφοφορίας, ιερές είναι οι σφραγισμένες κάλπες, ιερή είναι η διαδικασία της καταμέτρησης.
Στην πρακτική των προεκλογικών αγώνων ανιχνεύεται η ψυχολογική διάρθρωση των εμπόλεμων στρατευμάτων. Οι αρχηγοί των κομμάτων είναι όπως οι πολέμαρχοι σε όλους τους πολέμους: στόχος τους είναι να αραιώσουν τις τάξεις του αντιπάλου. Οι προεκλογικές συγκεντρώσεις έχουν όλα τα χαρακτηριστικά της προετοιμασίας μιας εκστρατείας: υπάρχουν οι σημαίες, τα φλάμπουρα και τα θούρια. Υπάρχει και η ευαγγελιζόμενη κατάκτηση. Υπάρχει ακόμη και η προοπτική της λείας και της λαφυραγώγησης: οι θέσεις, οι προνομίες και οι εύνοιες που θα απονεμηθούν στους οπαδούς. Το κυριότερο όμως είναι ότι μέσα από μια συνεκτική διέγερση επιδιώκεται μια μαζικότητα που αμβλύνει το αίσθημα της ατομικής ευθύνης. Θα μπορούσε κάποιος να διαπιστώσει ότι ακόμη και οι τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις των κομματικών εκπροσώπων, παρά την αντιπαράθεση επιχειρημάτων, κατά βάθος αποσκοπούν να συνεγείρουν την αγωνιστική συσπείρωση των οπαδών υπό τις κλαγγές των όπλων, τους κομπασμούς και τη χλεύη, όπως οι αρχέγονες συγκρούσεις και οι κονταρομαχίες πριν από τη μεγάλη μάχη.
Η θέαση του Κανέτι εστιάζεται κυρίως στην επιβίωση αρχικών μορφών συλλογικής δράσης μέσα στην ορθολογική δομή της δημοκρατικής οργάνωσης. Ωστόσο συνυπάρχει και η άλλη όψη των πραγμάτων.
Η ημέρα των εκλογών είναι η κατ’ εξοχήν ημέρα που μάχεται τη χοάνη της μαζικότητας. Οι συγκεντρώσεις απαγορεύονται. Και το σύνολο των εκλογικών θεσμίων συντελεί στην προβολή της ατομικότητας του ψηφοφόρου. Τον κοιτούν στο πρόσωπο, τον κοιτούν στη φωτογραφία, του υποδεικνύουν να αποσυρθεί στο παραβάν. Αυτή η θεσμική προβολή συναντά ευρεία ψυχολογική ανταπόκριση. Πολλοί ψηφοφόροι δείχνουν ιδιαίτερη επιμέλεια στην εμφάνισή τους. Ενώ άλλοι, χωρίς αστικές αναστολές, αγγίζουν με τον φάκελο το κούτελό τους προτού τον ρίξουν στην κάλπη, σαν να θέλουν να υπογραμμίσουν την ιερότητα της προσωπικής επιλογής τους. Στους ηλικιωμένους η ατομική πρόσκληση περιβάλλεται με το κύρος της επιβεβαίωσης της μάχιμης συμμετοχής στις τάξεις του κόσμου τούτου. Και στους νέους έχει τον χαρακτήρα μιας μυητικής εισδοχής στην υπεύθυνη τάξη των ενηλίκων. Και η κάλπη, τετράγωνη, με την άσπρη ταινία, το κόκκινο βουλοκέρι, το λουκέτο και τη σχισμή παραπέμπει στα αρχαϊκά εκείνα ξύλινα ξόανα με το μυστηριακό μειδίαμα. Οπως τα ξόανα, έτσι και η κάλπη ανασύρεται στο φως για να υποδηλώσει τα μηνύματά της, αραιά και περιοδικά. Κάθε ψήφος είναι σαν ένας ψίθυρος στο αφτί της. Το βράδυ θα αρθρώσει τους ψιθύρους μας σε μια δική της φωνή και θα μιλήσει.
Στις εκλογές συμβαίνει ό,τι παντού. Ολα συνυπάρχουν. Η δυνατότητα ορθολογικών επιλογών μαζί με τη θαλπωρή του μαζικού και την αναπαυτικότητα του ανεύθυνου. Οι πρόσφατες εκλογές, ανεξάρτητα από την ευστοχία ή μη της ετυμηγορίας, καταλέγονται στις πλέον ευοίωνες. Το ευοίωνο εντοπίζεται στο ήθος στοχασμού που επέδειξε, σε υψηλότερο παρά ποτέ ποσοστό, το εκλογικό σώμα. Η σιωπή αυτών των εκλογών επισημάνθηκε από την αρχή. Συχνά ερμηνεύθηκε ως αδιαφορία ή άνευρη υποτονικότητα. Θεωρήθηκε ακόμη φυσική συνέπεια ενός πολιτικού τοπίου πληκτικού με ισοπεδωμένες εναλλακτικές προοπτικές. Η σιωπή όμως αποδείχθηκε συναρτημένη με την παρατήρηση, την περισυλλογή και την ενσυνείδητη απόρριψη γραφικών εξωτερικεύσεων και ανούσιων στρατεύσεων. Και ασφαλώς δεν είναι άσχετη με την ιστορική συγκυρία: την αποδυνάμωση των ιδεολογικών ουτοπιών, που ανέδειξε την πολυπλοκότητα των προβλημάτων, ενίσχυσε τον σκεπτικισμό και κατέστησε ύποπτες τη συνθηματολογία και τις έτοιμες λύσεις.
Ισως ένα από τα σημαντικότερα αποτελέσματα αυτών των εκλογών είναι η αναίρεση του μύθου που, υπό το κράτος μιας άκριτης παρέκβασης ζορμπαδισμού, θεωρούσε στοιχείο της εθνικής μας ταυτότητας την μέχρι εκφραστικής ακράτειας πληθωρική εξωτερίκευση.
Γιατί κανείς δεν μπορεί παρά να καταφάσκει το αυθεντικό και γι’ αυτό δύσκολα προβλέψιμο και χειραγωγήσιμο. Και γιατί έτσι θα σαστίζουν οι σιγουρατζήδες, θα μπερδεύονται οι «σεναριογράφοι» και θα χαμογελούν πού και πού οι απροσδόκητοι και οι ριψοκίνδυνοι.
