Διαβάζοντας πρόσφατα το βιβλίο του Τζόρτζιο Αγκάμπεν Τα απομεινάρια του Αουσβιτς (μτφρ. Παναγιώτης Καλαμαράς, εκδ. Eρμα, 2024), έπεσα πάνω σε μια πολύ οξυδερκή παρατήρηση, από αυτές που μας συνηθίζει ο ιταλός φιλόσοφος. Στη γνωστή ρήση του Αντόρνο ότι «μετά το Αουσβιτς είναι βαρβαρότητα να γράφει κανείς ποίηση», παράλληλη με την άλλη εμβληματική φράση του Πρίμο Λέβι ότι «εφόσον υπάρχει Αουσβιτς, δεν μπορεί να υπάρχει Θεός», ο Αγκάμπεν αντιτάσσει τη δική του άποψη: μετά το Αουσβιτς δεν μπορούμε να σκεφτούμε ηθικά με τους όρους της αρχαίας τραγωδίας.
Στην αρχαία τραγωδία, λ.χ. στον Οιδίποδα τύραννο, ο τραγικός ήρωας διαπράττει εν αγνοία του το κακό και, ως υποκειμενικά αθώος και την ίδια στιγμή αντικειμενικά ένοχος, πληρώνει το τίμημα· στο Αουσβιτς, όμως, οι Εβραίοι, υποκειμενικά και αντικειμενικά αναμάρτητοι ως προς αυτό για το οποίο διώκονται, εξολοθρεύονται χωρίς να έχουν διαπράξει ύβρη ή κάποιο έγκλημα, απλώς και μόνο επειδή γεννήθηκαν Εβραίοι.
Η ζωή στα στρατόπεδα συγκέντρωσης γίνεται απλή επιβίωση, απογυμνώνεται από όλες τις εξιδανικεύσεις της κουλτούρας, δεν κρύβεται κάτι το ηρωικό ή το μεγαλειώδες στις πράξεις των κρατουμένων, μια ιερή στιγμή αποκάλυψης της σκοτεινής αλήθειας, σαν αυτή που σπρώχνει τον Οιδίποδα να τυφλωθεί. Εκεί αποκλειστική προτεραιότητα έχει το βιολογικό στοιχείο και μόνο, το απολύτως ζωώδες. Η γυμνή ζωή. Η εξάλειψή της δεν σημαίνει θεία δίκη, εξιλασμό, θυσία, η ανθρώπινη μοίρα δεν εμπεριέχει καμία πνευματικότητα. Είναι σκέτος θάνατος.
Στην αργκό των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης, ο φυλακισμένος που είχε απολέσει κάθε ελπίδα απομένοντας αδειανό κέλυφος ανθρώπου, και γι’ αυτό είχε εγκαταλειφθεί ακόμα και από τους συντρόφους του, ονομαζόταν «μουσουλμάνος».
Υπάρχει, προφανώς, κάποιο ίχνος περιφρονητικού οριενταλισμού στην έκφραση: ο όρος είχε δοθεί είτε λόγω της υποτιθέμενης ισλαμικής μοιρολατρίας είτε επειδή εκείνοι οι ζωντανοί νεκροί θύμιζαν Αραβες που προσεύχονται. Οι μη-άνθρωποι στον μη-τόπο των στρατοπέδων χαρακτηρίζονται από τον Λέβι ως «αυτοί που αντίκρισαν τη Μέδουσα» και τους κατέστησε περιφερόμενα φαντάσματα, ενώ τα νεκρά τους κορμιά (που δεν είχε καμία σημασία αν θα μείνουν άταφα και σωριασμένα ή αν θα μπουν σε κλίβανο, αφού η αρχαιοελληνική ιδέα, που εμφανίζεται ήδη στην Αντιγόνη, για τον ιδιαίτερο σεβασμό στον νεκρό δεν υφίσταται) τα Ες-Ες δεν επιτρεπόταν σε καμία περίπτωση να τα αποκαλέσουν «σώματα» ή «πτώματα», αλλά μόνο «φιγούρες» (divn), κούκλες, μαριονέτες. Ηταν και αυτός ένας τρόπος να κάνουν τη δουλειά τους χωρίς περιττές ενοχές, όπως μας έδειξε, πιο πρόσφατα από την Αρεντ, η ταινία Ζώνη ενδιαφέροντος (σκην. Τζόναθαν Γκλέιζερ, 2023).
Παρά τη βράβευσή της τόσο στις Κάννες όσο και στα Οσκαρ, η συγκεκριμένη ταινία προκάλεσε αμφίθυμες κριτικές, για παράδειγμα ο πολύς Ρίτσαρντ Μπρόντι του «New Yorker» έγραψε ότι μετέτρεψε τη φρίκη του Ολοκαυτώματος σε Σκηνές από έναν γάμο. Το μεγάλο πρόβλημα όμως είναι ότι σήμερα, εντελώς ανεπίγνωστα και σχεδόν σαν να επιθυμεί να εξαλείψει την καταγωγική αιτία της υπόστασής του, η ίδια η επίσημη πολιτική του Ισραήλ σχετικοποιεί την έννοια της Σοά πολύ περισσότερο από τους ίδιους τους αρνητές της.
Η Λωρίδα της Γάζας έχει μετατραπεί σε στρατόπεδο, σε έναν τόπο μη ανθρωπινότητας, με τους δικούς της κυριολεκτικούς και μεταφορικούς μουσουλμάνους να έχουν γίνει εκείνοι «για τους οποίους το να μιλήσεις για αξιοπρέπεια και ευπρέπεια δεν θα ήταν ευπρεπές». Και βρίσκονται εκεί σχεδόν ξεχασμένοι από την επικαιρότητα, επειδή υπάρχει μια εγγενής ρηχότητα και μια αντικειμενική ανημπόρια στην εκφρασμένη στο Διαδίκτυο περιφερόμενη ηθική αγανάκτησή μας.
Οσοι υποστηρίζαμε, από θαυμασμό στην εβραϊκή νεωτερικότητα και φρίκη για τη Σοά, ότι το Ισραήλ έχει δικαίωμα ύπαρξης έχουμε μείνει βουβοί μπροστά στη φιλοπόλεμη και εγκληματική πολιτική Νετανιάχου. Δεν του αναγνωρίζουμε πλέον ελαφρυντικά, απλώς προσευχόμαστε η Μέση Ανατολή επιτέλους να ειρηνεύσει.
Ο κ. Δημήτρης Αγγελής είναι ποιητής, διευθυντής του περιοδικού «Φρέαρ» και εκπαιδευτικός.
