Βραβευμένο το 2013 από την Ακαδημία Αθηνών για το σημαντικό έργο του στην καταγραφή της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής από τον 15ο αιώνα έως το 1900, το Βιβλιολογικό Εργαστήρι «Φίλιππος Ηλιού» (ΒΕΦΗ) περιήλθε το 2017 στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (ΕΒΕ) με προίκα την ερευνητική δουλειά δεκαετιών του ιστορικού Φίλιππου Ηλιού και της συνεργάτριάς του Πόπης Πολέμη.
Σχεδόν δέκα χρόνια μετά, αυτή η προίκα, που δεν αξιοποιήθηκε όπως θα μπορούσε, βρίσκεται σε επισφαλή θέση, μετά τη συνταξιοδότηση της υπεύθυνης και συνδημιουργού του ΒΕΦΗ, Πόπης Πολέμη, και της βασικής συνεργάτιδας Αναστασίας Μυλωνοπούλου από τα τέλη του 2025.
Η ματαίωση του εκδοτικού του προγράμματος, καθυστερήσεις ετών στην τεχνολογική του αναβάθμιση και η έλλειψη έγκαιρης μέριμνας για τη στελέχωσή του, καθώς και μια πρόταση προς τους αρμόδιους που έμενε αναπάντητη από τον Δεκέμβριο απασχόλησαν τη συζήτηση στο περιθώριο της διεθνούς επιστημονικής συνάντησης στη μνήμη του νεοελληνιστή Αλέξη Πολίτη, που διοργάνωσε η Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού «Μνήμων», στην Αθήνα στις 24-25 Απριλίου.
Από αυτήν προέκυψε μια ανοικτή επιστολή προς τον Πρόεδρο και τα μέλη του Εφορευτικού Συμβουλίου της ΕΒΕ όπου εκφράζεται η στήριξη στο έργο του ΒΕΦΗ και η ανησυχία για τη μελλοντική του τύχη, την οποία συνυπογράφουν 158 Ελληνες και ξένοι επιστήμονες. Η Πόπη Πολέμη μιλάει στο «Βήμα» για την κατάσταση, και την επείγουσα ανάγκη να διασφαλιστεί η ομαλή συνέχεια και η προσφορά στο κοινό, με επιστημονική εγκυρότητα, ενός μακροχρόνιου έργου υποδομής για το ελληνικό βιβλίο.
Το ερευνητικό και εκδοτικό έργο του ΒΕΦΗ έχει συνδεθεί με το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) και το Μουσείο Μπενάκη, στον ιστότοπο του οποίου λειτουργεί ακόμη ο ηλεκτρονικός βιβλιογραφικός σας κατάλογος. Πώς σχετίζεται με την Εθνική Βιβλιοθήκη;
Ως ζωντανό κύτταρο αφιερωμένο στην Ιστορία του βιβλίου και στην κοινωνική Ιστορία της Παιδείας σχεδίασε ο ιστορικός Φίλιππος Ηλιού (1931-2004) το Βιβλιολογικό Εργαστήρι, το οποίο έστησε το 1986 ως άτυπο θεσμό υπό τη φιλόξενη στέγη του ΕΛΙΑ, με τη σύμπραξη του Μάνου Χαριτάτου. Το Εργαστήρι λειτούργησε με συνεργάτες την αφεντιά μου σε όλη του τη διαδρομή, και στα πρώτα χρόνια την Έλλη Δρούλια και τον Τάσο Σακελλαρόπουλο. Επικεντρωθήκαμε ιδίως στη βιβλιογραφία του 19ου αιώνα, αποδίδοντας εντυπωσιακά εκδοτικά επιτεύγματα, όπως τον Α΄τόμο της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα (έτη 1801-1818) του Φίλιππου Ηλιού (1997) και την τετράτομη Ελληνική Βιβλιογραφία 1864-1900 των Φίλιππου Ηλιού και Πόπης Πολέμη (2006). Παράλληλα καταπιαστήκαμε με τη συγκρότηση της εξαιρετικά σημαντικής βάσης των συνδρομητών βιβλίων.
Αναβαπτισμένο σε Βιβλιολογικό Εργαστήρι «Φίλιππος Ηλιού» μετά τον θάνατό του ιδρυτή του, εξαιτίας της δυσχερούς περιόδου την οποία διένυε τότε το ΕΛΙΑ, υιοθετήθηκε από το Μουσείο Μπενάκη το 2006. Στο Μουσείο Μπενάκη –από το οποίο το ΒΕΦΗ ευεργετήθηκε επί 11 χρόνια χάρη στη θερμή συνηγορία του Άγγελου Δεληβορριά–, πλέον υπό τη διεύθυνσή μου και με συνεργάτριες την Αναστασία Μυλωνοπούλου, την Ειρήνη Ριζάκη και τη Σάντρα Βρέττα, εξακολούθησε το γόνιμο ερευνητικό και εκδοτικό έργο – το τελευταίο με τη σύμπραξη του ΜΙΕΤ/ΕΛΙΑ. Ας μνημονεύσω μόνο τον Β΄ (2011) και Γ΄ (2016) τόμο της Ελληνικής Βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα (καλύπτουν τα έτη 1819-1844). Άλλωστε από το 2008 λειτουργεί στον κόμβο του Μουσείου ο ηλεκτρονικός βιβλιογραφικός μας κατάλογος, ο οποίος σταδιακά περιέλαβε το σύνολο της ελληνόγλωσσης βιβλιογραφημένης παραγωγής από την εμφάνιση της τυπογραφίας τον 15ο αιώνα έως το 1900 (περίπου 65.000 εγγραφές).
Οι δυσκολίες τις οποίες αντιμετώπισε με τη σειρά του το Μουσείο Μπενάκη τα χρόνια της κρίσης έφεραν το ΒΕΦΗ σε νέες ατραπούς. Η ένταξή του με νομοθετική ρύθμιση στην ΕΒΕ το 2017, στην οποία δωρήθηκαν από το Μουσείο οι συλλογές και οι πολύτιμες βάσεις του, υπό την προϋπόθεση της συνέχισης της λειτουργίας της ερευνητικής ομάδας και του ερευνητικού έργου, απαίτησε σύντονες προσπάθειες και ήταν οπωσδήποτε μια κρίσιμη καμπή.
Ποια ήταν η πορεία του ΒΕΦΗ εντός της ΕΒΕ;
Από τον νέο φορέα, για λόγους οικονομικούς, αποφασίστηκε να μη συνεχιστεί η εκδοτική μας δραστηριότητα (κατά βάση οι 3 τόμοι που υπολείπονταν για να ολοκληρωθούν τα οθωνικά χρόνια). Βεβαίως, η έρευνα και η ενημέρωση των βάσεων, συνεπώς και του ηλεκτρονικού βιβλιογραφικού καταλόγου μας, εξακολούθησαν αδιάπτωτα. Δυστυχώς, καθυστέρησε υπερβολικά, παρά τα αλλεπάλληλα δικά μας αιτήματα, η μεταφορά αυτών των βάσεων σε σύγχρονα συστήματα, με άμεση συνέπεια να είναι ευάλωτες και να καθυστερεί και η αναμενόμενη, εδώ και δεκαετίες, διάθεση στο διαδίκτυο της βάσης των συνδρομητών των ελληνικών βιβλίων. Ακόμη και αν ολοκληρωθεί στο εγγύς μέλλον αυτή η δρομολογημένη αναβάθμιση, λυπάμαι πολύ που το λέω, εμείς χάσαμε την ευκαιρία να επεξεργαστούμε αυτό το πολύτιμο υλικό και να το αναδείξουμε όπως προγραμματίζαμε με επιμέρους μελέτες, στατιστικές και χαρτογραφικές προβολές.
Σε ποιους είναι χρήσιμο το ΒΕΦΗ;
Μένοντας στον ηλεκτρονικό βιβλιογραφικό μας κατάλογο, να πω ότι χρησιμοποιείται με μεγάλη ωφέλεια από φιλολόγους, ιστορικούς, βιβλιοθηκονόμους, συλλέκτες και κάθε ενδιαφερόμενο. Ενδεικτικά, μπορεί κάποιος να βρει σε αυτόν, πότε πρωτοδημοσιεύτηκε και πότε επανεκδόθηκε λόγου χάριν η Ερωφίλη, ποιες εκδόσεις του Κοραή ή του Δουμά κυκλοφόρησαν έως το 1900, ποια βιβλία τυπώθηκαν στο Ιάσιο, στην Ερμούπολη ή στο Μεσολόγγι, ή τι δημοσιεύτηκε για τη χολέρα, τον δαρβινισμό ή τους σιδηροδρόμους. Και όλα αυτά με την ένδειξη των βιβλιοθηκών όπου μπορεί κανείς να συμβουλευτεί τα εν λόγω έντυπα ή με τον σύνδεσμο για την άμεση πρόσβαση σε ψηφιοποιημένα αντίτυπα. Συλλογικός κατάλογος, επομένως, και εθνική αναδρομική βιβλιογραφία συγχρόνως, συνιστά ένα βασικό εργαλείο για την ιστορική και φιλολογική έρευνα, που ενημερώνεται και χρησιμοποιείται διαρκώς. Ας σημειωθεί εδώ ότι το 2013 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών».
Αναφέρατε νωρίτερα τους συνδρομητές των ελληνικών βιβλίων, η βάση των οποίων έχει καθυστερήσει να διατεθεί στο διαδίκτυο…
Είναι μια παρακαταθήκη που απαρτίζεται από τεκμηριωτικό υλικό (χιλιάδες δελτία, σημειώσεις και φωτοτυπίες) και κυρίως μια βάση δεδομένων που πλησιάζει σήμερα τις 1.100.000 εγγραφές. Ο Φίλιππος Ηλιού δούλευε τα δεδομένα αυτά στον υπολογιστή μας κυριολεκτικά ως την ύστατη στιγμή και εμείς συνεχίσαμε τον εμπλουτισμό της βάσης έως σήμερα. Σε μια εποχή όπου τα δίκτυα διακίνησης και εμπορίας του εντύπου ήταν περιορισμένα και η διασπορά του κοινού εκτεταμένη, η προπληρωμή ή ενυπόγραφη υπόσχεση αγοράς εξασφάλιζε συγγραφείς, μεταφραστές ή τυπογράφους για να προχωρήσουν σε κάποια έκδοση.
Κυκλοφορούσε πρώτα μια προαγγελία-διαφήμιση της σχεδιαζόμενης έκδοσης, συχνά ορίζονταν οι ανταποκριτές για τη συγκέντρωση των χρημάτων, και ο κατάλογος των συνδρομητών δημοσιευόταν στο τέλος του αντίστοιχου βιβλίου ως ηθική ανταμοιβή για όσους είχαν βοηθήσει, επικυρώνοντας έτσι το συμβολικό τους status. Ο μηχανισμός αυτός στο ελληνόγλωσσο βιβλίο εγκαινιάζεται το 1749 και συνεχίζεται με αυξανόμενο ρυθμό, για να εκλείψει σταδιακά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, οπότε και επικρατούν οι μοντέρνοι εκδοτικοί οίκοι.
Η βάση μας συγκροτείται από τα ονόματα εκείνων που προαγόρασαν ελληνικά έντυπα από το 1749 έως το 1922 (αντιστοιχούν σε πάνω από 3.000 καταλόγους). Εκτός από το ονοματεπώνυμο (άρα και το φύλο), το πατρώνυμο, τον τόπο διαμονής και τον αριθμό αντιτύπων για τα οποία προεγγράφηκαν, συχνά στους καταλόγους αυτούς αναγράφεται το επάγγελμα-αξίωμα και ο τόπος καταγωγής των συνδρομητών και τα αντίστοιχα των επιστατών της συνδρομής. Μπορούμε έτσι να μελετήσουμε ποιος, πού και τί διάβαζε, ποιος, πού και ποια βιβλία διακινούσε, και άλλα πολλά. Όλα αυτά σε βάθος περίπου δύο αιώνων και σε ένα ευρύτατο γεωγραφικό ανάπτυγμα.
Μας περιγράφετε ένα εργαλείο μοναδικό για τη μελέτη της εκδοτικής και αναγνωστικής μας Ιστορίας…
Πρόκειται πράγματι για έναν αναξιοποίητο, ακόμη, θησαυρό. Μας δίνει τη δυνατότητα να ανασυγκροτήσουμε την Ιστορία του αναγνωστικού κοινού που απαρτίζεται από επώνυμους, οι οποίοι συχνά λειτουργούν ως μαικήνες προαγοράζοντας πολυάριθμα αντίτυπα, αλλά και από κοινούς θνητούς. Θα μπορούσε κανείς να αναζητήσει τι διάβαζαν οι οικογενειακοί του πρόγονοι ή οι συντοπίτες του, όσοι διέμεναν σε έναν τόπο ή κατάγονταν από αυτόν, να βρει το δυνάμει αναγνωστικό κοινό μιας κατηγορίας βιβλίων, π.χ. της ποίησης ή της πρακτικής ιατρικής, να συνδυάσει αυτά τα δεδομένα με το φύλο ή τις αναγραφόμενες επαγγελματικές κατηγορίες κτλ.
Να σας δώσω ένα παράδειγμα διάσημου συνδρομητή: τον Ιωάννη Καποδίστρια. Τον συναντούμε σε 19 καταλόγους μεταξύ 1816 και 1840, να εγγράφεται από την Πετρούπολη, τη Βενετία, τη Βιέννη, την Αίγινα ή το Ναύπλιο, και σε 13 από αυτούς να έχει προεγγραφεί για 10 έως και 100 αντίτυπα. (Οι μετά θάνατον εμφανίσεις σχετίζονται με προγενέστερη πράξη προεγγραφής στην αγγελία.) Εμφανίζεται συνδρομητής σε βιεννέζικες εκδόσεις τυπικές του νεοελληνικού Διαφωτισμού, σε βενετσιάνικα θρησκευτικά έντυπα, σε σχολικά ή στρατιωτικά εγχειρίδια και μεθόδους μουσικής κοσμικής ή εκκλησιαστικής, αλλά και στη μετάφραση του Δικαίου των Εθνών (1831). Ή για να μείνουμε στα ίδια χρόνια και να αφουγκραστούμε άλλου είδους ευαισθησίες, ας αναφέρουμε εκείνη τη Μοσχούλα, τη Μαρινέτα ή τη Σαββατώ, που, ενώ ο πόλεμος μαίνεται, εγγράφονται συνδρομήτριες στον πρώτο οδηγό μαγειρικής, εκδομένο στη Ερμούπολη το 1828.
Ποιο είναι το ζητούμενο της επιστολής προς την ΕΒΕ την οποία συνυπογράφουν τόσοι επιστήμονες;
Είναι μια συνηγορία για το έργο του ΒΕΦΗ και μια διατύπωση αγωνίας για το μέλλον του, δοθέντος ότι οι προτάσεις που προηγήθηκαν δεν έλαβαν απάντηση. Την επιστολή, παρότι δεν διακινήθηκε μαζικά, αλλά από στόμα σε στόμα, την υπέγραψαν 158 μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας (146 ήταν όταν επιδόθηκε, αλλά προστέθηκαν λίγο μετά άλλες 12 υπογραφές). Η ανταπόκριση βιβλιοθηκονόμων, φιλόλογων, ιστορικών και κοινωνικών επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό ήταν συγκινητικά άμεση και θερμή. Αποτελεί για εμάς τιμητική και πολύτιμη στήριξη, και τους ευχαριστούμε πολύ. Την επιστολή κοινοποίησε στο Εφορευτικό Συμβούλιο ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Χρήστος Λούκος, συνδρομητής και εκείνος εξαρχής του Εργαστηρίου και παλαιός φίλος του Φίλιππου Ηλιού και του Αλέξη Πολίτη, που υπήρξε επίσης σταθερός συμπαραστάτης του ΒΕΦΗ.
Σε ποιες προτάσεις αναφέρεστε;
Από το φθινόπωρο του 2025 είχα διατυπώσει προς τους αρμοδίους της ΕΒΕ, ανεπίσημα και επίσημα, προτάσεις για τις εκκρεμότητες που χρονίζουν και για την έλλειψη έγκαιρης στελέχωσης που στερεί τη δυνατότητα από εμάς που αποχωρούμε να εκπαιδεύσουμε όσους θα πάρουν τη σκυτάλη. Προτάσεις που δεν έτυχαν καμίας απάντησης σε όλο το διάστημα που μεσολάβησε.
Όπως έγραψα στο Εφορευτικό Συμβούλιο και μετά την επίδοση της επιστολής των συναδέλφων, το βασικό είναι να πρυτανεύσει πνεύμα συνεργασίας για να αντιμετωπιστούν αυτές οι εκκρεμότητες (ολοκλήρωση της αναβάθμισης και κοινοποίηση των νέων βάσεων, βιβλίων και συνδρομητών, που προϋποθέτουν πολλαπλούς ελέγχους, διασταυρώσεις και προσαρμογές) και η στελέχωση με νέο δυναμικό του ΒΕΦΗ, προκειμένου, όπως είχα προτείνει αρχικά, να υπάρξει αξιοποίηση και περαιτέρω εμπλουτισμός των δεδομένων, ιδίως με τη διεύρυνση της βιβλιογραφικής βάσης στον 20ό αιώνα. Eίμαστε διατεθειμένες σε αυτή την ενδιάμεση φάση, μετά τη συνταξιοδότησή μας, τόσο εγώ όσο και η Αναστασία Μυλωνοπούλου, να βοηθήσουμε εθελοντικά, για ένα εύλογο διάστημα, τη συνέχιση του έργου του Εργαστηρίου.
Υπήρξε απάντηση τώρα;
Η αντίδραση του Εφορευτικού Συμβουλίου σε ετούτη την περίπτωση υπήρξε μεν ταχύτατη, με άμεση απάντηση στον Χρήστο Λούκο, όπου επιχειρείται να δικαιολογηθούν οι πολλαπλές καθυστερήσεις και παρέχονται υποσχέσεις για γρήγορες εξελίξεις στο θέμα της στελέχωσης, αλλά δυστυχώς η εθελοντική εργασία που προτείνουμε για αυτή την ενδιάμεση φάση δεν θεωρείται «νομικά ασφαλής» λύση.
Ούτως ή άλλως, το μείζον ζητούμενο είναι, για λόγους πρωτίστως ηθικής τάξης αλλά και πρακτικούς, οι αποφάσεις για την επίλυση των σχετικών ζητημάτων να ληφθούν ύστερα από συζήτηση και συνεργασία των αρμοδίων μαζί μας. Ίσως έχει νόημα να επαναλάβω εδώ ότι το ΒΕΦΗ έχει ένα ιδιότυπο παρελθόν. Αρκεί να πω ότι κατά την πρώτη εικοσαετία της λειτουργίας του, μόνο για δύο διετίες υπήρξε χρηματοδότηση, και κατά τα λοιπά ο Φίλιππος Ηλιού και εγώ εργαστήκαμε σε εθελοντική βάση. Αναλυτικό χρονικό του ΒΕΦΗ, όπου εξιστορώ όλη την περιπέτεια των 40 χρόνων, θα βρείτε αναρτημένο στον υπό κατασκευή ιστότοπο https://biblerg.nlg.gr/chroniko.
Εκτιμάτε ότι οι υποσχέσεις που δόθηκαν δεν διασφαλίζουν τη βιωσιμότητα αυτού του μόχθου δεκαετιών και την παράδοσή του στο κοινό;
Φοβάμαι ότι το πνεύμα συνεργασίας που ζητάμε να πρυτανεύσει δεν είναι δεδομένο – μακάρι να διαψευστώ. Θα περιοριστώ να πω ότι, ύστερα από 40 χρόνια πλάι στον Φίλιππο Ηλιού εν ζωή ή μετά θάνατον, θεωρώ ηθικά επιβεβλημένη και οπωσδήποτε χρήσιμη την, άτυπη έστω, συμβουλευτική συμμετοχή μου στις ενέργειες που θα εγγυώνται την ομαλή συνέχεια του έργου του ΒΕΦΗ του οποίου υπήρξα συνδημιουργός: στην επιλογή των νέων επιστημόνων που θα τους ανατεθεί να συνεχίσουν το έργο ζωής του Φίλιππου Ηλιού και το δικό μου, και στον σχεδιασμό ώστε με επιστημονική εγκυρότητα να παραδοθεί στο κοινό η βαριά κληρονομιά που, χάρη και στην εμπιστοσύνη της Μαρίας και του Ηλία Ηλιού, είχα την τύχη να διαχειρίζομαι επί δεκαετίες.
