Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει γονατίσει την παγκόσμια οικονομία. Κι όμως, το καθεστώς χαμαιλέοντας του Ιράν, παρά τον ναυτικό αποκλεισμό, παρά τις κυρώσεις, καταφέρνει να επιβιώνει. Γιατί;
Καμία άλλη χώρα στον κόσμο δεν έχει βιώσει κυρώσεις σε αυτό τον βαθμό και για τόσο μεγάλο διάστημα όσο το Ιράν. Οι κυρώσεις δεν είναι κάτι καινούργιο. Ξεκίνησαν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 και την κρίση με τους Αμερικανούς ομήρους τον ίδιο χρόνο, αλλά τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πιο αυστηρές.
Σκοπός τους είναι να περιορίσουν την οικονομική και γεωπολιτική επιρροή του Ιράν στοχεύοντας στο χρηματοπιστωτικό του σύστημα, τις εξαγωγές πετρελαίου και το διεθνές εμπόριο. Ως αποτέλεσμα, η οικονομία στο εσωτερικό της χώρας έχει αποδυναμωθεί σημαντικά.
Οι δυτικές κυρώσεις, ωστόσο, δεν κατάφεραν να απομονώσουν επαρκώς το ιρανικό καθεστώς, ώστε να καταρρεύσει από το εσωτερικό, όπως μερικοί προέβλεπαν. Το καθεστώς προσαρμόστηκε, έμαθε να ελίσσεται, να μη στηρίζεται τόσο πολύ στο εμπόριο πετρελαίου, διαφοροποίησε τις εξαγωγές του και τις πηγές εφοδιασμού και δημιούργησε χερσαία και θαλάσσια πολύπλοκα συστήματα εμπορίου.
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες στράφηκε στην Κίνα ως βασικό του εμπορικό εταίρο. Δευτερεύοντος στην Τουρκία και στο Ιράκ.
Από το 2018, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ επέβαλε πιο αυστηρές κυρώσεις, μέχρι σήμερα, το Ιράν εκτιμάται ότι έχει πραγματοποιήσει εξαγωγές αξίας 120 δισ. δολαρίων προς 170 χώρες, σε αγαθά που δεν σχετίζονται με το πετρέλαιο όπως αλουμίνιο, πορτοκάλια και ξερό αρακά.
Την ίδια περίοδο, το 90% των εξαγωγών πετρελαίου και το ¼ των υπόλοιπων εξαγωγών του καταλήγουν στην Κίνα. Παράλληλα, 30% των προϊόντων που εισάγει είναι από την Κίνα. Οι συναλλαγές γίνονται σε γουάν, δηλαδή στο κινεζικό νόμισμα (ή αλλιώς ρενμίνμπι, το «νόμισμα του λαού»). Επιπλέον, οι δύο χώρες έχουν και ένα κρυφό σύνθετο σύστημα ανταλλαγής ιρανικού πετρελαίου έναντι, για παράδειγμα, κατασκευής δρόμων από κινεζικές εταιρείες, το οποίο δεν είναι εύκολο να καταγραφεί.
Τα Στενά του Ορμούζ είναι κρίσιμα για τη μεταφορά πετρελαίου και αγαθών στην Κίνα και αλλού και κατ’ επέκταση για τα έσοδα του καθεστώτος. Πώς καταφέρνει η Τεχεράνη να παρακάμπτει τον ναυτικό αποκλεισμό των ΗΠΑ;
Το πολυμήχανο Ιράν
Το πολυμήχανο Ιράν βρίσκει λύσεις. Από τον Απρίλιο του 2026 χρησιμοποιεί έξι νέες χερσαίες εμπορικές διαδρομές μέσω του Πακιστάν, οι οποίες λειτουργούν ως διάδρομοι διέλευσης προϊόντων από τρίτες χώρες. Μέσω της Κασπίας θάλασσας, εισάγει ρωσικά τρόφιμα και πολεμικό υλικό και μέσω του Ιράκ και εν συνεχεία της Συρίας και της Ιορδανίας, έχει πρόσβαση στη Μεσόγειο, ενώ μέσω Τουρκίας διακινεί μεταποιημένα προϊόντα και ιατρικές προμήθειες.
Επίσης, συνεχίζει να στέλνει πετρέλαιο στην Κίνα μέσω μιας τεράστιας χερσαίας σιδηροδρομικής γραμμής 10.000 χιλιομέτρων που διασχίζει την Κεντρική Ασία και δευτερευόντως του «σκιώδους στόλου» δεξαμενόπλοιων. Ο στόλος αυτός παρακάμπτει τον αποκλεισμό σβήνοντας τα συστήματα εντοπισμού και μεταφέροντας το ιρανικό πετρέλαιο από πλοίο σε πλοίο σε διεθνή ύδατα της Μαλαισίας και της Ινδονησίας. Εκεί, το φορτίο αναμιγνύεται και βαφτίζεται «τοπικό προϊόν», φτάνοντας τελικά στα κινεζικά διυλιστήρια χωρίς να εντοπίζεται η προέλευσή του.
Παρά την ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα του καθεστώτος στις κυρώσεις, καθώς και στον ναυτικό αποκλεισμό των τελευταίων μηνών, οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα αισθητές στην πλειονότητα των ιρανών πολιτών. Η μεσαία τάξη έχει φτωχοποιηθεί και συρρικνωθεί, ενώ μια μικρή ελίτ συνεχίζει και ευημερεί. Ο κατώτατος μισθός είναι 110 δολάρια το μήνα και ο πληθωρισμός στα βασικά είδη καλπάζει. Ενδεικτικά, για να ζήσει μια οικογένεια στο Ιράν, για τα απολύτως απαραίτητα, χρειάζεται περίπου 500 δολάρια το μήνα.
Επικριτές των κυρώσεων εκτιμούν ότι έχουν αποδυναμώσει το μέρος της κοινωνίας που θέλει τις πραγματικές αλλαγές, ενώ παράλληλα έχουν ενισχύσει παράγοντες που συνδέονται με το κράτος και τον τομέα της ασφάλειας, όπως οι Φρουροί της Επανάστασης και τα ισχυρά θρησκευτικά, παρακρατικά ιδρύματα-φιλανθρωπικά ταμεία («μπονιάντ»). Πρακτικά συντελούν στην συνέχιση της υπάρχουσας κατάστασης.
Βραβευμένη έρευνα του Reuters έχει αποκαλύψει δίκτυο περιουσιακών στοιχείων αξίας περίπου 95 δισ. δολαρίων που ελέγχεται από τον Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν, Μοτζταμπά Χαμενεΐ, και το οποίο διαχειρίζεται μέσω αδιαφανών οικονομικών αυτοκρατοριών και σκιωδών οργανισμών. Oι διοικητές του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και οι συνεργάτες τους λειτουργούν παράλληλα το δικό τους σκιώδες χρηματοπιστωτικό σύστημα και μεταφέρουν δισεκατομμύρια δολάρια σε ακίνητα, ξένες τράπεζες και κρυπτονομίσματα για να παρακάμψουν τις κυρώσεις. Υπολογίζεται ότι ετησίως, περίπου 20 έως 36 δισ. δολάρια ιδιωτικού πλούτου εκρέουν από το Ιράν προς υπεράκτιους λογαριασμούς και διεθνείς περιουσίες.
Την ίδια ώρα υπάρχουν κατ’ εκτίμηση 100 δισ. δολάρια σε άμεσα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν στο εξωτερικό. Από αυτά, 20 δισ. βρίσκονται στην Κίνα, 7 δισ. στην Ινδία, 6 δισ. στο Κατάρ, 6 δισ. στο Ιράκ και 2 δισ. στις ΗΠΑ.
Το Ιράν, στις διαπραγματεύσεις που διεξάγονται αυτές τις μέρες, έχει βάλει ως όρο για οποιαδήποτε συμφωνία με τις ΗΠΑ την άνευ όρων αποδέσμευση τουλάχιστον μέρους, δηλαδή 24 δισ., από αυτά τα περιουσιακά στοιχεία. Ο Τραμπ, ωστόσο, έχει συνδέσει ρητά την απελευθέρωση των χρημάτων με την πλήρη αποπυρηνικοποίηση του Ιράν. Ανεπίσημες δημοσιογραφικές πληροφορίες αναφέρουν ότι υπάρχει η εξής αμερικανική πρόταση: από τα κεφάλαια που βρίσκονται στο Κατάρ και στο Ιράκ, να γίνονται απευθείας πληρωμές σε διεθνείς προμηθευτές αποκλειστικά για την αγορά τροφίμων και φαρμάκων, προκειμένου να ανακουφιστούν οι ιρανοί πολίτες.
Όταν ξεκίνησε η επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στις 28 Φεβρουαρίου ο Τραμπ, απευθυνόμενος στον λαό του Ιράν, είπε «Η Αμερική σας υποστηρίζει με συντριπτική δύναμη και καταστροφική ισχύ. Τώρα είναι η ώρα να αναλάβετε τον έλεγχο του πεπρωμένου σας και να απελευθερώσετε το ευημερούν και ένδοξο μέλλον που είναι κοντά σας». Τρεις μήνες αργότερα, η ελευθερία και η ευημερία του λαού του Ιράν φαντάζει ακόμα μακρινή.
