Στο επίκεντρο των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, εκεί όπου οι γραμμές των συνόρων τέμνονται με τις τροχιές των πυραύλων, βρίσκονται οι άνθρωποι που βιώνουν άμεσα τα δεινά του πολέμου.
Πλήγματα σε υποδομές κρίσιμες για την ανθρώπινη ζωή έχουν επιδεινώσει την ανθρωπιστική κρίση.
Τα ήδη εξαντλημένα συστήματα υγείας, οι δυσλειτουργικές αγορές τροφίμων και οι εκτοπισμοί αντιμετωπίζουν ακόμα περισσότερα προβλήματα.
Φαίνεται πως «έχει ανοίξει ο ασκός του Αιόλου»
Δυσθεώρητη ανθρωπιστική κρίση
Μια σειρά συντονισμένων πληγμάτων από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ έπληξε στρατηγικές υποδομές εντός του Ιράν. Αυτό που ακολούθησε ήταν μια καταιγίδα αντιποίνων που εξαπλώθηκε σε 12 διαφορετικά κράτη, μετατρέποντας ολόκληρη την περιοχή σε «ένα καζάνι που βράζει».
Η Ιρανική Ερυθρά Ημισέληνος καταγράφει μια εφιαλτική πραγματικότητα με 67.414 μη-στρατιωτικές εγκαταστάσεις να έχουν υποστεί ζημιές ή έχουν καταστραφεί ολοσχερώς.
Μεταξύ αυτών καταγράφονται καταστροφές σε 498 σχολεία και 236 υγειονομικές μονάδες, πράγμα που δυσχεραίνει σημαντικά την «επόμενη μέρα» μετά τη λήξη των στρατιωτικών συγκρούσεων.
Η Εύα Πολυζωγοπούλου, Γενική Διευθύντρια της ActionAid στην Ελλάδα, επισημαίνει στο ΒΗΜΑ πως «Η συνεχιζόμενη στρατιωτική δράση θέτει σε κίνδυνο εκατομμύρια ανθρώπους, επιδεινώνει την ανθρωπιστική κρίση όχι μόνο στη Μέση Ανατολή, αλλά σε πλειάδα χωρών ανά τον κόσμο, και διαβρώνει περαιτέρω τα θεμέλια της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας».
Ένας άνδρας κοιτάζει ένα κτίριο κατοικιών που έχει υποστεί ζημιές από πλήγμα, εν μέσω της σύγκρουσης των ΗΠΑ και του Ισραήλ με το Ιράν, στην Τεχεράνη του Ιράν, στις 27 Μαρτίου 2026. (West Asia News Agency)
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπογραμμίζει χαρακτηριστικά τον αντίκτυπο στα συστήματα υγείας με πάνω από 1.300 νεκρούς και 9.000 τραυματίες στο Ιράν και τουλάχιστον 570 νεκρούς και πάνω από 1.400 τραυματίες στον Λίβανο. Τα δεδομένα αυτά αλλάζουν ριζικά από μέρα σε μέρα, καθώς και πολλές καταμετρήσεις -εν μέσω του πολέμου- τυγχάνουν αμφισβήτησης.
Παράλληλα, οι εκτοπισμένοι στο Ιράν υπολογίζονται περί τα 3,2 εκατομμύρια άτομα, τα οποία εγκατέλειψαν τα αστικά κέντρα αναζητώντας ψήγματα ασφάλειας μέσα στη γενικότερη ανασφάλεια που επικρατεί.
Η εσωτερική αυτή μετακίνηση πληθυσμού είναι η μεγαλύτερη που έχει καταγραφεί στην περιοχή εδώ και δεκαετίες, δημιουργώντας μια πίεση στις αγροτικές επαρχίες που δεν διαθέτουν τις υποδομές για να απορροφήσουν τόσο μεγάλα κύματα εκτοπισμένων.
Σε καθεστώς ερημοποίησης ο Λίβανος
«Οι κάτοικοι των γειτονικών περιοχών έχουν εγκαταλείψει την περιοχή και έχει μείνει σχεδόν έρημη» αναφέρει στο ΒΗΜΑ η Ρούλα Ζαΐτερ, συνεργάτιδα της ActionAid στο Λίβανο, περιγράφοντας την κατάσταση στο Μπαάλμπεκ-Χερμέλ, περιοχή στα Βορειοανατολικά της χώρας.
Ο εκτοπισμός γίνεται σε υπό το κράτος του τρόμου για τους κατοίκους της περιοχής. «Πολλοί έχουν μετακινηθεί σε καταφύγια ή σε σχολεία και ζουν σε κατάσταση άγχους, φόβου και ανασφάλειας για το μέλλον. Αυτοί οι άνθρωποι έφυγαν σε εξαιρετικά δύσκολες στιγμές, εν μέσω προειδοποιήσεων και απειλών βομβαρδισμών, οπότε δεν πήραν μαζί τους τα βασικά τους υπάρχοντα και είδη πρώτης ανάγκης», όπως σημειώνει στο ΒΗΜΑ η Ζαΐτερ.
Παιδιά που έχουν εκτοπιστεί διασκεδάζουν στην αυλή του Λυκείου Χαρίρι ΙΙ, το οποίο χρησιμοποιείται πλέον ως προσωρινός καταυλισμός, εν μέσω της κλιμάκωσης των εχθροπραξιών μεταξύ του Ισραήλ και της Χεζμπολάχ, καθώς συνεχίζεται η σύγκρουση των ΗΠΑ και του Ισραήλ με το Ιράν, στη Βηρυτό του Λιβάνου, στις 27 Μαρτίου 2026. REUTERS/Mohamed Azakir
Η εσωτερική μετακίνηση πληθυσμού στον Λίβανο έχει ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο ανθρώπους. Σύμφωνα με τη Ζαΐτερ, «μερικοί άνθρωποι εξακολουθούν να κοιμούνται στα αυτοκίνητά τους στους δρόμους, ενώ άλλοι κοιμούνται κάτω από δέντρα ή κοντά σε γέφυρες» σε μια απόπειρα να αποφύγουν τυχόν αεροπορικά χτυπήματα.
Η πλειοψηφία αυτών των εκτοπισμένων ανθρώπων είναι γυναίκες και παιδιά, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με μια νέα, υποβόσκουσα σύγκρουση.
«Πολλές τοπικές αρχές επιβάλλουν αυστηρούς όρους για την υποδοχή εκτοπισμένων ατόμων στην περιοχή τους. Ζητούν ονόματα και έγγραφα ταυτότητας και θέλουν να γνωρίζουν ποιος μπαίνει και ποιος βγαίνει από τα σπίτια. Ορισμένοι δήμοι έχουν επιβάλει μάλιστα πρόστιμα σε ιδιοκτήτες που νοικιάζουν σε εκτοπισμένα άτομα», επισημαίνει η Ρούλα Ζαΐτερ.
Η αποσύνθεση της κοινωνικής συνοχής φαίνεται πως αποτελεί την ζώσα πραγματικότητα για τους ανθρώπους στη Μέση Ανατολή.
Η Γάζα βάλλεται εκ νέου
«Ο λαός της Γάζας βιώνει ένα νέο κύμα φόβου και βαθιάς αγωνίας καθώς ο πόλεμος εξελίσσεται στην περιοχή. Αυτή η κλιμάκωση έχει ξυπνήσει οδυνηρές αναμνήσεις από προηγούμενες κρίσεις, ιδίως τον φόβο της επιστροφής στην πείνα λόγω της σοβαρής έλλειψης βασικών ειδών πρώτης ανάγκης» αναφέρει στο ΒΗΜΑ η Φατέν Αμπού Σαμάλε, συντονίστρια προγραμμάτων στην οργάνωση WEFAQ για τη φροντίδα γυναικών και παιδιών, συνεργάτης της ActionAid στη Γάζα.
Από τις πρώτες ημέρες της κλιμάκωσης, το κλείσιμο των συνοριακών περασμάτων οδήγησε στην ταχεία εξαφάνιση των βασικών αγαθών από τις τοπικές αγορές.
Στη Γάζα οι συνθήκες διαβιωσης είναι εξαιρετικά δυσμενείς και ανθρώπινη νοσηρότητα «καλπάζει», λόγω των τεράστιων ελλείψεων σε βασικά αγαθά όπως νερό, ρεύμα και φαγητό.
Το νερό και το ρεύμα «είδη προς εξαφάνιση»
Ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν, οποίος ως «ντόμινο» επηρεάζει όλες τις χώρες του Κόλπου, έχει εξελιχθεί σε έναν πόλεμο με στόχο τις υποδομές της εκάστοτε χώρας.
Στα κράτη του Κόλπου, οι σταθμοί αφαλάτωσης που εξυπηρετούν 62 εκατομμύρια ανθρώπους έχουν βρεθεί στο στόχαστρο. Τα πλήγματα στον σταθμό Doha West στο Κουβέιτ και στο σύμπλεγμα Fujairah F1 στα ΗΑΕ έχουν άμεσο αντίκτυπο στην ανθρωπιστική κρίση.
Τέτοιου τύπου πλήγματα επηρεάζουν την υγεία αλλά και τις εφοδιαστικές αλυσίδες. Χαρακτηριστικά, στον Λίβανο, ο ΠΟΥ αναφέρει ότι 64 επιθέσεις σε δομές υγείας έχουν οδηγήσει στο κλείσιμο 54 κέντρων πρωτοβάθμιας φροντίδας και 5 νοσοκομείων.
Μεγαλύτερο το κόστος για τις πιο αδύναμες χώρες
Όπως συζητείται καθημερινά, οι οικονομικές επιπτώσεις αυτού του πολέμου έχουν λάβει παγκόσμιες διαστάσεις. Ωστόσο, είναι κρίσιμο να επισημανθεί πως διαφοροποιείται σημαντικά ο αντίκτυπος ανάμεσα στις χώρες του Παγκόσμιου Βορρά και του Παγκόσμιου Νότου.
Οι αναπτυγμένες οικονομίες διαθέτουν εγχώρια παραγωγή και στρατηγικά αποθέματα για να απορροφήσουν τους κραδασμούς, παρά την άνοδο των τιμών στα καύσιμα.
Αντίθετα, χώρες στην Αφρική και την Ασία, που εξαρτώνται απόλυτα από τις εισαγωγές ενέργειας και λιπασμάτων από τον Κόλπο, βλέπουν τις οικονομίες τους να οδηγούνται σε συστημική κατάρρευση. Το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ, από όπου διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και το 30% των λιπασμάτων, μεταφράζεται σε άμεση απειλή για την αγροτική παραγωγή του Νότου, η οποία αποτελεί τη «»βαριά βιομηχανία του ΑΕΠ και της απασχόλησης σε αυτές τις περιοχές.
Συνομιλήσαμε με τον Άντριου Μαμεδού, Διευθυντή της ActionAid στη Νιγηρία, ο οποίος επισημαίνει ότι παρόλο που η σύγκρουση συμβαίνει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, η Νιγηρία πλήττεται σε βάθος οικονομικά και κοινωνικά.
«Οι επιπτώσεις γίνονται ήδη αισθητές στη Νιγηρία, καθώς η οικονομία της χώρας είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στις διαταραχές της παγκόσμιας αγοράς πετρελαίου. Οι τιμές των καυσίμων στη Νιγηρία έχουν ήδη σημειώσει απότομη άνοδο», σημειώνει ο Μαμεδού.
Σε μια οικονομία που είναι ήδη αδύναμη και λαβωμένη ο αντίκτυπος φαίνεται πως είναι ακόμα μεγαλύτερος.
«Τα νοικοκυριά της Νιγηρίας βρισκόταν ήδη υπό σημαντική οικονομική πίεση πριν από αυτή την τελευταία κλιμάκωση. Η τρέχουσα γεωπολιτική κλιμάκωση δεν κάνει παρά να προσθέσει ένα ακόμη επίπεδο πίεσης σε μια ήδη ευάλωτη κατάσταση» αναφέρει ο Μαμεδού.
Το οικονομικό χάσμα που διευρύνεται
Σύμφωνα με το ΔΝΤ, μια αύξηση κατά 10% στην τιμή της ενέργειας μπορεί να προσθέσει περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες στον παγκόσμιο πληθωρισμό και να μειώσει την ανάπτυξη κατά 0,1–0,2%, πλήγμα που για τις αδύναμες οικονομίες μεταφράζεται σε τεράστια οικονομική δυσχέρεια, ειδικά για τους οικονομικά πιο ευάλωτους πολίτες.
Στον Παγκόσμιο Βορρά, τα κράτη διαθέτουν στρατηγικά αποθέματα, μηχανισμούς επιδότησης λογαριασμών και τη δυνατότητα για κοινωνικές πολιτικές που μπορούν σε ένα βαθμό να αντισταθμίσουν τις συνέπειες του πολέμου.
Από την άλλη στον Παγκόσμιο Νότο, η αύξηση στην τιμή της βενζίνης ή του ψωμιού περνά σχεδόν αυτούσια στον καταναλωτή χωρίς κάποιο «δίχτυ ασφαλείας» από το κράτος.
«Σκληρές επιλογές προτεραιοποίησης»
Την ίδια στιγμή, ο Παγκόσμιος Επισιτιστικός Οργανισμός (WFP) προειδοποιεί ότι αν η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή συνεχιστεί μέχρι τα μέσα της χρονιάς και οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, σχεδόν 45 εκατομμύρια άνθρωποι επιπλέον μπορεί να βυθιστούν σε επισιτιστική ανασφάλεια, σε χώρες κυρίως της υποσαχάριας Αφρικής και της Ασίας.
Οι κοινωνίες αυτές είχαν ήδη εξαντλήσει τα περιθώρια αντοχής τους από την πανδημία, τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις φυσικές καταστροφές. O πόλεμος στο Ιράν λειτουργεί ως επιπλέον μοχλός πίεσης πάνω σε ένα οικονομικό σύστημα που είναι ήδη υποφέρει.
Οργανισμοί μιλούν ανοιχτά για «σκληρές επιλογές προτεραιοποίησης», μειώνοντας συσσίτια ή επιδόματα σε μέρη του Σαχέλ, της Ανατολικής Αφρικής ή της Νότιας Ασίας, ώστε να βρεθούν χρήματα για το Ιράν, τον Λίβανο και τη Γάζα.
