Ασβέστιο: τυρί και κιμωλία

Μικρό βιογραφικό για το στοιχείο ασβέστιο. Κάθε Κυριακή «Το Βήμα» μας ταξιδεύει και σε μια άλλη γωνιά του περιοδικού πίνακα.

Μικρό βιογραφικό για το στοιχείο ασβέστιο. Κάθε Κυριακή «Το Βήμα» μας ταξιδεύει και σε μια άλλη γωνιά του περιοδικού πίνακα.

Βίος και πολιτεία

Ασβεστο­λιθικό πέτρωμα είναι και το παριανό μάρμαρο από το οποίο είναι φτιαγμένος ο Ερμής του Πραξιτέλους

Υπάρχουν λέξεις που μένουν και όταν μια τεχνολογία έχει αλλάξει. Για παράδειγμα, λέμε ακόμη «είδα μια ταινία», αν και αυτό που βλέπουμε είναι πλέον ένα ψηφιακό προϊόν που δεν είναι αποθηκευμένο σε κάποιο φιλμ. Ετσι στην αγγλική γλώσσα έχει μείνει και η έκφραση «in the limelight», που σημαίνει ότι κάποιος είναι σε μια σκηνή, θεατρική ή πολιτική, και φωτίζεται από τα φώτα της δημοσιότητας. Αναλύοντας τη λέξη limelight έχουμε «φως από ασβέστη». Και το φως από τον ασβέστη σημαίνει αυτή την έντονα φωτεινή κηλίδα από τον προβολέα που ακολουθεί έναν πρωταγωνιστή, ηθοποιό, τραγουδιστή, πολιτικό. Σήμερα δεν χρησιμοποιείται βέβαια ασβέστης στους προβολείς αλλά τον 19ο αιώνα ήταν η μεγάλη εφεύρεση. Το 1823 για να βοηθηθούν όσοι έπρεπε τη νύχτα να μπορούν να παρακολουθούν τι γίνεται σε μεγάλη απόσταση, ο σκωτσέζος μηχανικός Thomas Drummond παρουσίασε μια περίεργη συσκευή. Εχοντας παρακολουθήσει τα δημόσια πειράματα του Michael Faraday, δημιουργούσε μια φλόγα από μείγμα οξυγόνου και υδρογόνου που φυλαγόταν σε δυο ξεχωριστούς ασκούς και αυτή τη φλόγα την κατηύθυνε σε μια στήλη από οξείδιο του ασβεστίου, δηλαδή στερεοποιημένο ασβέστη (lime), που έδινε ένα λαμπρότατο φως ικανό να τρυπάει το σκοτάδι σε απόσταση χιλιομέτρων. Χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά για μια υπαίθρια παράσταση ζογκλέρ και μετά καθιερώθηκε κυρίως στις παραστάσεις του λυρικού θεάτρου, όπου τον τραγουδιστή ακολουθούσε πάντα ένας φωτεινός κύκλος.

Γιατί το είπαν έτσι
Το calcium έρχεται από το λατινικό calx, που υποδήλωνε τον ασβέστη αλλά ο John Ayto, κορυφαίος λεξικογράφος, δεν διστάζει να γράψει ότι μπορεί να έχει τη ρίζα της και στην ελληνική λέξη χάλιξ (=χαλίκι). Αν και με τη μορφή οξειδίου του ασβεστίου χρησιμοποιήθηκε από πολλούς αρχαίους λαούς, μόλις το 1898 οι γάλλος χημικός Moissan κατάφερε να πάρει καθαρό ασβέστιο, ένα στοιχείο με ιδιότητες και εμφάνιση μετάλλου πλέον. Στα ελληνικά η λέξη ασβέστιο έλκει την καταγωγή της φυσικά από τη λέξη ασβέστης που όμως παραδόξως ήταν ένα επίθετο που ουσιαστικοποιήθηκε τελικά με τη χρήση.
Αριθμοί κυκλοφορίας
Ατομικός αριθμός: 20
Ατομικό βάρος: 40.078
Σημείο τήξης: 839οC
Σημείο ζέσης: 1.484οC
Αριθμός ισοτόπων: 24
Είναι το πέμπτο πιο διαδεδομένο στοιχείο στον φλοιό της Γης αλλά και το πέμπτο πιο διαδεδομένο ιόν στο θαλασσινό νερό, όπου η σειρά είναι: νάτριο, χλώριο, μαγνήσιο, θείο, ασβέστιο.
Τι θέλει από τη ζωή μας;


Ουσιαστικά είναι μέσα στη ζωή μας. Και στη ζωή όλων σχεδόν των ζωντανών οργανισμών. Μόνον κάποια έντομα και βακτήρια δεν το έχουν ανάγκη. Με τη μορφή ανθρακικού ασβεστίου το βρίσκουμε στον σκελετό των οργανισμών που ζουν στο νερό, ενωμένο με τη φωσφορική ρίζα μαζί με υδροξείδιο στα κόκαλα και στα δόντια των ζώων της ξηράς ενώ υπάρχει ακόμη και στα φυτά. Εκεί μαζί με την οξαλική ρίζα αποθηκεύεται αλλά και δρα τοξικά και με τη μορφή κρυστάλλων που το βελονοειδές τους σχήμα προξενεί βλάβη σε κάμπιες και άλλους με τόσο μαλακό σώμα εχθρούς κάποιων φυτών.
Αναλογικά το τυρί περιέχει περισσότερο ασβέστιο από το γάλα

Είναι το πρώτο σε αφθονία μέταλλο στο ανθρώπινο σώμα. Εκτός από τα κόκαλα παίζει ρόλο στον τομέα του μεταβολισμού. Ρυθμίζει τη δραστηριότητα στις κυτταρικές μεμβράνες συμβάλλοντας στην ανθεκτικότητά τους, ρυθμίζει το τέντωμα και το χαλάρωμα των μυών, τις νευρικές ηλεκτρικές ώσεις, κρατά το pH του αίματος σταθερό και έτσι ρυθμίζεται η πηκτικότητα, συμμετέχει στη διαίρεση των κυττάρων και στην έκκριση των ορμονών. Μεγάλη ανάγκη ασβεστίου έχουν οι γυναίκες στη διάρκεια της εγκυμοσύνης, διότι ο οργανισμός τους έχει να φροντίσει και τον σκελετό του εμβρύου που αναπτύσσεται μέσα στους εννέα μήνες της κύησης, τα μικρά παιδιά και οι γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. Γι’ αυτό υπάρχουν και τα σχετικά συμπληρώματα με τη μορφή ενέσεων ή χαπιών. Και συνιστάται μάλιστα, επειδή η απώλεια ασβεστίου γίνεται στη διάρκεια της νύχτας, τα συμπληρώματα να χορηγούνται προτού πέσουμε για ύπνο. Τα αναψυκτικά τύπου κόλα επειδή περιέχουν φωσφόρο συντείνουν στην απομάκρυνση του ασβεστίου από τα κόκαλα διότι αυτά τα δυο ενώνονται εύκολα. Πρέπει λοιπόν να προσέχουμε να μην υπερκαταναλώνουμε τέτοια ποτά, όπως επίσης να γνωρίζουμε ότι είναι προτιμότερο να παίρνουμε το ασβέστιο από τα διάφορα τυριά αντί από το γάλα αφού η περιεκτικότητά τους είναι μεγαλύτερη σε σχέση με το γάλα από 3,5 ως και 10 φορές.

Πόλεμος και ειρήνη


Καθαρό μεταλλικό ασβέστιο παράγεται σε ποσότητα μόλις 2.000 τόνων τον χρόνο. Αντίθετα ο ασβέστης φθάνει τα 120 εκατομμύρια τόνους. Το ασβέστιο είναι συστατικό και του τσιμέντου όπου ασβέστης και πηλός αναμειγνύονται σε θερμοκρασία 1.500 βαθμών Κελσίου περίπου, εκδιώκεται το διοξείδιο του άνθρακα και έχουμε ένα μείγμα ασβεστίου με πυριτικά άλατα του αργιλίου. Αυτά κονιορτοποιούνται, προστίθεται γύψος και έχουμε τελικά αυτό που αποκαλούμε σε γενικές γραμμές το τσιμέντο.
Το άλλο βασικό παράγωγο του ασβεστίου είναι το μάρμαρο. Μάρμαρο για τους αρχαίους ήταν κάθε λίθος που περιείχε απαστράπτοντες κρυστάλλους. Τελικά επικράτησε η ονομασία για τον ασβεστίτη, δηλαδή το ανθρακικό ασβέστιο. Περιζήτητο εκτός από το πεντελικό ήταν και το μάρμαρο της Πάρου και από αυτό κατασκευάστηκαν η Αφροδίτη της Μήλου και ο Ερμής του Πραξιτέλους.
Απορίες λογικές και μη



Γιατί σε ορισμένα γλυκά του κουταλιού η συνταγή λέει να βάλουμε τα φρούτα πρώτα στον ασβέστη;
Κατ’ αρχάς δεν εννοούν να τα θάψετε σε κανέναν ασβεστόλακκο. Απλώς πρέπει να διαλύσουμε δυο κουταλιές ασβέστη (υπάρχει σε κάποια μαγαζιά και ασβέστης κουζίνας, αρκετά πιο καθαρός υποτίθεται από τον οικοδομικό) σε δύο λίτρα νερό και να σουρώσουμε προσεκτικά και όχι μία φορά μόνο το διάλυμα. Κρατούμε λοιπόν το ασβεστούχο αυτό νερό και βάζουμε εκεί για δύο ώρες τουλάχιστον τα φρούτα. Συνήθως αυτή τη διαδικασία την επιφυλάσσουν στα πιο ευαίσθητα. Δηλαδή σύκα, καρπούζι, κίτρινη κολοκύθα, βερίκοκα. Το ασβέστιο ενισχύει τις κυτταρικές τους μεμβράνες και διατηρούνται έτσι περισσότερο και γίνονται πιο κρουστά. Ας μην ξεχνούμε πως και στη διακίνηση νωπών φρούτων επιτρέπεται να εμβαπτίζονται σε αραιό διάλυμα (ως 2%) χλωριούχου ασβεστίου ή να ψεκάζονται πριν από τη συγκομιδή διότι διαπιστώθηκε πως αυτό αυξάνει την ανθεκτικότητά τους στα ένζυμα που προκαλούν την ωρίμανση και το μαλάκωμα όταν εκτίθενται στα ράφια.
Τι εννοείτε «ο ασβέστης ουσιαστικοποιήθηκε»;

Στην ελληνική αρχιτε­κτονική ο ασβέστης έχει αφήσει τη δική του σφραγίδα

Αυτό που σήμερα ονομάζουμε «άσβηστος ασβέστης» είναι οξείδιο του ασβεστίου. Οταν αυτό αντιδράσει με το νερό δίνει υδροξείδιο του ασβεστίου και είναι ο σημερινός «σβησμένος ασβέστης» με την παχύρρευστη υφή. Ομως στην αρχαία εποχή ο άσβηστος ασβέστης ονομαζόταν άσβεστος τίτανος, όπου με τη λέξη τίτανος εννοούσαν τη λευκή γη, το λευκό χρώμα, τον γύψο. Και σήμερα χρησιμοποιείται στην ιατρική ορθώς η λέξη αποτιτάνωση. Τελικά όμως χάθηκε στους νεότερους χρόνους η λέξη τίτανος και έμεινε το επίθετο άσβεστη που έγινε το ουσιαστικό ασβέστης και μας κάνει να συγχέουμε τις δύο καταστάσεις αν δεν χρησιμοποιήσουμε άλλο ένα επίθετο!

Και η κιμωλία;
Οι μοντέρνες μαλακές κιμωλίες είναι φτιαγμένες από γύψο, δηλαδή θειικό ασβέστιο, ενώ στις πιο εξευγενισμένες μορφές τους, όπως όταν θέλουν να σημαδέψουν οι ράφτες τα κομμάτια του υφάσματος, χρησιμοποιείται αυτό που αποκαλούν «σαπούνι ραπτικής» και είναι ισχυρά συμπιεσμένο ταλκ.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Science
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk