Το φωτογραφικό βιβλίο Το Πνεύμα της Παγκοσμιοποίησης κυκλοφόρησε με αφορμή την ομώνυμη έκθεση, από το Φωτογραφικό Κέντρο Σκοπέλου. Αποτελεί το τρίτο μέρος μιας τριλογίας που ξεκίνησε από το 2001, με ανάλογες φωτογραφικές εκδόσεις και εκθέσεις που είχαν θέματα τη Θρησκεία και την Οικογένεια. Δεκαπέντε φωτογράφοι – Sebastiao Salgado, Klavdij Sluban, Γιώργος Γεωργίου, Kadir van Lohuizen, Ad van Denderen, Anthony Haughey, Stephane Couturier, Beat Streuli, Lars Tunbjork, Ανδρονίκη Χριστοδούλου, Moreno Gentili, Martin Parr, Jordi Bernado, Sade Kahra, Neil Winokur -, από δεκατρείς χώρες του κόσμου, συμμετέχουν στην έκδοση, οραματιζόμενοι την ευρύτερη ανθρωπότητα μέσα από το υλικό ενός παγκοσμιοποιημένου σκηνικού. Γιατί πράγματι η αίσθηση ότι μπορεί κανείς σήμερα να έχει άμεση πρόσβαση, με μεγάλη ευκολία, σε εικόνες και πραγματικότητες από διαφορετικά σημεία του πλανήτη δημιουργεί μια απατηλή οικειότητα με το «Αλλο». H ομοιομορφία αυτού του νέου περιβάλλοντος, εμφανής μέσα από εικόνες οικιστικών κατασκευών, τουρισμού, εργασίας, καταναλωτικών συνθηκών, μεταναστευτικών κυμάτων, αποτελεί το φόντο του νέου πλανητικού χάρτη.
Οι φωτογραφίες του βιβλίου χωρίζονται σε τρεις ενότητες: Ορια, Στάσεις, Κοινοί Τόποι. Οροι που μας επιτρέπουν να σκεφτούμε πάνω στην εικόνα του παγκοσμιοποιημένου κόσμου και ταυτόχρονα να αναζητήσουμε τις τάσεις και την εξέλιξη της σύγχρονης φωτογραφίας. H πρώτη ενότητα περιλαμβάνει ασπρόμαυρες φωτογραφίες-ντοκουμέντα, που εξερευνούν την ανθρώπινη κατάσταση σήμερα. Ενας από τους πρώτους και από τους πιο σημαντικούς φωτογράφους του βιβλίου είναι ο Βραζιλιάνος Sebastiao Salgado, του οποίου οι φωτογραφίες της έκδοσης έχουν δημοσιευθεί στο λεύκωμα «La main de l’ Homme» το 1993. Πρόκειται για ένα έπος, ρεπορτάζ-μελέτη για την εργασία σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι εικόνες προσφέρουν μια οπτική αρχαιολογία της περιόδου αυτής, που η ιστορία γνωρίζει ως Βιομηχανική Επανάσταση, μια περίοδο που άνδρες και γυναίκες από όλο τον κόσμο με τη χειρωνακτική εργασία τους στήριζαν τον κεντρικό άξονα του πολιτισμού. Οι μεταλλωρύχοι του Salgado, βασανισμένες μορφές, αγωνίζονται κουβαλώντας το βαρύ φορτίο τους, εξοικειωμένοι με τις άθλιες συνθήκες του χώρου που τους περιβάλλει.
Από τα Βαλκάνια ως τη Βαλτική
Οι φωτογραφίες του Γαλλοσλοβένου Klavdij Sluban, τραβηγμένες από τα Βαλκάνια ως τη Βαλτική, συγκαταλέγονται ανάμεσα στις πιο ενδιαφέρουσες του βιβλίου. Οι εικόνες παρουσιάζουν, μάλλον, περισσότερο τα μυστήρια και τις αποχρώσεις μιας προσωπικής εμπειρίας του φωτογράφου, παρά τους τόπους και τις επικρατούσες συνθήκες. Ο χώρος που κινείται ο Sluban είναι μυστηριωδώς σκοτεινός, θολός, χτισμένος από το βλέμμα ενός μελαγχολικού, αθόρυβου περιπατητή. Καταγράφει γυμνές περιοχές με ίχνη ή προσμονή κατοίκησης. Φιγούρες που στέκονται ή περπατούν στη σκιά, μια ομάδα ανθρώπων που περιμένει στην ουρά σε ένα ασαφές σημείο κάποιας πόλης. Ο Sluban εκφράζει μια ποιότητα ή ένα αίσθημα στο οποίο εμείς έχουμε πρόσβαση, μια ποιότητα που αναγνωρίζουμε και δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε.
Οι άνθρωποι στα Βαλκάνια του κυπριακής καταγωγής, από το Λονδίνο ορμώμενου, Γιώργου Γεωργίου, είναι συγκλονισμένοι και αμήχανοι. Δεν τους φαντάζεται σαν ήρωες. Μάλλον σαν συγχυσμένα, ταραγμένα άτομα που αφοσιώνονται στις δυσχέρειες και στις έγνοιες της στιγμής. Πιστεύει ότι ο κόσμος αποκαλύπτεται καλύτερα στην τροχιά μιας δράσης – άσχετα πόσο σημαντική ή ασήμαντη είναι αυτή η δράση. Ο ηλικιωμένος άνδρας που σέρνει τη βαλίτσα του πάνω σε δύο κορμούς δένδρων, σε ένα λασπωμένο αδιάβατο δρόμο, προδίδει την ύστατη καταφυγή σε μια ανέλπιδη κατάσταση. Εικόνες βαθιά ανθρώπινες που όταν τις κοιτάμε νιώθουμε άβολα.
Οι πρωταγωνιστές του Ολλανδού Ad van Denderen είναι οι μετανάστες που προέρχονται από κάθε γωνιά του κόσμου, για να καταφύγουν σε σπίτια-χαρτόκουτα ή στοιβαγμένοι σε μικρούς χώρους ανάμεσα σε συσκευές τηλεοράσεως και άλλα «καταναλωτικά» αγαθά. Οι φωτογραφίες αφηγούνται μια ιστορία, ουσιαστικά, αυτή της μεγάλης πορείας – περιπλάνησης – των ανθρώπων δίχως πατρίδα μέσα στις σκοτεινές πολιτείες της Ευρώπης.
H «ιδεολογία» του περιβάλλοντος
Από τις φωτογραφίες της δεύτερης ενότητας, «Στάσεις», έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η δουλειά του Σουηδού Lars Tunbjork, κάτω από τον τίτλο «Γραφεία». Εδώ πρόκειται για έγχρωμες φωτογραφίες που παρουσιάζουν τις ομοιόμορφες συνθήκες στους χώρους εργασίας σε διαφορετικές χώρες. Ο Tunbjork αφήνει υπαινιγμούς, καθώς επιβεβαιώνει ότι οι άνθρωποι διαμορφώνονται από την «ειδική ιδεολογία» του περιβάλλοντος στις μεγάλες επιχειρήσεις. Οι εργαζόμενοι του Tunbjork, μεταβάλλονται σε άψυχα αντικείμενα, όπως οι καρέκλες ή τα τεράστια τραπέζια στις αίθουσες συσκέψεων. Ολοι αποτελούν εξαρτήματα ενός τεχνολογικού ομοιόμορφου κόσμου που δεν παύει να είναι ένα ανησυχητικό θέαμα, γιατί υπονοεί την απώλεια ατομικότητας και αυτονομίας στη σύγχρονη ζωή.
Στην τρίτη ενότητα της έκδοσης, τους «Κοινούς Τόπους», ο Βρετανός Martin Parr παρουσιάζει τον κόσμο του τουρισμού ανακαλύπτοντας χτυπητές συζεύξεις και αντιθέσεις: Γιαπωνέζοι φωτογραφημένοι στην Ακρόπολη, άνδρας με καουμπόικο καπέλο μπροστά σε άγαλμα-μαϊμού της αιγυπτιακής σφίγγας, ξανθό ζευγάρι, δύο μελαχρινοί Ινδοί και ανάμεσά τους η φιγούρα μιας αγελάδας, σε μια παραλία κάπου στην Ανατολή. Οι τουρίστες του Parr αδιαφορούν εντελώς για τη φωτογραφική μηχανή. Κατά βάση, είναι άνθρωποι απαθείς που βρίσκονται εν δυνάμει παντού και πουθενά. Ο Parr με ειρωνεία και χιούμορ συμφωνεί με την αντίληψη ότι όλα τα μέρη της γήινης σφαίρας αποτελούν κοινό τόπο καθώς τα πολιτισμικά σύνορα έχουν πλέον καταρριφθεί.
Ο Αμερικανός Neil Winokur προτείνει εικόνες από την καθημερινότητα: μια μερίδα τηγανητές πατάτες, ένα ποτήρι νερό, μια γάτα, μια γυναίκα, ένα αβγό, μια αμερικανική σημαία, ένα καλαμπόκι. Οι εικόνες δεν υπαινίσσονται τίποτα, αναδύονται μέσα από το χρωματιστό βάθος τους, άψυχες – μήπως για να μας προκαλέσουν; Κοιτάζουμε τις εικόνες του Winokur, αλλά μπορεί να μην έχει και πολλή σημασία να τις σκεφτούμε. Ισως να μην ενδιαφέρει καν τον ίδιο το φωτογράφο, μια και αυτή η τακτική – επιδίωξη – αποτελεί μια δεύτερη φύση του μεταμοντέρνου.
Ξανακοιτώντας, ωστόσο, τις σελίδες του βιβλίου δεν μπορεί να μην αντιληφθούμε ότι οι φωτογραφίες του Klavdij Sluban κι εκείνες του Neil Winokur ανήκουν σε διαμετρικά αντίθετους πόλους της φωτογραφικής πρακτικής: φωτογραφική αισθαντικότητα και μεταμοντέρνα, αποστασιοποιημένη, ψυχρότητα. Ισως για τον Neil Winokur, οι εικόνες του Klavdij Sluban να είναι μια αδιάφορη, βαρετή επανάληψη παλαιότερων φωτογραφικών αναζητήσεων. Και για τον Klavdij Sluban η ιδέα του Neil Winokur να είναι μη φωτογραφική. Και οι δύο αυτοί πόλοι της φωτογραφίας επικοινωνούν μεταξύ τους. Ο ένας τονίζει ίσως περισσότερο την παρουσία του άλλου, διεκδικώντας ισότιμα ο καθένας τον χώρο του στη μεγάλη ποικιλόμορφη ομπρέλα της σύγχρονης φωτογραφίας – κάτι που ο επιμελητής της έκδοσης και της έκθεσης Βαγγέλης Ιωακειμίδης, μέσα από Το Πνεύμα της Παγκοσμιοποίησης μας το δείχνει με επιτυχία.
H κυρία Νίνα Κασσιανού είναι ερευνήτρια φωτογραφικών αρχείων.
