Οι μεταλλικοί βραχίονες, ο ένας μετά τον άλλον, χτυπούν πάνω στον κύλινδρο αφήνοντας πίσω τους γράμματα, αριθμούς και σύμβολα. Σταδιακά, σχηματίζεται στο χαρτί το θέμα που απασχολεί τον ανώνυμο και ελαφρώς σκυμμένο προς τα εμπρός, συντάκτη: Η κατάσταση στις φυλακές.
Ο αριθμός των αντιτύπων που θα βρεθούν στον φάκελο με την ένδειξη «ΑΠΟΡΡΗΤΟΝ» είναι δύο. Ο αριθμός των παραληπτών, από την άλλη, είναι άγνωστος. Γνωρίζουμε όμως την ημερομηνία (24/6/1954) η οποία μάς δίνει μια ξεκάθαρη εικόνα για την εποχή, αλλά και το κλίμα που επικρατούσε. Γνωρίζουμε επίσης ότι το συγκεκριμένο δελτίο πληροφοριών συντάχθηκε για λογαριασμό της ΚΥΠ (Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών).
Όπως διαβάζουμε στο αποχαρακτηρισμένο από την ΕΥΠ έγγραφο, όσα υπάρχουν εκεί προέρχονται από έναν πρώην κομμουνιστή, που πέρασε χρόνο μαζί με τους (πρώην) συντρόφους του στις φυλακές. Πλέον, είναι πράκτορας. Ένας «ηλεγμένης ειλικρίνειας και αντικειμενικότητος» πράκτορας.
Οι κομμουνιστές, ακόμα και από τη φυλακή, αποτελούσαν απειλή για το αστικό κράτος. Τα νέα αποχαρακτηρισμένα αρχεία της ΕΥΠ στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου (1953-1959) απλώς το επιβεβαιώνουν. Παράλληλα, δείχνουν την οπτική της ΚΥΠ τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της.
«Οι σκοτεινές στιγμές της ιστορίας μας»
Σύμφωνα με τον διοικητή της ΕΥΠ, Θεμιστοκλή Δεμίρη, τα έγγραφα που δημοσιοποιήθηκαν δίνουν την ευκαιρία στον λαό και τους ιστορικούς να μελετήσουν ακόμα και «δύσκολες, αμφιλεγόμενες ή και σκοτεινές στιγμές της ιστορίας μας».
Περίπου 2.000 σελίδες, λοιπόν, είναι πλέον «ελεύθερες» στη σελίδα της ΕΥΠ, με πληροφορίες, εκτιμήσεις και αναλύσεις για τον «κομμουνιστικό κίνδυνο». Όπως μπορεί να διαβάσει κανείς στην ανακοίνωση, ο τρόπος με τον οποίο έχουν συνταχθεί τα έγγραφα, επηρεάζεται καθοριστικά από το κλίμα που χαρακτήριζε τη δεκαετία του 50. Στην Ευρώπη είχε εδραιωθεί ο Ψυχρός Πόλεμος ενώ η Ελλάδα «ζούσε σε έντονα πολωτικό μετεμφυλιακό κλίμα, με το ΚΚΕ να είναι εκτός νόμου και με τον φόβο αποσταθεροποίησης».
«Κατάστασις φυλακών»
Ο πράκτορας της ΚΥΠ, θεωρεί πως οι κρατούμενοι κομμουνιστές από το 1945 ποτέ δεν εγκατέλειψαν την οργανωμένη μορφή ζωής και πως ακόμα και στις φυλακές πραγματοποιούνται Μαρξιστικά μαθήματα και διαλέξεις. Ένας διευθυντής φυλακών, μάλιστα, δεν έκανε τίποτα «για το σταμάτημα αυτού του αίσχους».
Στο ίδιο έγγραφο διαβάζουμε πως πολλοί διευθυντές έχουν φάκελο κομματικής δράσης, αλλά και για την «πλήρη αδιαφορία του Υπουργείου Δικαιοσύνης». Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τον πράκτορα, ακόμα και οι φύλακες που παρουσιάζονται ως «υπερεθνικόφρονες» έχουν καλή σχέση με τους κομμουνιστές. Η απομόνωση και η απαγόρευση επικοινωνίας μεταξύ ανώτατων στελεχών του ΚΚΕ με τους «μεσσαίους» κρίνεται απαραίτητη.
Σε πολλά έγγραφα διαβάζουμε για διάφορα περιστατικά έντασης, όπως αυτό στις φυλακές Χαλκίδας και τις συμπλοκές μεταξύ των υποστηρικτών του Νίκου Ζαχαριάδη και του Απόστολου Γκρόζου, του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ μετά την καθαίρεση του πρώτου. Η διεύθυνση των φυλακών προσπάθησε – ανεπιτυχώς – να αποκρύψει το γεγονός.
«Επικίνδυνος διόγκωσις του κομμουνισμού»
Σε ένα έγγραφο της 20ης Μαΐου του 1958 διαβάζουμε για την αμηχανία, αλλά και τον φόβο που έχει προκαλέσει η συμμετοχή του ΚΚΕ στην πολιτική ζωή της χώρας.
«Από το έτος 1953 η ΚΥΠ, ειδικώς ασχολούμενη με τα θέματα του Διεθνούς και Ελληνικού Κομμουνισμού, κατ’ επανάληψιν επεσήμανε τον Εθνικόν κίνδυνον» αλλά όπως λέει, η ανταπόκριση της Πολιτικής ηγεσίας δεν ήταν σωστή.
Η ΚΥΠ προτείνει, ωστόσο, τρία μέτρα: Κοινωνικά, κατασταλτικά και μέτρα αντικομμουνιστικής προπαγάνδας και «Εθνικής διαφωτίσεως».
Στα κοινωνικά μέτρα διαβάζουμε προτάσεις όπως η αναθεώρηση της οικονομικής και πολιτικής του Κράτους με σκοπό την ανακούφιση των «πτωχότερων κοινωνικών στρωμάτων». Στα κατασταλτικά μέτρα προτείνεται η αναπτέρωση του ηθικού και του αντικομμουνιστικού ζήλου των Σωμάτων Ασφαλείας και η εξουδετέρωση των πολιτικών και οργανωτικών στελεχών του ΚΚΕ.
Όσον αφορά τα μέτρα αντικομμουνιστικής προπαγάνδας, ζητείται τακτική εβδομαδιαία ενημέρωση της κοινής γνώμης από την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή τότε, επί των κοινωνικών και των οικονομικών προβλημάτων ώστε να «μη δύναται να τα εκμεταλλεύεται δημαγωγικώς ο κομμουνισμός».
Στις Ένοπλες Δυνάμεις
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το έγγραφο με τον τίτλο «Αντιμερώπισις κομμουνιστικής διεισδύσεως εις τα ενόπλους δυνάμεις και ο φόβος για την επικράτηση της δικτατορίας του προλεταριάτου.
Για να αποδυναμωθεί το ΚΚΕ στις ένοπλες δυνάμεις, προτείνονται διάφορα μέτρα όπως η ανάπτυξη φοβίας στους νεοσύλλεκτους. Ένα ακόμη μέτρο είναι η «χαφιεδοφοβία», δηλαδή να δημιουργείται η εντύπωση στους κομμουνιστές στρατιώτες ότι οι γύρω τους είναι «χαφιέδες». Οι δηλωσεις μετάνοιας, τα δίκτυα παρακολουθήσεων και η συνεργασία με τις Αστυνομικές Αρχές υπάρχουν επίσης στη λίστα αντιμετώπισης των κομμουνιστών στις ένοπλες δυνάμεις.
«Έναν τέτοιο εχθρό πρέπει να το ξέρουμε στην εντέλειαν κι απ’ όλες τις πλευρές. Είναι απαραίτητο, χωρίς καμία αργοπορία, να ανακαλύπτουμε τις διάφορες μανούβρες του, να ανακαλύπτουμε τους κρυφούς του δεσμούς, να είμαστε έτοιμοι να τον αποκρούσουμε σ’ οποιοδήποτε μέρος, σ’ οποιαδήποτε στιγμή».
2.000 σελίδες, δύο ενότητες
Τα Δελτία Πληροφοριών, αλλά και άλλα έγγραφα, χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: Η πρώτη αφορά τον «κομμουνιστικό κίνδυνο» και στην πλειοψηφία τους περιλαμβάνουν, όπως διαβάσατε παραπάνω, πληροφορίες, εκτιμήσεις και αναλύσεις για τις τότε κομμουνιστικές χώρες του λεγόμενου «σοβιετικού συνασπισμού», αλλά και για δράσεις Ελλήνων, γνωστών, ή, θεωρούμενων από την Υπηρεσία, «κομμουνιστών», που εργάζονταν, σπούδαζαν ή, γενικότερα, διαβιούσαν στο εξωτερικό.
Υπάρχουν επίσης πολλά έγγραφα για την «κομμουνιστική δραστηριότητα στην Ελλάδα», αλλά και την «κατάσταση σε φυλακές και τόπους εξορίας των κομμουνιστών».
Εκτός όμως από τα ως άνω δελτία και έγγραφα, στο υλικό που αποχαρακτηρίζεται και παρουσιάζεται, περιλαμβάνεται και μια δεύτερη ενότητα που αφορά δελτία με πληροφορίες για χώρες και περιοχές της άμεσης γειτονιάς μας και πάγιου εθνικού ενδιαφέροντος (Βαλκάνια, Τουρκία, Μέση Ανατολή).
Ο Διοικητής της ΕΥΠ σημειώνει, επίσης, ότι τα έγγραφα και των δύο αυτών κατηγοριών και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο έχουν συνταχθεί, επηρεάζονται καθοριστικά από το κλίμα που χαρακτήριζε τη δεκαετία του 50, ιδίως στην Ευρώπη και την Ελλάδα. «Η δημοσίευση τέτοιου είδους υλικού από έναν κρατικό φορέα, με τα χαρακτηριστικά της ΕΥΠ, επιβεβαιώνει, νομίζω, ότι αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας μας έχει κλείσει οριστικά και η χώρα και οι υπηρεσίες της μπορούν πια να βλέπουν ψύχραιμα, με καθαρή ματιά, κριτικά και αυτοκριτικά, ακόμα και ιδιαίτερα φορτισμένες κατά το παρελθόν, περιόδους της ιστορίας τους».
