Προδημοσίευση

Προδημοσιεύεται προγραμματικό κείμενο για την ακροαματική ανάγνωση ακέραιης της Οδύσσειας στο Εθνικό Θέατρο.

Προδημοσίευση | tovima.gr
Προδημοσιεύεται προγραμματικό κείμενο για την ακροαματική ανάγνωση ακέραιης της Οδύσσειας στο Εθνικό Θέατρο. Ο δίκαιος έπαινος για το μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου «Αθος, ο Δασονόμος» θα συμπληρωθεί την άλλη Κυριακή.
Η Οδύσσεια θα πρέπει να ακούγεται, να διαβάζεται και να διδάσκεται πριν και μετά από την Ιλιάδα. Αλλως παρεξηγείται, παρεξηγώντας συνάμα και την Ιλιάδα. Υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτήν την περικύκλωση των δύο επών, πέρα από τη γενικώς αποδεκτή υπόθεση για την προτεραιότητα της Ιλιάδας και την ύστερη σύνταξη της Οδύσσειας, από τον ίδιο ή έναν παραπλήσιο ποιητή.
Προέχει, κατά τη γνώμη μου, ο διφορούμενος τρόπος του οψιμότερου έπους σε όλα τα κρίσιμα σημεία του: μύθου, πλοκής, δράσης, προσώπων, με εξέχοντα τον ίδιο τον Οδυσσέα. Η συνθηματική έστω ανάδειξη της διφορούμενης Οδύσσειας, με την παρεπόμενή της ειρωνεία, αποτελεί τον στόχο αυτού του κειμένου. Υπονοώντας ότι η προηγούμενη Ιλιάδα θα μπορούσε να οριστεί «εμφορούμενη», από το αρχαίο ρήμα «εμφέρω», που σημαίνει «φέρνω μέσα μου», «συνέχομαι από κάποια σταθερή ιδέα».
Το πρώτο παράδειγμα της διφορούμενης Οδύσσειας αναγνωρίζεται στο πυρηνικό της μεγάθεμα, που είναι ο πολύτροπος νόστος της, ισότιμος με τον πολύτροπο κεντρικό της ήρωα, που προβάλλεται ήδη στον πρώτο της στίχο. Ο διφορούμενος νόστος του Οδυσσέα αποτελεί σαφώς τον θεματικό άξονα της Οδύσσειας και είναι μετατρωικός και ισόχρονος με τον τρωικό πόλεμο, αμφίβολος όμως απαρχής μέχρι τέλους: μυθικός και παραμυθικός, μοναχικός και συνάμα εταιρικός. Η δεκάχρονη ισομετρία τρωικού πολέμου και μετατρωικού οδυσσειακού νόστου παραπέμπει στη γεωμετρική αρχή της λανθάνουσας συμμετρίας που χαρακτηρίζει γενικότερα τη σύνταξη της Οδύσσειας. Παράδειγμα οι τρεις τριάδες των Απολόγων, που περιβάλλουν τη μονάδα της συγκλονιστικής Νέκυιας, συμπληρώνοντας τα δέκα επεισόδιά τους. Οπου σε κάθε τριάδα τα δύο πρώτα είναι σύντομα, ενώ το τρίτο υπερέχει σε βάρος και σημασία.
Πρώτη τριάδα: Κίκονες, Λωτοφάγοι, ενισχυμένη Κυκλώπεια. Δεύτερη τριάδα: Αίολος, Λαιστρυγόνες, ενισχυμένη Κίρκη. Τρίτη τριάδα: Σειρήνες, Σκύλλα-Χάρυβδις, ενισχυμένη Θρινακία. Μεταξύ δεύτερης και τρίτης τριάδας αποκαλύπτεται η κάθετη Νέκυια. Οι δέκα αυτοί σταθμοί των Απολόγων περιβάλλονται από δύο ναυάγια, συμπληρώνοντας τη δεκάδα τώρα σε δωδεκάδα. Ναυάγιο που σφραγίζει τους Απολόγους, εξωθώντας τον Οδυσσέα στο απόκοσμο νησί της Καλυψώς, όπου θα αποκλειστεί περίπου οκτώ χρόνια. Ναυάγιο μεταξύ Ωγυγίας και Σχερίας, που καταλήγει στο νησί της Ναυσικάς. Τρία εξάλλου είναι και τα επώνυμα νησιά της Οδύσσειας: η περιφερειακή Ωγυγία, η ενδιάμεση Σχερία και η επίκεντρη Ιθάκη.
Προχωρώ τώρα στον αμφίβολο νόστο του Οδυσσέα. Αμφίβολος για τον κόσμο των ολύμπιων θεών, ωσότου η Αθηνά εκμαιεύει την όψιμη άρση της θεολογικής αμφιβολίας, σε δύο δόσεις. Αμφίβολος προπαντός για τον κόσμο των ηρώων, ακόμη και όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει όψιμα στην Ιθάκη, όπου όμως η Αθηνά τον καθιστά αγνώριστο, παραμορφώνοντάς τον σε εξαθλιωμένο επαίτη. Η ριζική αυτή αμφιβολία αίρεται βαθμηδόν: αρχίζει με τον Τηλέμαχο στη δέκατη έκτη ραψωδία και καταλήγει με την Πηνελόπη στην έξοδο της εικοστής τρίτης ραψωδίας, αφήνοντας για τον επίλογο της εικοστής τέταρτης ραψωδίας την περίπτωση του γέροντα Λαέρτη. Αμφίβολος ωστόσο παραμένει ο νόστος του Οδυσσέα και μετά το πέρας της Οδύσσειας, υπακούοντας στην εντολή που δίνει στον ήρωα ο Τειρεσίας στο πρώτο μέρος της «Νέκυιας». Αντιγράφω μεταφρασμένους τους οικείους στίχους (λ119-137):
«Οταν ωστόσο τους μνηστήρες μέσα στο παλάτι, / με τον χαλκό που σφάζει τους σκοτώσεις, είτε με δόλο είτε φανερά, / τότε πιάσε στο χέρι σου κουπί καλά αρμοσμένο / και κίνησε, ώσπου να φτάσεις σ’ ανθρώπους, που δεν είδαν θάλασσα, / που αλατισμένο δεν τρων το φαγητό τους, / δεν ξέρουν καν τα πλοία, βαμμένα κόκκινα στα μάγουλά τους, / ή τα καλά κουπιά που γίνονται φτερά των καραβιών. / Και θα σου πω κι άλλο σημάδι πεντακάθαρο, μην το ξεχάσεις: / όταν στον δρόμο σου βρεθεί οδοιπόρος / να πει πως φέρνεις λιχνιστήρι στον όμορφό σου ώμο, τότε κι εσύ μπήξε στο χώμα το καλάρμοστο κουπί, / και πρόσφερε θυσίες καλές στον μέγα Ποσειδώνα, / κριάρι, ταύρο, κάπρο που καβαλάει γουρούνια. / Υστερα γύρνα στην πατρίδα σου, κι εκεί θυσίασε / μιαν εκατόμβη στους αθάνατους θεούς, που τον πλατύ ουρανό κατέχουν, / σ’ όλους με τη σειρά. / Ο θάνατός σου θα σε βρει απόμακρα απ’ τη θάλασσα, / ήσυχος και γλυκός. Τέτοιος θα ρθει, για να σε σβήσει / σε βαθιά, μεστά γεράματα, και γύρω σου οι λαοί, / όλοι θα ζουν ευτυχισμένοι. Αυτός ο λόγος μου, είναι αλάνθαστος κι αληθινός».
Που πάει να πει ότι ο αμφίβολος νόστος του Οδυσσέα βρίσκει το οριστικό του τέλος με τον θάνατο του ήρωα.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk