Αν ζητούσαμε τη Μόνα Λίζα από το Μουσείο του Λούβρου για να εκτεθεί στην Αθήνα, θα μας την έδιναν; Μπορεί το ερώτημα να φαίνεται προκλητικό ή υπεραπλουστευμένο, αντικατοπτρίζει όμως την πραγματικότητα, αν αναφερόμαστε σε δύο ισότιμες χώρες με αρχές και νόμους. Γιατί κάθε κράτος και ειδικότερα κάθε μουσείο που σέβεται την υπόστασή του και τη διεθνή φήμη του διαθέτει έναν μικρό κατάλογο έργων, τα οποία τού ανήκουν και ουδέποτε εγκαταλείπουν τη βάση τους. Ο «Παις του Μαραθώνα», ένα χάλκινο άγαλμα, που προήλθε από το εργαστήριο του Πραξιτέλη και για το οποίο έγινε πολύς λόγος με αφορμή την έκθεση για τον μεγάλο γλύπτη της αρχαιότητας στο Λούβρο, ανήκει στην κατηγορία αυτών των έργων τα οποία το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο θεωρεί «αμετακίνητα». Με μία λεπτομέρεια, η οποία κάνει τη διαφορά: ο κατάλογος των αρχαιοτήτων, στις οποίες η Ελλάδα δεν επιτρέπει το «ταξίδι» στο εξωτερικό, δεν είναι ο τελειωτικός και δεν έχει εγκριθεί από τον υπουργό Πολιτισμού. Η επίκλησή του λοιπόν, ως επιχείρημα απέναντι στο αίτημα δανεισμού τού πραξιτέλειου έργου στο Λούβρο, αφήνει πολλά κενά.


Οι λίστες στο αρχείο


Προθεσμία ενός μηνός είχε δοθεί τον Μάιο του 1999 από την τότε γενική γραμματέα του υπουργείου Πολιτισμού κυρία Λίνα Μενδώνη στις Εφορείες Αρχαιοτήτων της χώρας και στα μουσεία προκειμένου να καταρτίσουν τους καταλόγους των έργων τους, τα οποία εκτιμούν ως «αμετακίνητα». Και οι αποδέκτες της εντολής πράγματι ανταποκρίθηκαν. Συνέταξαν τις λίστες των αρχαίων που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους – άλλοτε μικρές, άλλοτε τεράστιες -, οι οποίες κατατέθηκαν στη Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού. Το πρώτο και σημαντικό βήμα είχε γίνει, αν σκεφθεί κανείς ότι ως εκείνη τη στιγμή, τον Ιούνιο του 1999, η Αρχαιολογική Υπηρεσία από καταβολής της δεν είχε συγκεντρωμένα τα αρχαία, τα οποία είναι τα πολυτιμότερα της χώρας.


Ως επόμενο βήμα είχε ορισθεί η συζήτηση επί των καταλόγων αυτών σε συνεδρίαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Ο λόγος απλός: η σύνταξη του τελικού καταλόγου και η κήρυξη των περιλαμβανομένων αρχαιοτήτων ως «αμετακινήτων».


Περίπου οκτώ χρόνια μετά οι λίστες εξακολουθούν να υπάρχουν, οι ενδιαφερόμενοι μπορεί να ανατρέξουν σε αυτές, μπορεί να τις επικαλεσθούν προκειμένου να αποφασίσουν για τον δανεισμό κάποιων έργων σε μουσεία του εξωτερικού – από τα οποία τα αιτήματα είναι πολλά και συχνά πιεστικά. Ωστόσο ουδέποτε έχουν επικυρωθεί με υπουργική απόφαση. Οι κατάλογοι έφθασαν στο ΚΑΣ αλλά μόνο ενημερωτικά, συζήτηση δεν υπήρξε. Αρα ούτε κατάρτιση της τελικής λίστας. Θα μπορούσε λοιπόν κάποιος κακοπροαίρετος να θεωρήσει ότι η ιστορία των «αμετακινήτων» αποτελεί ίσως ελληνική πρόφαση για την αποφυγή δανεισμού αρχαιοτήτων;


Αναφαίρετο δικαίωμα


Είναι απόλυτο δικαίωμα της Ελλάδας – όπως και κάθε κράτους ασφαλώς – να μην επιτρέπει τον δανεισμό πολιτιστικών αγαθών της, χωρίς ασφαλώς να απαιτούνται δικαιολογίες για αυτό. Δεν βρίσκεται εκεί επομένως το ζήτημα αλλά στη συνεργασία με τα άλλα κράτη σε πολιτιστικό επίπεδο, στην αμοιβαία εμπιστοσύνη που καλλιεργείται ανάμεσά τους και σε ένα πνεύμα κατανόησης αιτημάτων και προβλημάτων. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που ο υπουργός Πολιτισμού κ. Γιώργος Βουλγαράκης ερωτήθηκε σχετικά κατά την επίσκεψή του στο Παρίσι από την εφημερίδα «Le Figaro» για να απαντήσει ακριβώς με το επιχείρημα των «αμετακινήτων».


Εκκρεμότητα, η οποία θα πρέπει να αποκατασταθεί άμεσα, χαρακτηρίζει τη σύνταξη τού καταλόγου η διευθύντρια Αρχαιοτήτων του ΥΠΠΟ, κυρία Βιβή Βασιλοπούλου. Οπως λέει, μάλιστα, θα ζητηθεί από τις Εφορείες Αρχαιοτήτων επικαιροποίηση των καταλόγων, οι οποίοι έχουν αποσταλεί στην Υπηρεσία καθώς τα δεδομένα μπορεί να έχουν αλλάξει. Αλλά και ο ίδιος ο κ. Βουλγαράκης έχει δεσμευθεί για την ολοκλήρωση της διαδικασίας.


Χιλιάδες αρχαία


Σε μερικές χιλιάδες ανέρχονται τα αρχαία των καταλόγων, οι οποίοι έχουν κατατεθεί στο υπουργείο Πολιτισμού. Αρκεί να σημειωθεί ότι μόνο οι λίστες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου περιλαμβάνουν περί τα 1.500 αρχαία αντικείμενα, τα οποία, όπως θεωρεί, είναι αδύνατον να μετακινηθούν από αυτό. Πράγμα που καθιστά κάθε χρηστικότητα αυτών των καταλόγων προβληματική.


«Τα κριτήρια που πρέπει να ισχύσουν και να συνεκτιμηθούν για την επιλογή είναι η θέση του αρχαίου στην ιστορία του ανθρώπου και της τέχνης, η μοναδικότητά του, η σημασία του για το συγκεκριμένο μουσείο και τον τόπο καθώς και η κατάσταση διατηρήσεώς του».


Αυτή ήταν η εντολή την οποία είχαν λάβει οι Εφορείες Αρχαιοτήτων και τα μουσεία από την τότε γενική διευθύντρια Αρχαιοτήτων κυρία Λιάνα Παρλαμά. Με την επισήμανση, μάλιστα, ότι η επιλογή αυτών των αρχαίων δεν σημαίνει πως όλα τα άλλα μπορεί οπωσδήποτε να μετακινηθούν αφού εξακολουθεί να ισχύει η διαδικασία κρίσεως από την πλευρά των αρμοδίων αρχαιολόγων σε κάθε υποβαλλόμενο αίτημα.


Η μοναδικότητα ενός αρχαίου έργου από καλλιτεχνικής ή ιστορικής απόψεως, η σπανιότητά του, αλλά και η κατάσταση στην οποία ευρίσκεται είναι στοιχεία συνοδευτικά της ταυτότητάς του, τα οποία το καθιστούν ανάλογα, περισσότερο, λιγότερο ή και καθόλου, διαθέσιμο. Η οριστική αποσαφήνιση των προδιαγραφών αυτών, λοιπόν, μπορεί ενδεχομένως να συντελέσει και στην αποφυγή «παρεξηγήσεων» σε διεθνές επίπεδο.


Οι διατάξεις του Αρχαιολογικού Νόμου


Ο όρος «αμετακίνητα» δεν υφίσταται στον ισχύοντα Αρχαιολογικό Νόμο του 2002, υπάρχουν όμως σαφείς διατάξεις σχετικά με τον δανεισμό και την ανταλλαγή κινητών μνημείων που ανήκουν στο Δημόσιο. Ετσι, σύμφωνα με το άρθρο 25 του νόμου 3028/02 προβλέπεται πώς:


Ο δανεισμός κινητών μνημείων επιτρέπεται σε εξαιρετικές περιπτώσεις, δηλαδή όταν πρόκειται για μουσεία ή εκπαιδευτικούς οργανισμούς, με σκοπό εκθεσιακό ή παιδαγωγικό. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι ότι τα αρχαία πρέπει να έχουν δημοσιευθεί επιστημονικά ενώ σαφής όρος προκειμένου να δανεισθούν σε μουσεία είναι η αμοιβαιότητα. Η διάρκεια του δανεισμού είναι ορισμένη και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υπερβαίνει τα πέντε χρόνια, αν και αυτός ο χρόνος μπορεί να ανανεωθεί με την ίδια διαδικασία. Την απόφαση περί δανεισμού λαμβάνει ο υπουργός Πολιτισμού ύστερα από εισήγηση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και γνώμη του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου.


Οσον αφορά την ανταλλαγή αρχαίων προβλέπεται η ίδια διαδικασία, μόνο που επιπλέον τα ανταλλάξιμα αντικείμενα πρέπει να μην έχουν ιδιαίτερη σημασία για την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας, να μη συμπληρώνουν συλλογές μουσείων και να μην πλήττεται με την απουσία τους η ενότητα σημαντικών συλλογών. Το αντάλλαγμα πρέπει να αφορά ίσης σημασίας πολιτιστικά αγαθά, τα οποία ανήκουν σε άλλα κράτη ή σε νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, και να είναι ιδιαίτερης σπουδαιότητας για τις συλλογές των δημοσίων μουσείων της χώρας.


Μουσείο Κεραμεικού


* Επιτύμβια στήλη του Δεξίλεω * Μαρμάρινος ταύρος από ταφικό περίβολο * Επιτύμβια στήλη με γραμμική και εγχάρακτη διακόσμηση


Μουσείο Πέλλας και Βασιλικοί Τάφοι Βεργίνας


Από τον τάφο του Φιλίππου μεταξύ άλλων: * Χρυσή λάρνακα * Χρυσό στεφάνι βελανιδιάς * Χρυσή λάρνακα βασιλικής συζύγου * Χρυσό διάδημα βασιλικής συζύγου * Χρυσοΰφαντο ύφασμα από τη λάρνακα του προθαλάμου * Χρυσελεφάντινη ασπίδα * Σιδερένιος χρυσοποίκιλτος θώρακας * Σιδερένιο επίχρυσο περιτραχήλιο * Σιδερένιο χρυσοποίκιλτο κράνος * Υπολείμματα νεκρικής πυράς του Φιλίππου * Χρυσελεφάντινες κλίνες από τον θάλαμο και τον προθάλαμο


Μουσείο Ολυμπίας


* Ερμής του Πραξιτέλη * Νίκη του Παιωνίου * Ανατολικό και δυτικό αέτωμα του Ναού του Διός * Ανάγλυφες μετόπες του Ναού του Διός * Λεοντοκεφαλές και υδρορρόες του Ναού του Διός * Κολοσσιαία κεφαλή Ηρας από ασβεστόλιθο * Λίθινος Κούρος από τη Φιγάλεια * Αγαλμα Διός του τύπου της Δρέσδης από πεντελικό μάρμαρο


Μουσείο Ακροπόλεως


* Το σύνολο των γλυπτών του αετώματος της Γιγαντομαχίας * Ολα τα γλυπτά από τα αετώματα του Παρθενώνα * Το σύμπλεγμα Κέκροπος και Πανδρόσου * Η νότια μετόπη του Παρθενώνα * Ολοι οι λίθοι της ζωφόρου του Παρθενώνα * Οι τέσσερις Καρυάτιδες του Ερεχθείου * Οι πλάκες του θωρακίου του Ναού της Αθηνάς Νίκης * Ολοι οι λίθοι της ζωφόρου του Ναού της Αθηνάς Νίκης * Η «Σανδαλίζουσα» * Ο «Μοσχοφόρος» * Η «Πεπλοφόρος» * Πέρσης ιππέας * «Κριτίου παις» * Αγαλμα σκύλου


Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο


* Πήλινο ειδώλιο ανδρικής καθιστής ιθυφαλλικής μορφής της χαλκολιθικής εποχής από τη Θεσσαλία * Πρωτοκυκλαδικό μαρμάρινο ειδώλιο αρπιστή από την Κέρο * Η «Τοιχογραφία της Ανοιξης» από το Ακρωτήρι της Θήρας (αλλά και οι τοιχογραφίες των «Πυγμάχων» και των «Αντιλοπών» * Χρυσή νεκρική προσωπίδα, η λεγομένη «του Αγαμέμνονος», από τις Μυκήνες * Χάλκινο εγχειρίδιο με εμπίεστη διακόσμηση από χρυσό και ασήμι σκηνής λιονταριών * Χρυσό δακτυλίδι-σφραγίδα από την Τίρυνθα * Χρυσά κύπελλα με έκτυπες παραστάσεις από το Βαφειό Λακωνίας * Η υδρία του Ανάλατου * Ο αμφορέας του Νέσσου * Μελανόμορφη λήκυθος του ζ. του Αμάσιος * Οι χρυσοί ρόδακες της Μήλου * Τα χρυσά ενώτια και τα επιστήθια πλακίδια από τον τάφο της Ισιδος στην Ελευσίνα * Ποσειδών – ή Δίας – του Αρτεμισίου (460 π.Χ.) * Ο «Εφηβος των Αντικυθήρων» (340 π.Χ.) * Ο «Παις του Μαραθώνος», έργο του εργαστηρίου του Πραξιτέλη (325-300 π.Χ.) * Ιππος με αναβάτη από το Αρτεμίσιο (140 π.Χ.) * Μηχανισμός των Αντικυθήρων (80 π.Χ.) * Επιτάφιος γεωμετρικός αμφορέας του Διπύλου (8ος αιώνας π.Χ.) * Ο Κούρος του Σουνίου * Το άγαλμα της Φρασύκλειας.* Η επιτύμβια στήλη της Ηγησούς * Το άγαλμα του «Διαδούμενου» * Η Αθηνά του Βαρβακείου * Το κεφάλι της Υγείας


Μουσείο Θεσσαλονίκης


* Ο Κρατήρας του Δερβενίου από ορείχαλκο * Ο Πάπυρος του Δερβενίου * Η στήλη της Καλλικράτειας * Ταφικές κλίνες από τον μακεδονικό τάφο της Ποτίδαιας * Η επιτύμβια στήλη του Αγήνορα από την Ιερισσό * Τα χάλκινα ομοιώματα άμαξας, τραπεζιού και καρέκλας από το αρχαϊκό νεκροταφείο της Ιερισσού * Τα σιδερένια ομοιώματα αμαξιών από το αρχαϊκό νεκροταφείο της Σίνδου * Η ασημένια λάρνακα από τον Αγιο Αθανάσιο


Μουσείο Δελφών


* Ο Ηνίοχος * Ο Αντίνοος * Ο Κλέοβις και ο Βίτων * Τα αγάλματα του συμπλέγματος του Δαόχου * Η Σφίγγα των Ναξίων * Ο ταύρος από σφυρήλατα φύλλα ασημιού * Ολα τα χρυσά και ελεφάντινα, μεταξύ των οποίων τα χρυσελεφάντινα κεφάλια αγαλμάτων του Απόλλωνα και της Ηρας * Ολα τα αρχιτεκτονικά γλυπτά, και συγκεκριμένα αυτά που ανήκουν στον Θησαυρό των Σικυωνίων, στον Θησαυρό των Σιφνίων, στον Θησαυρό των Κινιδίων, του ναού του Απόλλωνα, του Θησαυρού των Αθηναίων, του ιερού της Αθηνάς Προναίας


Μουσείο Ηρακλείου


* Ζατρίκιο * Μάσκα από φαγεντιανή * Ρυτό αγγείο σε σχήμα ταυροκεφαλής * Θεές των όφεων * Ελεφάντινο σύμπλεγμα ταυροκαθάπτη * Εγχειρίδιο με χρυσεπένδυτη λαβή * Οικίσκος Αρχανών * Οδοντόφρακτο κράνος * Αγγείο με παράσταση θεριστών * Χρυσός πέλεκυς Αρκαλοχωρίου * Χρυσό κόσμημα σε σχήμα μέλισσας * Χρυσό έλασμα με παράσταση Πότνιας Θηρών * Καρποδόχη καμαραϊκού ρυθμού από τη Φαιστό * Ολα τα ειδώλια Κανιών Γόρτυνας * Ο δίσκος της Φαιστού * Ασημένια περόνη με γραμμική Α γραφή * Ολες οι τοιχογραφίες * Ομοίωμα χορού Παλαικάστρου


Μουσείο Δήλου


* Τοιχογραφία από το θρησκευτικό κέντρο των Μυκηνών * Χάλκινη πανοπλία της μυκηναϊκής εποχής από τα Δενδρά της Μιδέας * Ο «Αρχων της Ασίνης», μυκηναϊκό ειδώλιο από την Ασίνη * Πήλινες ασπίδες από την Τίρυνθα


Μουσείο Ναυπλίου


* Τοιχογραφία από το θρησκευτικό κέντρο των Μυκηνών * Χάλκινη πανοπλία της μυκηναϊκής εποχής από τα Δενδρά της Μιδέας * Ο «Αρχων της Ασίνης», μυκηναϊκό ειδώλιο από την Ασίνη * Πήλινες ασπίδες από την Τίρυνθα