Είναι άνδρας και παίζει την Πραξαγόρα, η οποία, όμως, κατά τη διάρκεια της παράστασης, μεταμφιέζεται σε άνδρα. «Είναι ένα εγχείρημα που κινείται στα όρια της σχιζοφρένειας», λέει ο Γιώργος Μιχαλακόπουλος, που προσθέτει φέτος έναν ακόμη ρόλο στην αριστοφανική του πορεία. Εχουν προηγηθεί ρόλοι στις οκτώ από τις ένδεκα σωζόμενες κωμωδίες του Αριστοφάνη: Χρησμολόγος και Τριβαλός («Ορνιθες», 1959), Χρέμης («Εκκλησιάζουσες», 1965), Τρυγαίος («Ειρήνη», 1984), Διόνυσος («Βάτραχοι, 1986), Μνησίλοχος («Θεσμοφοριάζουσες», 1990), Αλλαντοπώλης («Ιππής», 1991), Στρεψιάδης («Νεφέλες», 1994), Δικαιόπολις («Αχαρνής», 1995).
«Την Πραξαγόρα ο υποκριτής καλείται να την υπηρετήσει με μέτρο και ισορροπίαΩ διαφορετικά είναι επικίνδυνο. Ως αφετηρία, ως μπούσουλα, πρέπει ο ηθοποιός να έχει την ανδρική του φύση». Επισημαίνει ότι χρειάζεται ένας εκλεπτυσμός σε ορισμένα σημεία, ενώ τα κύρια χαρακτηριστικά της φωνής, της στάσης του και της ιδιαίτερης ματιάς του πρέπει να είναι προς την κατεύθυνση αυτή. «Συμβαίνει ο συγκεκριμένος ρόλος να διαθέτει στοιχεία ήρωα – ηγέτη, πάντα όμως μέσα από τη σατιρική και σαρκαστική ματιά του Αριστοφάνη. Ας μην ξεχνάμε ότι δικό της εύρημα είναι να πάνε οι γυναίκες στην Πνύκα, ντυμένες ανδρικά, να πάρουν την πλειοψηφία και να σχηματίσουν κυβέρνηση».
* Η εποχή και
ο ποιητής
Γραμμένη τον τέταρτο π.Χ. αιώνα (389-392), η κωμωδία αυτή του Αριστοφάνη είναι η προτελευταία από τις σωζόμενεςΩ δέκα χρόνια νωρίτερα είχαν ανεβεί οι «Βάτραχοι»Ω ακολούθησε ο «Πλούτος». Μετά την ήττα της αθηναϊκής δημοκρατίας και υπό το καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων, ο Αριστοφάνης, μόνος πλέον, αναγκάζεται να βρει τρόπους ανασύνταξης της αττικής κωμωδίας (ο χορός μειώνεται επί σκηνής, παράβαση δεν υπάρχει αλλά ούτε και χορηγοί, οι οποίοι προτιμούν να αποφεύγουν τις τριβές με το καθεστώς).
«Εκείνος που έκανε κριτική με τα έργα του», παρατηρεί ο Γ. Μιχαλακόπουλος, «είχε να αντιμετωπίσει τους Τριάκοντα, οι οποίοι έκαναν λογοκρισία. Γι’ αυτό άφησε την πολιτική σάτιρα για να ασχοληθεί με τη σάτιρα των ιδεών. Στις “Εκκλησιάζουσες” σατιρίζει τον πλατωνικό σοσιαλισμό και σαν εργαλείο βάζει την Πραξαγόρα. Ενας ποιητής με το μέγεθος του Αριστοφάνη του ποιητή των ελαττωμάτων μας δημιούργησε ένα έργο, σε εκείνους τους καιρούς, ιδιαίτερα σύγχρονο. Δεν αποτελεί άλλωστε αίτημα των γυναικείων κινημάτων η είσοδος των γυναικών στα κέντρα εξουσίας;». Αναρωτιέται για να δώσει την απάντηση ότι στις «Εκκλησιάζουσες» οι γυναίκες αρπάζουν μόνες τους την εξουσία και μέσα από αυτή την αρπαγή ο Αριστοφανης σατιρίζει τον Πλάτωνα και τις ιδέες του περί κοινοκτημοσύνης γυναικών και παιδιών. «Δεν ξέρω αν συμφωνούσε ο ίδιος με αυτές τις ιδέεςΩ πιστεύω ότι κυρίως τις σαρκάζει. Γι’ αυτό και η ματιά της σκηνοθεσίας και όλων των συνεργατών είναι στα όρια του παιχνιδιού. Βρισκόμαστε στα όρια της αστικής κωμωδίας».
* Η κωμωδία και
ο ρόλος
Η σκηνή του θεάτρου στις «Εκκλησιάζουσες» μετατρέπεται σε πρόσοψη αθηναϊκής κατοικίας: Μια νύχτα οι γυναίκες της πόλης με αρχηγό την Πραξαγόρα προσέρχονται ντυμένες ανδρικά. Η συμφωνία που έχουν κάνει είναι να εισχωρήσουν ύπουλα στη λαϊκή συνέλευση των ανδρών στην Πνύκα και να ψηφίσουν για τη μεταβίβαση της εξουσίας στο γυναικείο φύλο. Την επομένη το πρωί ο σύζυγος της Πραξαγόρας, ο Βλέπυρος, ψάχνει επί ματαίω τα ρούχα τουΩ δεν τα βρίσκει όμως, όπως δεν βρίσκει και τη γυναίκα του. Βγαίνοντας από το σπίτι συναντά έναν ομοιοπαθή γείτονά του, οπότε οι δύο μαζί αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά. Τότε είναι που φθάνει από τη συνέλευση ο Χρέμης, ο οποίος και εξιστορεί τα όσα συνέβησαν: Ο λαός αποφάσισε να παραχωρήσει την κυβέρνηση στις Αθηναίες και η Πραξαγόρα είναι εκείνη που αναλαμβάνει να εκθέσει το κοινωνικό πρόγραμμα. Βάσει αυτού κάθε πολίτης οφείλει να παραδώσει τα υπάρχοντά του στο Δημόσιο. Ολα πλέον θα είναι κοινάΩ κοινή θα είναι και η ερωτική απόλαυση καθώς η νομοθεσία προβλέπει κατ’ αρχήν και χάρη στην ισότητα την ικανοποίηση των «απαισίων στην όψη ηλικιωμένων γυναικών».
«Ο Πλάτωνας στην Πολιτεία του», υπενθυμίζει ο ηθοποιός, «είχε γράψει περί κοινοκτημοσύνης. Η Ακαδημία του άνοιξε όμως το 387, οπότε οι ημερομηνίες δεν συμπίπτουν με τη συγγραφή της κωμωδίας. Φαίνεται ότι ο Πλάτων συζητούσε τις απόψεις του προφορικά με διαλέξεις και λόγους».
Η Πραξαγόρα μαζί με τις άλλες γυναίκες στις «Εκκλησιάζουσες» γελοιοποιούν με τα καμώματά τους τους άνδρες. «Σαφώς μιλάμε για μια κωμωδία πρώιμου φεμινισμού. Σε αυτό το σκέλος μοιάζει περισσότερο με τη “Λυσιστράτη”Ω στην ουσία όμως συγγενεύει με τις “Νεφέλες”». Εχοντας παίξει τον ρόλο του Χρέμη στο παρελθόν, ο ηθοποιός πιστεύει ότι τούτη τη φορά έχει μια άλλη ματιά και κάνει μια διαφορετική προσέγγισηΩ άλλωστε η Πραξαγόρα είναι εκείνη που κινεί τα νήματα.
Ποια είναι; «Είναι μια σημερινή γυναίκα», απαντά, «από εκείνες που αναγνωρίζουμε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Σήμερα βλέπουμε πολλές γυναίκες με τσαγανό στην αντιπολίτευση και στη συμπολίτευση». Στην παράσταση του Εθνικού Θεάτρου, αν και λειτουργούν πολλοί παραλληλισμοί με σημερινά πρόσωπα, σε κανέναν στίχο δεν αναφέρεται συγκεκριμένο όνομα. «Η Πραξαγόρα παραπέμπει σε κάθε φιλόδοξη γυναίκα, η οποία έχει καλή επικοινωνία με τον κόσμο και προοπτικές να γίνει ηγέτης». Και ως γυναίκα, επισημαίνει ο κ. Μιχαλακόπουλος, «έχει και τις ιδιαίτερες σχέσεις με τον σύζυγό της, τον Βλέπυρο. Η σχέση περνά μέσα από το υποκριτικό παιχνίδι, όσον αφορά το γεγονός ότι στην πραγματικότητα το ζευγάρι αποτελείται από δύο άνδρες». Τον Βλέπυρο ερμηνεύει ο Γιώργος Μοσχίδης, με τον οποίο τους συνδέει στενή φιλία: «Γνωρίζω καλά τους κώδικές του όπως και εκείνος τους δικούς μου, οπότε οι σχέσεις μας επί σκηνής διευκολύνονται».
Για την ερμηνεία της Πραξαγόρας από έναν άνδρα ηθοποιό, ο πρωταγωνιστής τονίζει το στοιχείο της πρόκλησης. «Προκαλούμαι να υποτάξω τα όποια προσωπικά χαρακτηριστικά μου σε μια άλλη κατεύθυνση. Η ισορροπία είναι εσωτερική και δύσκολη γιατί στοχεύει σε ένα αποτέλεσμα που να μην είναι χυδαίο αλλά να διαθέτει μέτρο και γούστο. Και αυτό είναι επικίνδυνο όταν κάνεις μια γυναίκα και δεν φιλοδοξείς να την κάνεις γκροτέσκα». Δεν την αντιμετωπίζει όμως σαν θηλυκό αλλά κυρίως σαν άνθρωπο. Γι’ αυτό και δανείζεται στοιχεία κυρίως μέσα από τον εαυτό του. «Δεν ξεχωρίζω τη γυναικεία από την ανδρική φύση στον τρόπο που λειτουργούμε ως άνθρωποι. Πιστεύω ότι έχουμε κοινά και διαφορετικά χαρακτηριστικά. Η λειτουργία του μυαλού μας έχει πολλές παράλληλες σχέσεις. Και αυτές προσπαθώ να κρατήσω, θεωρώντας τες τον πιο σίγουρο πιλότο».
* Ο κύκλος
του Αριστοφάνη
«Είναι βασανιστικός για μένα ο κύκλος του Αριστοφάνη, που πάει και έρχεται μέσα μου. Η επαφή μαζί του είναι συνεχής. Με τον καιρό τον ψάχνω, σχεδόν εργαστηριακά. Στα 36 χρόνια μου στο θέατρο και εν ονόματι των ρόλων που έχω ήδη ερμηνεύσει, έχω δημιουργήσει με τον Αριστοφάνη μια τέτοια σχέση που τον θεωρώ άνθρωπό μου». Για τον Γιώργο Μιχαλακόπουλο ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει, πέρα από τον ποιητή, και ο άνθρωπος Αριστοφάνης. «Αρχίζω πια να έχω επαφή μαζί του. Νιώθω το δράμα του μαχητή της δημοκρατίας, με τις δικές του (συντηρητικές) απόψεις και σκοπιές. Η πορεία του είναι επώδυνη, μοναχική, ευρηματική και αρκούντως πικρή για μένα. Είναι πικρός ο Αριστοφάνης».
Μέσα από τη συνεργασία του με τον σκηνοθέτη Ανδρέα Βουτσινά, μια συνεργασία που έχει αποδειχθεί επιτυχημένη και στο παρελθόν (ξεχωρίζει η πρόσφατη παράσταση του έργου «Η τρέλα του Γεωργίου Γ’», στο Εθνικό), φιλοδοξεί να διασκεδάσει καλόγουστα τον κόσμο.
Οπως σημειώνει ο κ. Βουτσινάς, «η παράσταση που οργανώσαμε φιλοδοξεί να έχει τους χυμούς της αριστοφανικής σάτιρας, τις αγωνίες του ίδιου του ποιητή, τις αγωνίες μας. Σκοπεύει επίσης να αναδείξει την προσπάθεια της άλλης ματιάς του Αριστοφάνη, που ασφυκτιά και ψάχνει λύσεις και εξόδους».
Και ο Γιώργος Μιχαλακόπουλος καταλήγει: «Δεν πρέπει να θίγεται ο θεατής και στη δική μας παράσταση συμβάλλει η (παλιά) μετάφραση του Πολύβιου Δημητρακόπουλου. Πιστεύω όμως ότι από τον Αριστοφάνη δεν μπορείς να αφαιρέσεις τη βωμολοχία, γιατί είναι σαν να αφαιρείς από τον σκορπιό το κεντρί».
Οι υπόλοιποι συντελεστές της παραγωγής του Εθνικού Θεάτρου είναι ο Γιώργος Ασημακόπουλος στα σκηνικά και στα κοστούμια, ο Βασίλης Δημητρίου στη μουσική και στους στίχους, η Ολυμπία Κυριακάκη στη μουσική διδασκαλία και η Ιωάννα Μιχαλακοπούλου ως βοηθός σκηνοθέτη.
Εκτός από τον Γιώργο Μιχαλακόπουλο, παίζουν: Γιώργος Μοσχίδης (Βλέπυρος), Γιάννης Καρατζογιάννης (Χρέμης) και Γιάννης Ροζάκης, Σπύρος Φασιανός, Γιώργος Λέφας, Θόδωρος Κατσαφάδος, Στέλιος Λιονάκης, Νίκος Μπουσδούκος, Σοφία Κακαρελίδου, Μιράντα Ζαφειροπούλου, Δήμητρα Καλπάκη, Βαρβάρα Λαζαρίδου κ.ά.
* Η κωμωδία του Αριστοφάνη «Εκκλησιάζουσες» παρουσιάζεται την Τετάρτη στη Βέροια (Θέατρο Αλσους Μελίνα Μερκούρη), το Σάββατο στην Κασσάνδρα (Αμφιθέατρο «Σίβηρης»), ενώ ακολουθούν παραστάσεις στη Θεσσαλονίκη (7.8), στην Κατερίνη (10.8), στην Ηλιδα (17.8), στην Επίδαυρο (23-24.8) καθώς και στην Κρήτη, στην Πάτρα και στην Αττική.
