Χωρίς σωσίβιο το Λεκανοπέδιο – Γιατί οι πόλεις χάνουν τη μάχη με το νερό

Κάθε δυνατή βροχή αντιμετωπίζεται πια σαν «ακραίο φαινόμενο». Δεν είναι πάντα. Ακραία είναι η άρνησή μας να δεχθούμε ότι το νερό έχει μνήμη. Οι ειδικοί το λένε ξεκάθαρα: η αποτελεσματικότερη αντιπλημμυρική προστασία είναι τα ανοιχτά ρέματα και οι ελεύθερες πλημμυρικές κοίτες.

Στις πυκνοδομημένες πόλεις όμως, όπου τα ρέματα «πνίγονται» ανάμεσα σε τσιμέντο και άσφαλτο, σωστά μελετημένα αντιπλημμυρικά έργα βοηθούν, αλλά μέχρι ενός σημείου. Τα ρέματα δεν τιθασεύονται με μια υπόγεια σήραγγα όταν οι βροχοπτώσεις είναι έντονες. Υπερχειλίζουν και η άσφαλτος γίνεται ποτάμι. Απαιτούνται γενναίες αποφάσεις ώστε να απελευθερωθεί χώρος για το νερό και έργα που να καθυστερούν ή να εμποδίζουν τη ροή του προς την πόλη.

Ορμητικά νερά

Την προηγούμενη εβδομάδα, ποτάμια και ρέματα φούσκωσαν και πάλι στην Αττική. Πολλές περιοχές του Λεκανοπεδίου «πνίγηκαν», ανάμεσά τους και η Ανω Γλυφάδα, όπου σε μια νεόκτιστη περιοχή στους πρόποδες του βουνού μία 56χρονη γυναίκα έχασε τη ζωή της καθώς παρασύρθηκε από τα ορμητικά νερά.  Οπως αναφέρει στο «Βήμα» ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ενωσης Υδατικών Πόρων, ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ Γιώργος Τσακίρης, τα έντονα πλημμυρικά φαινόμενα συνοδεύονται από μεταφορά μεγάλων όγκων φερτών υλικών, τα οποία διαρρέονται από ρέματα που ξεκινούν έξω από τον αστικό ιστό και θα συνεχίσουν να απειλούν τους οικισμούς, όπως στην περίπτωση της Γλυφάδας που πλημμύρισε κατά την πρόσφατη κακοκαιρία.

Για να προστατευθούν, σύμφωνα με τον καθηγητή, απαιτείται συνδυασμός κατάλληλων μικρών έργων, όπως μικρά φράγματα ελέγχου, περιμετρικές τάφροι, φράγματα διαλογής και συγκράτησης φερτών υλικών ώστε να μη μεταφέρονται στους κατάντη οικισμούς κ.ά. Δηλαδή έργα που είτε εμποδίζουν τη ροή είτε, σε κάποιες περιπτώσεις, τη διευκολύνουν. «Δεν είναι λύση το “τσιμέντωμα” των ρεμάτων, ειδικά όταν υπάρχει κλίση, γιατί τα πλημμυρικά νερά θα μεταφέρονται με μεγαλύτερη ταχύτητα» επισημαίνει ο ίδιος.

Το ίδιο συμβαίνει και με έναν ασφαλτοστρωμένο δρόμο με σημαντική κλίση, χωρίς αντιπλημμυρική υποδομή. «Αποτελεί γραμμικό στοιχείο ταχείας μετάδοσης της πλημμύρας λόγω του μικρού συντελεστή τραχύτητας (σ.σ.: η αντίσταση που συναντά το νερό καθώς ρέει πάνω σε μια επιφάνεια), ο οποίος είναι τρεις φορές μικρότερος από εκείνον ενός φυσικού ρέματος. Ουσιαστικά δεν υπάρχει εμπόδιο για το νερό» σημειώνει ο κ. Τσακίρης.

Και προσθέτει: «Οι μεγάλες ταχύτητες ροής που παρατηρούνται στους δρόμους των οικισμών – ειδικά σε εκείνους με μεγάλη κλίση που “κατεβαίνουν” από ορεινούς όγκους της Αττικής (Υμηττό, Πεντέλη κ.λπ.) – οφείλονται πέρα από τον όγκο και την ταχύτητα της απορροής και στην κατασκευή των δρόμων χωρίς ή με ελλιπή αντιπλημμυρική υποδομή, δηλαδή χωρίς φρεάτια, σωστές κλίσεις και εγκάρδιες διατομές με σήτες ώστε το νερό να εισέρχεται και να προωθείται σε αντιπλημμυρικά έργα».

Χωρίς υποδομές

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η οδός Κυρίλλου-Μεθοδίου, ο δρόμος όπου έχασε τη ζωή της η 56χρονη στη Γλυφάδα. Πρόκειται για έναν κατηφορικό δρόμο που ξεκινά από τους πρόποδες του Υμηττού και καταλήγει στη οδό Αγίου Νεκταρίου, μπροστά σε τρία σπίτια, τα οποία πλημμυρίζουν κάθε φορά που δημιουργείται χείμαρρος. «Ζούμε 40 χρόνια εδώ. Οταν ήρθαμε, η οδός Κυρίλλου-Μεθοδίου δεν υπήρχε. Υπήρχαν οικόπεδα που στο μεταξύ χτίστηκαν και για τις ανάγκες των σπιτιών δημιουργήθηκε αυτός ο δρόμος χωρίς τις απαιτούμενες αντιπλημμυρικές υποδομές. Ο δρόμος καταλήγει σε σπίτια. Ενα από αυτά και το δικό μου. Σε κάθε νεροποντή, όπως και σε αυτή, όλα τα νερά καταλήγουν σε εμάς. Παραλίγο να πνιγούμε» λέει η κυρία Σταυρούλα Μουζούκη.

«Κατέβηκαν» τούβλα

Παλαιός κάτοικος της περιοχής είναι και ο Θεόδωρος Φίλιος. «Κάτι αντίστοιχο συνέβη ξανά το 2009, όταν κάηκε το δάσος. Τότε, μετά την πρώτη νεροποντή, όλα τα σπίτια είχαν γεμίσει λάσπη» θυμάται. Οπως λέει, αυτή τη φορά η βροχή «κατέβασε» υλικά από οικοδομές. «Η περιοχή είναι σε ανοικοδόμηση, γίνονται πολλά νέα σπίτια. Ετσι, “κατέβηκαν” τούβλα και άλλα υλικά που είχαν αποθέσει παρατύπως στους πρόποδες του βουνού» επισημαίνει. Τις φρικτές ώρες που έζησε το βράδυ της Τετάρτης περιγράφει ο Φρατζέσκος Διβάνης, γείτονας της άτυχης 56χρονης: «Αυτό που συνέβη την Τετάρτη ήταν τραγικό. Από τα πρώτα 20 λεπτά που ξεκίνησε η βροχή, έφθανε μέχρι πάνω από το γόνατο».

Οσον αφορά τα μεγάλα αντιπλημμυρικά έργα, σύμφωνα με τον κ. Τσακίρη, απαιτείται αλλαγή στη φιλοσοφία σχεδιασμού τους «ώστε να εξασφαλίζονται αποδεκτές διατομές των έργων και επαρκής αποθηκευτικότητα της λεκάνης απορροής για τη συγκράτηση των νερών, έστω και προσωρινά, μέχρι την εκτόνωση της πλημμύρας».

Περιοχές στο «κόκκινο»

Οι παρακηφίσιες περιοχές, ιδιαιτέρως εκείνες κοντά στις εκβολές του, βρίσκονται στο «κόκκινο» στα σχέδια διαχείρισης κινδύνου του Λεκανοπεδίου. Μετά τον καθαρισμό πέρυσι από την Περιφέρεια Αττικής της υπόγειας κοίτης του Κηφισού, η κατάσταση έχει βελτιωθεί. Ωστόσο, έργα που προβλέπονταν να δημοπρατηθούν από το υπουργείο Υποδομών για τον εγκιβωτισμό του ανοιχτού τμήματος του ποταμού έχουν «παγώσει» καθώς εκκρεμεί η εκδίκαση από το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) δύο αιτήσεων ακύρωσης. Κατά της απόφασης έγκρισης περιβαλλοντικών όρων του έργου για τη διευθέτησή του στο τμήμα «Τρεις Γέφυρες ανάντη Κόκκινου Μύλου έως Αττική Οδό» έχουν προσφύγει ο Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας, κάτοικοι της περιοχής και ο σύλλογος «Ροή».

Η υπόθεση που θα κρίνει την τύχη των έργων εκδικάζεται, μετά από πολλές αναβολές, στις 4 Μαρτίου. Οπως αναφέρει η αντιδήμαρχος Τεχνικών Υπηρεσιών του δήμου Ευτυχία Παπαλουκά, κατά την πρόσφατη κακοκαιρία τα φυσικά τμήματα του ποταμού λειτούργησαν ως ζώνες εκτόνωσης και τα προβλήματα ήταν περιορισμένα. Η προτεινόμενη διευθέτηση, σύμφωνα με τους προσφεύγοντες, δεν αντιμετωπίζει τη βασική αιτία των πλημμυρών και ζητούν συνδυασμό μικρών και ευέλικτων έργων καθώς και απομάκρυνση ορισμένων αυθαιρέτων που πιέζουν τις όχθες.

Εργα σε εξέλιξη

Δικαστικές εμπλοκές υπάρχουν και σε άλλα έργα που προωθούνται από την κυβέρνηση ή την περιφέρεια, όπως σε δύο από τα λίγα ρέματα που ρέουν ακόμη ελεύθερα στην Αττική, τον Ερασίνο και το Μεγάλο Ρέμα της Ραφήνας. Αντιθέτως στο Φάληρο, στις εκβολές του  Ιλισού, τα έργα εκβάθυνσης της κοίτης του και ανακατασκευής τριών γεφυρών βρίσκονται σε εξέλιξη από την Περιφέρεια Αττικής και θα ολοκληρωθούν έως το ερχόμενο καλοκαίρι.

Σύμφωνα με τον περιφερειάρχη Νίκο Χαρδαλιά, άλλα 12 έργα βρίσκονται σε φάση κατασκευής σε Βάρκιζα (διευθέτηση ρέματος Κόρπη), Σαρωνίδα, Αχαρνές, Πάτημα Βριλησσίων, Ανω Λιόσια κ.λπ. Ζητούμενο ακόμη αποτελεί το τι θα γίνει με το ρέμα της Πικροδάφνης, όπου ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα «κρέμονται» μέσα στο ρέμα.