Σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από γεωπολιτική αστάθεια, πόλωση και αμφισβήτηση της εμπιστοσύνης στην επιστήμη και στη γνώση που παράγεται από την έρευνα, τα πανεπιστήμια αντιμετωπίζουν παγκοσμίως μεγάλες προκλήσεις και πολιτικές πιέσεις. Η «αυθεντία» της ακαδημαϊκής γνώσης απονομιμοποιείται και οι ακαδημαϊκοί γίνονται συχνά στόχος, κατ’ εξοχήν μέσω των κοινωνικών δικτύων, για τις απόψεις και την έρευνά τους, ιδιαίτερα αν αυτή αφορά θέματα όπως η κλιματική αλλαγή, η υγεία ή οι έμφυλες, εθνοτικές και εθνικές ταυτότητες. Στο περιβάλλον της «κουλτούρας ακύρωσης», μάλιστα, πολλοί και πολλές πανεπιστημιακοί επιλέγουν να αυτο-λογοκριθούν στη διδασκαλία και την έρευνα, μη θίγοντας ευαίσθητα και συγκρουσιακά θέματα, με τον φόβο της στοχοποίησης.
Σύμφωνα με την οργάνωση «Πανεπιστημιακοί σε Κίνδυνο» (Scholars at Risk), καταγράφονται εξάλλου σοβαρές παραβιάσεις της ακαδημαϊκής ελευθερίας σε πολλές χώρες ανά τον κόσμο, που περιλαμβάνουν από απόλυση και ταξιδιωτικούς περιορισμούς έως άσκηση βίας και φυλάκιση. Μόλις το 2025 η European Universities Association (EUA) επισήμαινε απειλές για την ακαδημαϊκή ελευθερία και προκλήσεις για τις ηγεσίες των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Αλλά και τα στοιχεία που παρουσιάζονται τα τελευταία χρόνια από την οργάνωση «Δείκτης Ακαδημαϊκής Ελευθερίας» (Academic Freedom Index), που καλύπτει 179 χώρες, αποτυπώνουν πτώση στην ακαδημαϊκή ελευθερία με βάση πέντε βασικούς δείκτες/αρχές: ελευθερία της έρευνας και της διδασκαλίας· ελευθερία της ακαδημαϊκής ανταλλαγής και διάχυσης· θεσμική αυτονομία· ακεραιότητα του πανεπιστημιακού χώρου· ελευθερία της ακαδημαϊκής και πολιτιστικής έκφρασης.
Οι εξελίξεις αυτές δεν είναι ανεξάρτητες από την κρίση της δημοκρατίας και την ανάδειξη αυταρχικών ηγετών. Πολλές μελέτες έχουν επισημάνει ότι σε περιόδους πολιτικής καταπίεσης και περιορισμού των συνταγματικών δικαιωμάτων εντοπίζονται ταυτόχρονα απειλές της ελευθερίας του λόγου και της έρευνας στα πανεπιστήμια.
Η πρόσφατα δημοσιευμένη έκθεση του Ινστιτούτου V-Dem (2026), που τιτλοφορείται εύγλωττα «Η αποσύνθεση της Δημοκρατικής Εποχής;», υποστηρίζει ότι η κατάσταση της δημοκρατίας έχει επιστρέψει παγκοσμίως στα επίπεδα του 1978 και βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων 50 ετών στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική· το 74% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει πλέον σε αυταρχικά καθεστώτα και μόνο το 7% σε πλήρως λειτουργούσες δημοκρατίες.
Η υποχώρηση των δημοκρατικών καθεστώτων συμπαρασύρει και την ακαδημαϊκή ελευθερία που απειλείται όλο και περισσότερο με ρητούς ή και έμμεσους τρόπους. Ή, σωστότερα, οι περιορισμοί στην ακαδημαϊκή ελευθερία αποτελούν συστατικό στοιχείο της κρίσης της δημοκρατίας. Υπό την έννοια αυτή, τα πανεπιστήμια, που αντιμετωπίζουν τις συνέπειες αυτών των εξελίξεων, αναλαμβάνουν και μεγαλύτερη ευθύνη για να ενδυναμώσουν την ανθεκτικότητα της δημοκρατίας και να συνεχίσουν να παίζουν τον ρόλο που τους έχει ανατεθεί από την κοινωνία, δηλαδή της καλλιέργειας του κριτικού λόγου, της δημιουργικότητας και της παραγωγής καινοτόμου (και συχνά ανατρεπτικής) γνώσης.
Οπως υποστηρίζει ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια Τζόναθαν Ρ. Κόουλ, «η θεσμοποίηση της ακαδημαϊκής ελευθερίας και η αφοσίωση σε αυτή και την ελεύθερη έρευνα […] είναι ένας δείκτης-κλειδί, αν και όχι ο μόνος, για την ύπαρξη και τη μορφή της φιλελεύθερης δημοκρατίας». Αυτό είναι και το μέτρο, σύμφωνα με τον ίδιο, αν οι δημοκρατικές αξίες και η ελευθερία της έκφρασης υπάρχουν πραγματικά στην κοινωνία. Στη δική μας όχθη του Ατλαντικού, η Ευρωπαϊκή Ενωση ανέλαβε σειρά πρωτοβουλιών για την προστασία των θεμελιωδών ακαδημαϊκών αξιών, με αφορμή διαπιστώσεις ως προς την ανησυχητική απόκλιση από βασικές δημοκρατικές αρχές πολιτικών ανώτατης εκπαίδευσης σε κράτη-μέλη της.
Μάλιστα, το Συμβούλιο της Ευρώπης, με μια σειρά ανακοινωθέντα του (2018, 2020, 2024), περιέγραψε έξι θεμελιώδεις ακαδημαϊκές αξίες και προέτρεψε για την κατοχύρωση και προστασία τους: ακαδημαϊκή ελευθερία· ακαδημαϊκή ακεραιότητα· θεσμική αυτονομία· συμμετοχή του προσωπικού και των φοιτητών στη διακυβέρνηση της ανώτατης εκπαίδευσης· δημόσια ευθύνη για την ανώτατη εκπαίδευση· δημόσια ευθύνη της ανώτατης εκπαίδευσης.
Εν ολίγοις, η υπεράσπιση της δημοκρατίας αποτελεί προφανή και διαρκή αποστολή των θεσμών ανώτατης εκπαίδευσης. Τα πανεπιστήμια καλλιεργούν και διδάσκουν τη δημοκρατική κουλτούρα που όχι μόνο διατρέχει τους θεσμούς, τους νόμους και την εκλογική διαδικασία αλλά συγκροτεί και ένα σύνολο στάσεων και συμπεριφορών των μελών της κοινωνίας. Ο εκδημοκρατισμός σε επίπεδο ανώτατης εκπαίδευσης σημαίνει αφενός δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης των πανεπιστημίων και αυτοδιοίκητο και αφετέρου τη δυνατότητα πρόσβασης όλων, χωρίς διακρίσεις, στο δημόσιο αγαθό της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης.
Για να καλλιεργήσουν αυτή την αποστολή τους τα πανεπιστήμια, θα πρέπει να αναλύουν και να αντιμετωπίζουν κριτικά τους θεσμούς, τις κοινωνικές αξίες, τις πολιτικές και τις πρακτικές. Οπως το διατύπωσε η επιτροπή υπό την προεδρία του καθηγητή Νομικής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, Χάρι Κάλβεν, η οποία σε αντίστοιχα ταραγμένους καιρούς (1967) συνέταξε μια τρισέλιδη έκθεση για τον ρόλο του πανεπιστημίου, «ένα καλό πανεπιστήμιο, όπως ο Σωκράτης, θα είναι ενοχλητικό».
Στις ασταθείς και επισφαλείς συνθήκες για την ανώτατη εκπαίδευση χρειάζονται συντονισμένες προσπάθειες για να προστατευθούν η ακαδημαϊκή ελευθερία και οι δημοκρατικές λειτουργίες. Διαπιστώνουμε, για παράδειγμα, ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία και η αυτονομία δεν λαμβάνονται επαρκώς υπόψη σε καμία πανεπιστημιακή κατάταξη σήμερα, με αποτέλεσμα ορισμένα ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης σε χώρες με τις χαμηλότερες επιδόσεις στον Δείκτη Ακαδημαϊκής Ελευθερίας (AFI) να εμφανίζονται ως διαπρέποντα. Ενα πρώτο μέτρο θα ήταν οι κατατάξεις να λαμβάνουν υπόψη τα δεδομένα σχετικά με την ακαδημαϊκή ελευθερία και τους διαθέσιμους δείκτες. Η αριστεία δεν μπορεί να βασίζεται σε αποσιωπημένα ερωτήματα, πολιτικό κομφορμισμό και περιορισμό του πνεύματος.
Η κυρία Χριστίνα Κουλούρη είναι ιστορικός, πρύτανις του Παντείου Πανεπιστημίου.
