Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Τι ξεχωρίζει τα ανοιχτά οικοσυστήματα πανεπιστημιακής έρευνας και καινοτομίας από τα εσωστρεφή συστήματα ακαδημαϊκής παραγωγής; Ένα κρίσιμο στοιχείο συνίσταται στην εμπιστοσύνη, δηλαδή στην πεποίθηση ότι ερευνητικές ομάδες, δημόσιοι φορείς και επιχειρήσεις μπορούν να συνεργαστούν σε ένα αναπόφευκτα αβέβαιο περιβάλλον, το οποίο όμως παραμένει θεσμικά ασφαλές επειδή διέπεται από σαφείς κανόνες, διαφανείς διαδικασίες και πραγματική λογοδοσία.

Αυτή η εμπιστοσύνη, λοιπόν, υπέστη άλλο ένα πλήγμα την προηγούμενη εβδομάδα, όταν το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε την οριστική απένταξη του «Trust Your Stars» από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ). Κοινώς, χάθηκε ένα έργο 80 εκατ. ευρώ για την έρευνα στα δημόσια πανεπιστήμια, για ερευνητές που είχαν σπαταλήσει χρόνο και ενέργεια για να συμμετάσχουν σε μια διαδικασία, που κατέληξε «ως μη γενόμενη».

Η ανακοίνωση του Υπουργείου Παιδείας ήταν περισσότερο απολογητική παρά αυτοκριτική. Εστίαζε στη διαφύλαξη του«θεσμικού του κύρους». Την ίδια στιγμή, επιβεβαίωνε τα στοιχεία της διοικητικής αστοχίας. Ένταξη του έργου στο ΤΑΑ το 2022, πρόσκληση τον Απρίλιο του 2024, 1.241 αιτήσεις, 203 ενστάσεις έως την 1η Αυγούστου 2025, αφαίρεση από το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και ανάκληση της απόφασης ένταξης στις 28 Απριλίου 2026. Το υπουργείο εξήγησε το τέλος. Δεν εξήγησε επαρκώς τη διαδρομή που οδήγησε εκεί.

Η νομική διάσταση

Η υπόθεση είχε ήδη αποκτήσει νομική διάσταση. Στις 27 Απριλίου, επιτροπή εκπροσώπησης 90 συμμετεχόντων στο πρόγραμμα δημοσιοποίησε ότι παρέμενε αναπάντητη η εξώδικη δήλωση που είχε αποσταλεί στις 30 Μαρτίου 2026 προς την πολιτική ηγεσία του υπουργείου, με νομική εκπροσώπηση από τον καθηγητή της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ Πάνο Λαζαράτο. Η έννοια που επανέρχεται εδώ είναι η «προστατευόμενη εμπιστοσύνη»: όταν το κράτος προκηρύσσει μια διαδικασία, κινητοποιεί ανθρώπους, ομάδες, χρόνο και επαγγελματικές προσδοκίες. Η απόσυρση της χρηματοδοτικής βάσης δεν είναι ουδέτερη διοικητική πράξη για όσους έχτισαν πάνω σε αυτήν τον επόμενο κύκλο της δουλειάς τους.

Πανεπιστημιακή πηγή που συμμετέχει σε εγκεκριμένο πρόγραμμα περιγράφει στο «Βήμα» μια διαδικασία όπου η καθυστερημένη ανακοίνωση αποτελεσμάτων, οι λεπτομερείς συμφωνίες με ξένα ιδρύματα, οι απαιτήσεις πιστοποίησης και η βαριά λειτουργία των ΕΛΚΕ συμπίεσαν την υλοποίηση σε οριακό χρόνο. «Μας έχουν γονατίσει τα διαδικαστικά», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Δεν μπορεί να μην σταθεί κάποιος στο γεγονός ότι η ανακοίνωση του υπουργείο Παιδείας έγινε λίγες μόλις ημέρες, μετά τα εγκαίνια του UNIC Athens, του παραρτήματος του Πανεπιστημίου Λευκωσίας στο Ελληνικό, παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Νίκου Χριστοδουλίδη. Το νέο campus παρουσιάστηκε ως επένδυση που ξεπερνά τα 65 εκατ. ευρώ, με ιδιωτική χρηματοδότηση και με σκέλος εκσυγχρονισμού και τεχνικής αναβάθμισης ύψους 20,27 εκατ. ευρώ ενταγμένο στο δανειακό πρόγραμμα του ΤΑΑ.

Η χρονική εγγύτητα έχει πολιτικό βάρος. Από τη μια, ένα νέο μη κρατικό πανεπιστημιακό παράρτημα εμφανιζόταν ως επένδυση άνω των 65 εκατ. ευρώ, με σκέλος εκσυγχρονισμού ενταγμένο στο δανειακό πρόγραμμα του Ταμείου Ανάκαμψης. Από την άλλη, ένα έργο 80 εκατ. ευρώ για τη δημόσια πανεπιστημιακή έρευνα, επίσης ενταγμένο στη μεγάλη ομπρέλα της «ποιότητας, καινοτομίας και εξωστρέφειας», έβγαινε από το ίδιο ευρωπαϊκό πλαίσιο πριν παραγάγει αποτέλεσμα.

Σε κάθε περίπτωση, στην τελετή για το UNIC ο πρωθυπουργός μίλησε για ένα οικοσύστημα όπου δημόσιος και ιδιωτικός τομέας, ελληνικά και ξένα ιδρύματα συνυπάρχουν και συνεργάζονται, ενώ έκανε λόγο και για τα προαναφερθέντα 74 κοινά μεταπτυχιακά προγράμματα των δημόσιων ΑΕΙ με ξένα πανεπιστήμια. Τα προγράμματα αυτά χρηματοδοτούνται εξ ολοκλήρου από το ΤΑΑ κάτω από τη δράση για την «προώθηση της ποιότητας, της καινοτομίας και της εξωστρέφειας στα πανεπιστήμια», μια ομπρέλα παρεμβάσεων περίπου 300 εκατ. ευρώ (στην οποία περιλαμβάνονταν μεταξύ άλλων οι «Συμπράξεις Ερευνητικής Αριστείας» και το «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας»).

Η τάση για αλλαγές

Ο συνδυασμός της ανακοίνωσης του υπουργείου και των πρωθυπουργικών δηλώσεων μοιάζει να επιβεβαιώνει την τάση για αλλαγές σε δύο άξονες που προέκυψαν με την ψήφιση του νόμου 5094/2024 πριν από δύο χρόνια για την «Ενίσχυση του δημόσιου πανεπιστημίου». Ο πρώτος άξονας αφορά τα μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά παραρτήματα ξένων πανεπιστημίων και το πλαίσιο λειτουργίας τους. Ο δεύτερος για την ενίσχυση των δημόσιων πανεπιστημίων μέσω διεθνών συνεργασιών, διαπανεπιστημικών ερευνητικών συμπράξεων και σύνδεσης με τη βιομηχανία μέσα από την αξιοποίηση χρηματοδοτικών εργαλείων του ΤΑΑ.

Η εμπιστοσύνη της ερευνητικής κοινότητας στο Υπουργείο Παιδείας έχει διαρρηχθεί. Η αποκατάστασή της απαιτεί μια ακολουθία πράξεων. Πρώτον, ειλικρινή αναγνώριση ότι υπήρξε αστοχία, δημόσια εξήγηση των αιτίων και ανάληψη ευθύνης χωρίς μετακύλιση του βάρους σε απρόσωπες διαδικασίες. Κι ύστερα, διορθωτικές παρεμβάσεις στους μηχανισμούς αξιολόγησης και ανοιχτή πρόσβαση σε δεδομένα που αφορούν την πρόοδο προγραμμάτων. Και, κυρίως, επαναλαμβανόμενες αποδείξεις συνέπειας στην πράξη. Η εμπιστοσύνη ξαναχτίζεται μόνο όταν εκείνος που τη διέρρηξε καλείται να αποδείξει ότι έμαθε από την αποτυχία.