Με αργό ρυθμό ριζώνουν οι πεποιθήσεις, χτίζονται οι αντιλήψεις και σχεδόν σαν απρόσβλητα στερεότυπα κερδίζουν τον καθημερινό άνθρωπο και ορίζουν στο βάθος τη συνείδησή του στη διαδρομή. Αν με αργό ρυθμό διαμορφώνεται μια κοινωνική συνθήκη, αιφνίδια ή ακόμη και αστραπιαία μπορεί αυτή να ανατραπεί. Να μπει σε κρίση, να αμφισβητήσει παλαιές βεβαιότητες, να την καταλάβουν οι αμφιβολίες και να χάσει κάθε πίστη στις ως χθες κρατούσες επιλογές και αξίες, να απορρυθμιστεί ο πυρήνας της ύπαρξής της. Να φανούν όλα σαν άλλα και διαφορετικά.
Στον δυτικό άνθρωπο θα μπορούσαμε να βρούμε ένα παράδειγμα. Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Δύση εισέρχεται σε μια περίοδο αισιόδοξης πορείας. Η πίστη θρησκευτικού τύπου στην εγγυημένη σχεδόν από υπερφυσικές δυνάμεις της ιστορίας σταθερή, ανεμπόδιστη ανάπτυξη, ανάπτυξη παντός είδους, προς ένα μέλλον χειροπιαστής ευτυχίας, που ποτέ δεν φαντάστηκε κοινότητα ανθρώπων ως τώρα, είναι το νόημα που δίνει πνοή σε αυτή την αισιοδοξία. Με τον άνθρωπο στο κέντρο και τα δικαιώματά του οδηγό. Τόσο στο υλικό όσο και στο άυλο μέτωπο. Η ευμάρεια στην άκρη του χεριού.
Η σχετική πλάνη είναι γνωστή. Η πίστη στη γραμμική εξέλιξη. Παιδί του 19ου αιώνα, η γραμμική εξέλιξη έρχεται σαν νομοτέλεια, πέρα από και πάνω από την ανθρώπινη βούληση, καρπός μιας κοινωνικής φυσικής, αδήριτης και καταλυτικής, να εγγυηθεί στον νου των ανθρώπων ένα φωτεινό και καλύτερο μέλλον. Τα 75 χρόνια ειρήνης, από το 1950 ως σήμερα, στην Ευρώπη, μοιάζουν σχεδόν με απόδειξη μαθηματικής βεβαιότητας. Ανθρώπινα δικαιώματα, υλικές συνθήκες πρωτόγνωρες στην ανθρώπινη ιστορία, σε μια συνάντηση ανεπανάληπτης και μοναδικής πρωτοτυπίας. Χωρίς όμοιό της στο παρελθόν.
Στον σύντομο βίο μας, όλοι εμείς, άνθρωποι δυτικού τύπου, πολλοί, σχεδόν όλοι τελικά, πιστέψαμε ότι θα είναι πάντα έτσι και αυτό που συγκυριακά βιώνεται έχει χαρακτηριστικά μικρής αιωνιότητας. Αυτό που δεν είναι παρά μια αστραπή στον μακρύ ιστορικό χρόνο εκλήφθηκε ως αυτονόητο δεδομένο. Ξεχάστηκε το πρόσφατο παρελθόν, δύο καταστροφικοί πόλεμοι, σβήστηκε από τη μνήμη, ή πάντως απωθήθηκε, το διαρκές μέτωπο των κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων της δοκιμασμένης και πρωτοπόρας Ευρώπης, υποβαθμίστηκαν στη συνείδηση όλα εκείνα που γέννησαν το κρίσιμο σημερινό παρατεταμένο παρόν της.
Τα γεγονότα της εποχής βρίσκουν απροετοίμαστο αυτό τον τρόπο της σκέψης, αυτή την ήδη κατάκοπη και εξαντλημένη πεποίθηση της γραμμικής εξέλιξης. Την εγγυημένη για πάντα ευμάρεια. Την υλική συνθήκη που απρόσβλητη από τον χρόνο και τις μεταβολές θα αντέξει σαν βράχος στην ταραγμένη θάλασσα. Και τα γεγονότα δεν είναι συνηθισμένα. Δεν είναι μια απλή κρίση που δοκιμάζει αντοχές και επιτρέπει αναστοχασμούς και πολυτέλειες ανασύνταξης, που συχνά, κάτι σαν ανακαινιστικές πράξεις, οι κοινωνίες επιχειρούν. Τα γεγονότα είναι καταλυτικά. Σαν μεγάλος πόλεμος. Κατά κυριολεξία. Ηδη αυτός βρίσκεται σε εξέλιξη. Αλλοτε ως μικρές επιχειρήσεις τοπικού ενδιαφέροντος, άλλοτε ως ανάπτυξη δυνάμεων παγκόσμιας ανατροπής των στερεοτυπικών πεποιθήσεων και παραδοσιακών αντιλήψεων.
Η απορρύθμιση είναι πλήρης. Δίπλα μας, ο πόλεμος, που πριν από λίγες μέρες ξεκίνησε με την επίθεση στο Ιράν, επιταχύνει τον τελικό κύκλο της. Δεν διαλύεται ένας στερεοτυπικός κόσμος σκέψης, αποσυναρμολογείται, χωρίς ελπίδα επιστροφής, μια κοινωνική συνείδηση που αρνήθηκε να αποδεχθεί έγκαιρα την πλάνη της. Τίποτα δεν είναι και δεν μπορεί να γίνει όπως πριν.
Ο κ. Λευτέρης Κουσούλης είναι πολιτικός επιστήμονας.
