Γεννημένος στην Κάρπαθο, ο ομότιμος καθηγητής Λαογραφίας του ΕΚΠΑ Μηνάς Αλεξιάδης μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η λαϊκή παράδοση ήταν ισχυρή. Στον τόμο Παράδοση και νεωτερικότητα στο νεοελληνικό λαϊκό παραμύθι (εκδ. Σταμούλη, 2026) συγκεντρώνει μελετήματα για το παραμύθι, θέμα που τον απασχόλησε στη διάρκεια της επιστημονικής του διαδρομής, ήδη από τα χρόνια της διδακτορικής του διατριβής (1982) για τις ελληνικές παραλλαγές του δρακοντοκτόνου ήρωα. Πέντε παραλλαγές είναι γνωστές από την περιοχή του Πόντου, τις οποίες εξετάζει εδώ. Σε μία, ένα θεριό φυλάει το μεγάλο δέντρο που ποθεί κάποιος βασιλιάς κι ο ήρωας πρέπει να το σκοτώσει. Σε μια άλλη, τρία ορφανά αδέρφια πηγαίνουν να ελευθερώσουν τρεις βασιλοπούλες που τις κρατά αιχμάλωτες ένα φίδι.
Ο Μηνάς Αλεξιάδης
Η συγκριτολογική προσέγγιση που συνδέεται με την παράδοση της ιστορικο-γεωγραφικής μεθόδου της Φινλανδικής Σχολής και τους καταλόγους των παραμυθιών των Aarne-Thompson είναι η μέθοδος που χρησιμοποιείται στο μελέτημα αυτό καθώς και στα μελετήματα για την πρόσληψη των παραμυθιών των αδελφών Γκριμ στην Ελλάδα και τη μανιάτικη παραλλαγή του καρπαθιακού παραμυθιού για το άτεκνο ζευγάρι που απέκτησε ένα παιδί-τσουκάλι που γέμιζε χρυσάφι και καλούδια αλλά και περιττώματα.
Η νεότερη αμερικανική εθνογραφική προσέγγιση, η οποία εξετάζει το λαϊκό παραμύθι στο πλαίσιο της κοινωνίας και του πολιτισμού, αποτελεί τη δεύτερη κυρίαρχη θεωρητική προσέγγιση στα μελετήματα που αφορούν τους έλληνες παραμυθάδες του 19ου και του 20ού αιώνα και τη σχέση του παραμυθιού με την επικαιρότητα. Λαϊκοί άνθρωποι με γνώσεις και εμπειρίες μιας πολύχρονης ζωής και μια έφεση για πληθωρικές αφηγήσεις ήταν οι παραμυθάδες και οι παραμυθούδες, και είχαν την εκτίμηση της κοινότητας. Τα παραμύθια τους, στο ιδιωματικό λεκτικό κάθε τόπου, με λέξεις χυμώδεις όπως λαργέρω (απομακρύνομαι), νυχατό (αύριο), σκαλαμάτρεμα (ο θόρυβος από το ψάξιμο), παραμένουν ενεργά στις τοπικές παραδόσεις.
Παράδοση και νεωτερικότητα στο νεοελληνικό λαϊκό παραμύθι
Εκδόσεις Σταμούλη, 2026,
σελ. 266, τιμή 24,38 ευρώ
Συνεχιστές είναι οι αποκαλούμενοι «ιστορητές» και «αφηγητές» της εποχής μας, οι οποίοι φέρνουν την προφορική αφήγηση και το παραμύθι μέσα στην πραγματικότητα των αστικών κοινωνιών. Η ανθρωπογεωγραφία και η κοινωνική συνθήκη εντός της οποίας καλλιεργείται το ελληνικό λαϊκό παραμύθι καθώς και η επιβίωσή του στον 21ο αιώνα μέσα από τη σχέση του με τον Τύπο και τη διαφήμιση αποτελούν μια άλλη συνιστώσα της ερευνητικής διαδρομής του Μηνά Αλεξιάδη, εκφράσεις της οποίας συναντούμε εδώ, αλλά και στα προλογικά σημειώματα σε βιβλία άλλων και στις βιβλιοκρισίες που δημοσιεύονται στον τόμο.
Μια συναγωγή μελετών αντικατοπτρίζει πρωτίστως την προσωπικότητα και τα ενδιαφέροντα του δημιουργού της, πράγμα που ισχύει στην περίπτωση αυτού του τόμου. Η οργάνωση των κειμένων, ωστόσο, δίνει την ευκαιρία στον αναγνώστη να σχηματίσει μια εποπτική εικόνα για το νεοελληνικό λαϊκό παραμύθι, την ιστορία και τις θεματικές του, τις ταξινομητικές κατηγορίες του αλλά και τη σχέση του με τον νεοελληνικό βίο σαν να διάβαζε μια συνθετική μελέτη.
Οι βασικές αρχές διατυπώνονται στην εισαγωγή και λειτουργούν ως ερμηνευτικοί άξονες στην ενότητα των Μελετημάτων, ενώ οι ενότητες των Προλόγων και των Βιβλιοκρισιών εστιάζουν σε όψεις του παραμυθιακού πλούτου της Καρπάθου, της Λέρου και της Σάμου, της Θράκης και της Κωνσταντινούπολης, αναλύοντας συγκεκριμένα παραμύθια. Στη σύνθεσή του, ο τόμος καταλήγει να αποτελεί μια επισκόπηση του ελληνικού λαϊκού παραμυθιού και της θέσης του στο πλαίσιο των ανθρωπιστικών σπουδών σήμερα στην Ελλάδα, ενδιαφέρουσα για τον μέσο αναγνώστη και ιδιαιτέρως χρήσιμη για τον ειδικό μελετητή, εφόσον μάλιστα ο Αλεξιάδης φροντίζει να καταγράψει σε εκτενείς υποσημειώσεις δημοσιεύματα της σχετικής βιβλιογραφίας, αλλά και να παρουσιάσει τρόπους οργάνωσης του επιστημονικού πεδίου με εταιρείες, συνέδρια και συλλογικούς τόμους.
