Σαν σήμερα, στις 2 Μαΐου 1941, η Πηνελόπη Δέλτα φεύγει από τη ζωή σε ηλικία 67 ετών, έπειτα από αυτοκτονία. Είχε καταναλώσει δηλητήριο λίγες ημέρες πριν, αμέσως μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα, κατά τη διάρκεια της Κατοχής της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η ίδια βρισκόταν σε επιβαρυμένη ψυχική και σωματική κατάσταση, καθώς υπέφερε από παράλυση τα τελευταία χρόνια της ζωής της. Η κατάρρευση της χώρας, ωστόσο, φαίνεται πως λειτούργησε ως καταλυτικός παράγοντας.

Ο θάνατός της θεωρείται έντονα συμβολικός, καθώς συνέπεσε με μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας: την είσοδο των ναζιστικών δυνάμεων στην Αθήνα.

Πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες μορφές της νεοελληνικής παιδικής λογοτεχνίας. Κατάφερε – περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον της εποχής της – να συνδέσει το παιδικό ανάγνωσμα με την ιστορία, την ταυτότητα και κυρίως, το συναίσθημα.

Η φυσιογνωμία της, ωστόσο, δεν έπαψε ποτέ να φωτίζεται και από τη δραματική της κατάληξη. Όπως υπενθύμιζε η Μαίρη Παπαγιαννίδου στο «ΒΗΜΑ» της 4ης Αυγούστου 1991:

«Η επέτειος, εφέτος, των 50 χρόνων από την αυτοκτονία της Πηνελόπης Δέλτα, την ημέρα που κατέλαβαν οι Γερμανοί την Αθήνα, το 1941, ελάχιστα αναφέρθηκε σε τιμητικές εκδηλώσεις ή ομιλίες ως σήμερα».

Τα εκδοτικά δικαιώματα

Την ίδια περίοδο, ωστόσο, ένα διαφορετικό ενδιαφέρον αναπτυσσόταν γύρω από το έργο της:

«Μαζί με την επέτειο, αλλάζει και το καθεστώς έκδοσης των βιβλίων της, αφού πλέον λήγει το διάστημα κατά το οποίο ισχύουν τα εκδοτικά δικαιώματα. Τώρα, οποιοσδήποτε εκδοτικός οίκος μπορεί να εκδίδει βιβλία της Πηνελόπης Δέλτα».

Η εξέλιξη αυτή έδωσε νέα ώθηση στη διάδοση των βιβλίων της, τα οποία «ουδέποτε σταμάτησαν» να κυκλοφορούν και να διαβάζονται από γενιές παιδιών.

Τι είναι εκείνο που κάνει την Πηνελόπη Δέλτα να παραμένει διαχρονική; Σε μια εποχή που η δυτική σκέψη αντιμετώπιζε το παιδί «ως επένδυση για το μέλλον», η Δέλτα ακολούθησε διαφορετική πορεία. Έμεινε πιστή στον «υπερούσιο κόσμο των παραμυθιών». Δεν επιδίωκε απλώς να διδάξει, αλλά να διαμορφώσει χαρακτήρες μέσα από τη συγκίνηση και τη φαντασία.

Η διαχρονικότητα

Όπως σημειώνει το δημοσίευμα:

«Τώρα, μια νέα μελέτη εντάσσει το έργο της Δέλτα στο σώμα της νεοελληνικής παιδικής λογοτεχνίας και εξετάζει διαχρονικά τις τάσεις και τις επιρροές στην παιδική λογοτεχνία στα τέλη του προηγούμενου και στις αρχές του αιώνα μας. Πρόκειται για το βιβλίο της Τερέζας Πεσμαζόγλου “Το ηρωικό παραμύθι της Π. Σ. Δέλτα” […]

»Τελικώς, τι είναι αυτό που κάνει τα βιβλία της Πηνελόπης Δέλτα τόσο αγαπητά στα παιδιά; Ίσως, δεν το είχαμε συνειδητοποιήσει όταν διαβάζαμε όλοι μας τα “Παραμύθια και άλλα”, το “Παραμύθι χωρίς όνομα”. “Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου”, “Στα μυστικά του βάλτου”, τον “Μάγκα” και τον “Τρελαντώνη”, αλλά, σύμφωνα με τη νέα αυτή μονογραφία, η Δέλτα πρόσφερε την “άλλη διέξοδο”, το “όραμα”, που δεν έδιναν οι υπόλοιποι λογοτέχνες της εποχής της, επηρεασμένοι από τις ιδεολογικές κατευθύνσεις της Δύσεως.

»Οι άλλοι συμβάδιζαν με τις επιταγές της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας, που “πιστεύει στο παιδί ως επένδυση για το μέλλον, ως υπόσχεση για ένα καλύτερο και παραγωγικότερο αυριο. Αντιλαμβανόμενη τον χρόνο ως παραγωγική μονάδα, αντιμετωπίζει το παιδί αντιστοίχως”.

»Η Πηνελόπη Δέλτα αντιστάθηκε σ’ αυτήν την ξενόφερτη προοπτική και έμεινε πιστή στον “υπερούσιο κόσμο των παραμυθιών”».

Η παιδική λογοτεχνία

Η συμβολή της στο ευρύτερο πνευματικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο της εποχής ήταν επίσης πολύ σημαντική. Ζητήματα όπως το γλωσσικό, η αντιπαράθεση δημοτικιστών και καθαρευουσιάνων, αλλά και ο ρόλος εντύπων όπως η «Διάπλασις των παίδων» συνθέτουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η παιδική λογοτεχνία:

«Μέσα από την πορεία των πιο αντιπροσωπευτικών ποιητών και συγγραφέων του 19ου αιώνα, παρουσιάζονται και άλλα φλέγοντα – ως σήμερα – ζητήματα της εκπαιδευτικής ιστορίας, όπως η εξέλιξη του γλωσσικού ζητήματος, η αντιμαχία μεταξύ δημοτικιστών και καθαρευουσιάνων, η καθιέρωση του μαθήματος των Νέων Ελληνικών στη Μέση Εκπαίδευση, ο ρόλος των παιδικών περιοδικών και μάλιστα του πιο δημοφιλούς, της “Διαπλάσεως των παίδων”, και άλλα.

»Όπως σημειώνει ο Σπύρος Δοξιάδης στον πρόλογο, “η μελέτη της λογοτεχνίας για παιδιά – για ό,τι διαβάζει το παιδί και που δεν έχει σχέση με τις σχολικές του υποχρεώσεις – αποκαλύπτει αρκετά. Μας δείχνει τι θεωρεί η κοινωνία και οι εκπρόσωποί της, δηλαδή οι συγ γραφείς, οι οποίοι αναμφίβολα έχουν επηρεασθεί από το γενικότερο πνευματικό κλίμα μέσα στο οποίο ζουν, ότι είναι ενδεχόμενο να ψυχαγωγήσει το παιδί”.

»Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, το γεγονός ότι, σύμφωνα με την κ. Πεσμαζόγλου, και σήμερα, πολλά βιβλία για παιδιά έχουν ενημερωτικό, δημοσιογραφικό, επιστημονικό χαρακτήρα, για να “προετοιμάσουν” τα παιδιά για τον κόσμο των μεγάλων.

“Δεν υπάρχει ο ρομαντισμός που βλέπουμε στα βιβλία της Δέλτα. Εκείνη ήθελε να διαμορφώσει, να διαπλάσει χαρακτήρες”».