Ο «Μισάνθρωπος» του Μολιέρου, ένα από τα πιο καίρια και διαχρονικά έργα του παγκόσμιου θεάτρου, παρουσιάζεται στο Θέατρο Φιλίπ σε σκηνοθεσία Ιόλης Ανδρεάδη, μεταφέροντας στο σήμερα την οξύτητα και την ειρωνεία ενός κειμένου – σε νέα ελληνική έμμετρη διασκευή 1.600 στίχων – που παραμένει ανατριχιαστικά επίκαιρο.
Μετά τη θερμή υποδοχή και τις συνεχόμενες sold out παραστάσεις στη Λάρισα, η επετειακή παραγωγή του Θεσσαλικού Θεάτρου είναι πλέον στην Αθήνα για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων.
Στον ρόλο του Άλκηστου, ο Γεράσιμος Γεννατάς ενσαρκώνει έναν ήρωα που αρνείται να υποκύψει στη σύμβαση και τη διπλωματία των κοινωνικών σχέσεων, επιλέγοντας την αλήθεια με κάθε κόστος. Γύρω του, ένας κόσμος γεμάτος επιτήδευση, φιλοδοξία και επιφανειακές σχέσεις αποκαλύπτεται με σαρκασμό, ενώ ο έρωτας λειτουργεί ως καταλύτης και αδιέξοδο μαζί.
Ο αγαπητός ηθοποιός στην πέμπτη του συνεργασία με την Ιόλη Ανδρεάδη (μετά τις παραστάσεις «Πόλεμος και Ειρήνη», «Όσα Παίρνει ο Άνεμος», «Genica – ο πίδακας του αίματός μου» και «Κόκκαλο») , μιλώντας στο ΒΗΜΑ αναδεικνύει την πολιτική και υπαρξιακή ανάγνωση του έργου, συνδέοντάς το ευθέως με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Πώς ένας «μισάνθρωπος» υπερασπίζεται την ανθρώπινη ανάγκη για αλήθεια και αυθεντικότητα; Έχουμε ανάγκη ένα προσωπικό κώδικα ηθικής μέσα στον παραλογισμό των πολέμων και την φθίνουσα δημοκρατία;
«Η κοινωνία θα έπρεπε να είναι ένας οργανισμός που μας επιτρέπει να ζούμε πιο ανοιχτά, πιο γενναιόδωρα, πιο θαρραλέα – όχι πιο ανταγωνιστικά.»
Πώς βλέπετε σήμερα τον Άλκηστο του Μολιέρου στον «Μισάνθρωπο»; Ποια είναι η δική σας ανάγνωση;
Θα έλεγα ότι αισθάνομαι, πρώτα απ’ όλα, ένα πολύ μεγάλο «βάρος» — ένα άχθος, με την καλή έννοια. Το να έρχεσαι αντιμέτωπος με ένα κείμενο που έχει διανύσει 350 χρόνια σε αναγκάζει να είσαι ταπεινός και προσεκτικός. Ταυτόχρονα, όμως, σου δίνει και μια βαθιά χαρά: ότι αγγίζεις κάτι που έχει δοκιμαστεί στον χρόνο.
Αυτή τη δουλειά την έχουν κάνει πριν από μένα χιλιάδες άνθρωποι του θεάτρου. Εγώ το μόνο που προσπαθώ είναι να αφουγκραστώ – όχι μόνο τη σκέψη μου, αλλά κυρίως την αίσθηση της καρδιάς μου. Τι σημαίνει να σηκώνεις ένα βάρος που κανονικά δεν είναι δική σου δουλειά;
Μιλάμε για τις «αστικές ασθένειες», για όλα εκείνα τα βάρη που μια κοινωνία που νοσεί φορτώνει στους ανθρώπους. Αυτά δεν θα έπρεπε να μας ανήκουν. Θα έπρεπε να απασχολούν εκείνους που διαμορφώνουν τις δυνάμεις που θέτουν την κοινωνία σε κίνηση.
Η κοινωνία θα έπρεπε να είναι ένας οργανισμός που μας επιτρέπει να ζούμε πιο ανοιχτά, πιο γενναιόδωρα, πιο θαρραλέα – όχι πιο ανταγωνιστικά. Το ότι στον 21ο αιώνα λειτουργούμε έτσι είναι πρόβλημα των κοινωνιών.
Πολλά από αυτά που ζούμε δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής, αλλά μιας δεύτερης επιλογής που δεν ακούμε: της καρδιάς μας. Το έχουν πει πολλοί – και ο «Μικρός Πρίγκιπας», και ο Μονέ. Η τέχνη και η επιστήμη το επαναλαμβάνουν, αλλά ο άνθρωπος εγκλωβισμένος στην καθημερινότητα δυσκολεύεται να το ακούσει
Έτσι επιλέγει έναν μοναχικό και εγωιστικό δρόμο. Ο Αλσέστ δεν είναι ακριβώς αυτό. Είναι, με έναν τρόπο, ένας «φιλάνθρωπος μισάνθρωπος».
Ο Γεράσιμος Γεννατάς στο θέατρο Φιλίπ. Φωτ.: Γιώργος Βέλλης
Αναφερθήκατε στο «βάρος» του ρόλου. Σε μια συγκυρία όπως η επέτειος των 50 χρόνων του Θεσσαλικού Θεάτρου, στο πλαίσιο της οποίας παρουσιάστηκε η παράσταση στη Λάρισα, λειτουργεί περιοριστικά ή απελευθερωτικά;
Το λέω «βάρος» με έναν πολύ γλυκό τρόπο. Μακάρι αυτά να ήταν τα βάρη που κουβαλάμε στη ζωή μας. Είναι σκέψεις που σε φέρνουν αντιμέτωπο με την ηθική, με την ανθρωπιά, με τον λόγο που υπάρχουμε.
Αυτό που βλέπω γύρω μου είναι μια κοινωνία που λαχανιάζει. Είμαστε μια λαχανιασμένη κοινωνία. Τρέχουμε έναν αγώνα δρόμου χωρίς να αναρωτιόμαστε γιατί. Τι είναι αυτό που μας περιμένει στο τέλος; Ποιο είναι το νόημα; Θα μας λύσουν τα προβλήματα 5 ευρώ παραπάνω;
Δεν ξέρω αν το σκεφτόμαστε αρκετά. Νομίζω πως όχι.
«Η δημοκρατία μοιάζει να έχει μετατραπεί σε μια μορφή άνευ όρων υπακοής. Κι αυτό δεν είναι δημοκρατία. Είναι κάτι που θυμίζει πρωτόγονη ολιγαρχία.»
Υπάρχει όμως και μια έντονη αίσθηση εγκλωβισμού. Ότι δεν επιλέγουμε πραγματικά εμείς την πορεία και το μέλλον, ειδικά μέσα σε ένα περιβάλλον κρίσεων και πολέμων. Το νιώθετε κι εσείς;
Nομίζω ότι αυτή η αίσθηση έχει να κάνει με κάτι πολύ βαθύτερο. Ο άνθρωπος, ως αξιακό σύστημα, δέχεται μια αδυσώπητη επίθεση από το χρήμα. Το χρήμα έχει αναχθεί σε έναν αυτόνομο οργανισμό, σχεδόν σαν ένα «άλιεν», που καταπίνει τα πάντα.
Οι πόλεμοι σήμερα —και αυτό είναι πλέον σαφές— δεν γίνονται για ιδεολογικούς λόγους. Συνδέονται με το χρήμα, το εμπόριο, την εξουσία. Και υπάρχει και κάτι ακόμη: μια βαθιά πρωτόγονη ανάγκη επιβολής. Μια γαργαλιστική ηδονή να επιβάλλεσαι στον άλλον.
Όλα αυτά είναι βαθιά πρωτόγονα. Δεν έχουν καμία σχέση με έναν πολιτισμένο 21ο αιώνα. Ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι επιλέγουμε, ενώ στην πραγματικότητα δεν επιλέγουμε. Και αυτό είναι τρομακτικό.
Η δημοκρατία μοιάζει να έχει μετατραπεί σε μια μορφή άνευ όρων υπακοής. Κι αυτό δεν είναι δημοκρατία. Είναι κάτι που θυμίζει πρωτόγονη ολιγαρχία. Μιλάμε για ένα φαινόμενο πολλών αιώνων πριν. Που είναι ο πολιτισμός μας όταν κυβερνούν χασάπηδες; Γιατί περί αυτού πρόκειται: η υποκρισία, το ψεύδος και η ανηθικότητα, η απανθρωπιά, η ανεντιμότητα, η θρασυδειλία συνοδεύει όλους αυτούς τους τύπους που κυβερνούν δημοκρατικά.
Αν το σκεφτείς, είναι σαν εκείνη τη σκηνή στην «Οδύσσεια του Διαστήματος» του Κιούμπρικ: ο πίθηκος που σηκώνει το κόκαλο και χτυπά τον άλλον. Αυτό δεν είναι πολιτισμός. Είναι επιστροφή σε κάτι πολύ σκοτεινό.
Γεράσιμος Γεννατάς. Φωτoγραφία: Γιώργος Βέλλης
Μέσα σε αυτή τη δυστοπία, τι μπορεί να κάνει η τέχνη;
Οι ερωτήσεις δεν γίνονται για να απαντηθούν άμεσα. Γίνονται για να διανύσουμε τον δρόμο προς την απάντηση. Αν πάρουμε έτοιμες απαντήσεις, μετά τι;
Βλέπουμε τους πολιτικούς να απαντούν χωρίς να λένε τίποτα. Δεν διανύεται κανένας δρόμος, δεν υπάρχει ηθικό έρμα.
Για να υπάρξει απάντηση, πρέπει να γίνει δουλειά – προσωπική και συλλογική.
Η τέχνη, λοιπόν, στέκεται απέναντι σε αυτή τη μισαλλοδοξία και τον παραλογισμό και λέει: είμαστε εδώ για να μιλήσουμε για τον άνθρωπο. Γιατί στο τέλος δεν έχουμε τίποτα άλλο πέρα από τους άλλους ανθρώπους.
Γιατί στο τέλος, δεν έχουμε τίποτα άλλο παρά τους άλλους ανθρώπους.
Λέτε ότι είμαστε μια κοινότητα κι εσείς στέκεστε πολλές φορές δίπλα στους «άλλους ανθρώπους», παίρνοντας θέση στον δημόσιο λόγο. Θεωρείτε ότι είναι μέρος του ρόλου σας ως καλλιτέχνη;
Το θέατρο μοιράζεται σκέψεις. Δεν κάνει κάτι άλλο. Η θεατρική πράξη είναι από μόνη της μια πράξη δημόσια — μοιράζεσαι σκέψεις φωναχτά με άλλους ανθρώπους. Αυτό είναι το θέατρο. Και ακόμη κι όταν το κοινό φαίνεται να σιωπά, στην πραγματικότητα μιλά. Μιλά μέσα στη σιωπή του. Η θεατρική πράξη είναι μια ανταλλαγή — μια βαθιά ανταλλαγή σκέψεων και συναισθημάτων.
«Υπάρχουν παντού άνθρωποι που θέλουν να έρθουν σε επαφή με κάτι βαθιά ανθρώπινο, με μια ουσιαστική ανταλλαγή σκέψεων. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει ανάγκη για θέατρο ιδεών.»
Με την εμπειρία που έχετε και από την θεατρική σκηνή στη Λάρισα, πώς είναι το κοινό; Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στο κοινό της επαρχίας και της Αθήνας;
Υπάρχουν διαφορές, αλλά αυτό που είναι πραγματικά συγκινητικό είναι κάτι άλλο: ενώ θα περίμενε κανείς ότι σε μια τέτοια συνθήκη θα ήταν πιο «χρήσιμη» μια πιο εύθυμη, πιο εξωστρεφής παράσταση, τελικά συνέβη το αντίθετο.
Παίξαμε περίπου 50 παραστάσεις — σχεδόν όλες με γεμάτο θέατρο — με ένα έργο απαιτητικό. Ένα έργο που ζητά από τον θεατή συγκέντρωση και προσήλωση, γιατί είναι θέατρο ιδεών.
Και βλέπεις ότι οι άνθρωποι είναι εκεί. Υπάρχουν παντού άνθρωποι που θέλουν να έρθουν σε επαφή με αυτό το υλικό — με κάτι βαθιά ανθρώπινο, με μια ουσιαστική ανταλλαγή σκέψεων. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει ανάγκη για θέατρο ιδεών. Υπάρχει μια βαθιά επιθυμία για ουσιαστική επαφή. Οι άνθρωποι θέλουν να έρθουν σε επαφή με κάτι που αγγίζει πραγματικά την ψυχή τους. Και αυτό, τελικά, είναι ίσως το πιο ελπιδοφόρο.
Ο Γεράσιμος Γεννατάς στο θέατρο Φιλίπ. Φωτ.: Γιώργος Βέλλης
Υπάρχει κάτι από τον προσωπικό σας κώδικα ηθικής που συναντά τον Άλκηστο;
Δεν θα μιλούσα για ταυτίσεις. Αλλά θα έλεγα κάτι πιο απλό: ότι ο καθένας μας χρειάζεται να θέτει ένα ελάχιστο σύστημα αξιών. Έναν «οδηγό χρήσης» του εαυτού του.
Δύο, τρία, πέντε πράγματα — όσα μπορεί ο καθένας — πάνω στα οποία να στηρίζει τη ζωή του. Γιατί νομίζω ότι αυτό το έχουμε χάσει μέσα σε αυτό το καθημερινό τρεχαλητό.
Ο Μολιέρος, άλλωστε, δεν προτείνει τον Άλκηστο ως πρότυπο. Στο τέλος, ο Άλκηστος μένει μόνος. Επιλέγει τη μοναξιά. Και αυτό δεν είναι μια λύση για την κοινωνία.
Αντίθετα, ίσως προτείνεται ένας άλλος τύπος ανθρώπου — κάποιος που έχει αξίες, αλλά ξέρει και να κάνει συμβιβασμούς. Γιατί η κοινωνία είναι ένα σύνολο ισορροπιών, ένα πεδίο συνεχών διαπραγματεύσεων.
Σκηνοθετικά, τι χαρακτηρίζει αυτή την παράσταση;
Το βασικό μέλημα είναι να ακουστεί ο λόγος. Είναι ένα υπέροχο κείμενο, με πολύ όμορφα ελληνικά, γεμάτο ιδέες, χιούμορ και συναίσθημα.
Υπάρχουν στιγμές μεγάλης κωμικότητας, αλλά και στιγμές βαθιάς τρυφερότητας. Και αυτό είναι που το κάνει τόσο γοητευτικό.
Τι σας κρατά στο θέατρο μετά από τόσα χρόνια;
Το ίδιο το θέατρο. Η στιγμή που σβήνουν τα φώτα και καλείσαι, με όλη σου την ύπαρξη, να πεις μια ιστορία. Αυτό δεν αλλάζει ποτέ.
Και η τηλεόραση;
Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο δεν έχω κάποια σχέση. Δεν έχει προκύψει κάτι.
Παραμένετε όμως πολύ ενεργός στο θέατρο. Φέτος σας βρίσκουμε σε πολλαπλές παραστάσεις, όχι μόνο στον «Μισάνθρωπο».
Ναι, παίζω στη μουσική παράσταση «Σιγά το θέαμα!» με τον Παντελή Αμπαζή, στο Theatre of the No (από 18 Μαρτίου και για πέντε παραστάσεις κάθε Τετάρτη μέχρι τις 29 Απριλίου) και στους «Αλιγάτορες» στο θέατρο Βικτώρια, ένα σύγχρονο έργο που μιλά για το πώς ο κοινωνικός ιστός επηρεάζεται από τα social media. Είναι μια πολύ δυνατή παράσταση, που χρησιμοποιεί μια πολύ ενδιαφέρουσα μεταφορά: ότι μοιάζουμε με αλιγάτορες που ανοιγοκλείνουν τα σαγόνια τους.
INFO Ο «Μισάνθρωπος» του Μολιέρου παρουσιάζεται στο Θέατρο Φιλίπ (Θάσου 11 και Δροσοπούλου, Κυψέλη) κάθε Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή μέχρι τις 5 Απριλίου.
Ο Γεράσιμος Γεννατάς μόλις ολοκληρωθούν οι παραστάσεις του «Μισάνθρωπου» στην Αθήνα ταξιδεύει για τη Νέα Υόρκη, όπου πρωταγωνιστεί στα θεατρικά έργα “Κόκκαλο” και “Genica: ο πίδακας του αίματός μου” της Ιόλης Ανδρεάδη και του Άρη Ασπρούλη, τα οποία θα παρουσιαστούν σε σκηνοθεσία Ιόλης Ανδρεάδη στο θέατρο The Tank του Μανχάταν στις 16, 17 και 18 Απριλίου για το αμερικανικό κοινό με αγγλικούς υπέρτιτλους, με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια.
Αγορά εισιτηρίων για την παράσταση «Μισάνθρωπος» από το inTickets.
