Εχει παρέλθει σχεδόν ένας αιώνας (1908) από τότε που ο David Bruce, ο αυστραλιανός στρατιωτικός γιατρός που ανακάλυψε τον μικροοργανισμό που προκαλεί τον μελιταίο πυρετό, δημοσίευε το άρθρο του με τίτλο «Η εκρίζωση του πυρετού της Μάλτας». Ο ενθουσιασμός του Bruce, προς τιμήν του οποίου το παθογόνο βακτήριο ονομάστηκε Brucella melitensis, πήγαζε από τη δραματική μείωση των κρουσμάτων της νόσου στη Μάλτα μετά την απαγόρευση της πόσης κατσικίσιου γάλακτος. Μόνο που ο ενθουσιασμός ήταν πρόωρος: έναν αιώνα αργότερα τα κρούσματα βρουκέλλωσης (η οποία ονομάζεται ακόμη και μεσογειακός πυρετός ή πυρετός της Μάλτας) φθάνουν ανά τον κόσμο στο μισό εκατομμύριο ετησίως! Προκειμένου να αναπτυχθεί κοινή στρατηγική αντιμετώπισης της νόσου, ειδήμονες από όλον τον κόσμο συγκεντρώθηκαν την περασμένη εβδομάδα στα Ιωάννινα σε ένα συνέδριο που διοργανώθηκε από το Ινστιτούτο για τη Συνεχιζόμενη Ιατρική Εκπαίδευση της πόλης. «Το Βήμα» ήταν εκεί για να σας μεταφέρει τα τελευταία νέα από το μέτωπο της βρουκέλλωσης.


Ενα «εισαγόμενο» πρόβλημα


«Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ΚΕΕΛ, το 2003 ο αριθμός των κρουσμάτων βρουκέλλωσης στην Ελλάδα ανήλθε σε 220. Ωστόσο ανεξάρτητες επιδημιολογικές μελέτες κατέδειξαν ότι ο αριθμός είναι σχεδόν πενταπλάσιος. Παραδείγματος χάριν, στα επίσημα στοιχεία τα κρούσματα της Ηπείρου ήταν εννέα, ενώ στην πραγματικότητα είχαν ξεπεράσει τα 50» λέει ο πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου, παθολόγος δρ Γιώργος Παππάς.


Δυστυχώς η χώρα μας αποτελεί πεδίο ανάπτυξης της νόσου, αν και σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία το πρόβλημα είναι εισαγόμενο. «Συνήθως η ανθρώπινη νόσος προκύπτει από ζώα τα οποία περνούν παρανόμως τα σύνορα» λέει ο κ. Παππάς και προσθέτει: «Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί εξάπλωση της νόσου από την Αλβανία στην Ελλάδα, καθώς και στη Βοσνία και στο Κοσσυφοπέδιο, περιοχές όπου η νόσος είχε εκλείψει».


Η βρουκέλλωση μεταδίδεται από τα ζώα (κυρίως αιγοπρόβατα) στον άνθρωπο, συνήθως μετά την κατανάλωση προϊόντων γάλακτος που δεν έχει υποστεί παστερίωση. Ετσι το φρέσκο γάλα, τα μαλακά τυριά, αλλά και το παγωτό μπορούν να μεταφέρουν το μικρόβιο στον άνθρωπο. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι επειδή η μετάδοση μπορεί να είναι και αερογενής, η Brucella melitensis υπήρξε ο μικροοργανισμός επιλογής για την πρώτη βόμβα βιολογικού πολέμου (κατασκευάστηκε στα εργαστήρια του αμερικανικού στρατού τη δεκαετία του 1950). Αερογενώς μολύνονται και άτομα που για επαγγελματικούς λόγους έρχονται σε επαφή με τα ζώα που φέρουν τη νόσο (π.χ., σε σφαγεία).


Οχι μόνο πυρετός…


Ο πυρετός δεν είναι το μόνο σύμπτωμα της βρουκέλλωσης, η οποία μπορεί ακόμη να προκαλέσει σπονδυλίτιδες και ενδοκαρδίτιδες όταν ο μικροοργανισμός εγκατασταθεί στους σπονδύλους και στην καρδιά αντιστοίχως. Δίνοντας την τιμητική ομιλία του συνεδρίου ο κ. Γιώργος Δαΐκος ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (και δάσκαλος πολλών γενεών σημερινών γιατρών) αναφέρθηκε σε περιστατικά της νόσου που δείχνουν το εύρος των δυνατοτήτων του βακτηρίου Brucella melitensis. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση μιας οικογένειας όπου ο πατέρας ήταν κλινήρης για δύο μήνες από πόνους στη σπονδυλική στήλη, ενώ η μητέρα και η κόρη υπέφεραν από υποτροπιάζοντα υψηλό πυρετό. Κατά την κλινική εξέταση η υποψία για βρουκέλλωση, η οποία επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια, είχε ενισχυθεί από την πληροφορία ότι η οικογένεια είχε προσφάτως επισκεφθεί την Αράχοβα όπου είχε καταναλώσει ωμό το τοπικής παραγωγής τυρί (φορμαέλα). Αξίζει να σημειωθεί ότι τα υπόλοιπα μέλη της συντροφιάς της Αράχοβας τα οποία είχαν προτιμήσει την ψημένη εκδοχή του συγκεκριμένου τυριού παρέμεναν υγιή καθώς η θέρμανση σκοτώνει το βακτήριο (σ.σ.: προτού θορυβηθούν οι λάτρεις της φορμαέλας, επισημαίνουμε ότι το συγκεκριμένο κρούσμα έλαβε χώρα πριν από αρκετές δεκαετίες).


Τόσο το ανωτέρω περιστατικό όσο και εκείνο άνδρα μέσης ηλικίας ο οποίος ύστερα από μήνες υψηλού πυρετού απεδείχθη θετικός στο βακτήριο, το οποίο εν τω μεταξύ είχε προλάβει να εγκατασταθεί στη μιτροειδή βαλβίδα και στο ενδοκάρδιο, αντιμετωπίστηκαν τότε με επιτυχία. Ωστόσο η επιστημονική κοινότητα δεν ομονοεί σήμερα ως προς την αποτελεσματική αντιμετώπιση της βρουκέλλωσης. Αυτός άλλωστε ήταν και ο στόχος του συνεδρίου των Ιωαννίνων, το οποίο εμπίπτει στα Συνέδρια για τη Διαχείριση Ασθενειών (Disease Management Meeting) της Διεθνούς Εταιρείας Χημειοθεραπείας (International Society of Chemotherapy). Οι ειδήμονες που έχουν αφιχθεί στα Ιωάννινα από διάφορα σημεία του πλανήτη, αφού παρουσιάσουν τα δεδομένα τους θα προσπαθήσουν να εκδώσουν ένα πρωτόκολλο κοινής αποδοχής για την αντιμετώπιση της νόσου.


Από την εποχή του Ιπποκράτη..


Αν διερωτάσθε πώς είναι δυνατόν μια ασθένεια η οποία είναι «σύντροφος» του ανθρώπινου είδους για χιλιάδες χρόνια (ο κ. Δαΐκος εντόπισε στους Αφορισμούς του Ιπποκράτη περιγραφή νόσου που θα μπορούσε να είναι η βρουκέλλωση, ενώ το βακτήριο εντοπίστηκε σε δείγμα τυριού της ρωμαϊκής εποχής) να μην έχει ακόμη κοινώς αποδεκτό πρωτόκολλο αντιμετώπισης, η απάντηση μπορεί και να εντοπίζεται στη φύση του ίδιου του μικροοργανισμού. Οπως κατέδειξε στην ομιλία του ο επίσημος προσκεκλημένος καθηγητής Ανοσολογίας του Πανεπιστημίου της Μασσαλίας κ. Jean-Pierre Gorvel, πρόκειται για έναν ιδιαίτερα ευφυή μικροοργανισμό ο οποίος στην προσπάθειά του να επιβιώσει έχει βρει πολλούς τρόπους να παρακάμπτει το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Διαθέτει πολύ σκληρό περίβλημα (πρόκειται πραγματικά για «σκληρό καρύδι», αφού βγαίνει ανέπαφο από υψηλές συγκεντρώσεις ουσιών που κατακερματίζουν το τοίχωμα άλλων βακτηρίων), δεν προκαλεί μεγάλη ανοσολογική αντίδραση όταν εισέλθει στον ανθρώπινο οργανισμό και θωρακίζεται εξαιρετικά καλά όταν εισέλθει στο κύτταρο. Είναι χαρακτηριστικό ότι λίγες μόνο ώρες μετά τη μόλυνση κυττάρων με το βακτήριο, αυτό έχει καταφέρει να εισχωρήσει στο ενδοπλασματικό δίκτυο (ένα δίκτυο επάλληλων μεμβρανών το οποίο εξειδικεύεται στη σύνθεση των πρωτεϊνών του κυττάρου). Η θέση αυτή το καθιστά άτρωτο στα όπλα που διαθέτει το κύτταρο για την αντιμετώπιση εισβολέων.


Από ό,τι φαίνεται η επιστημονική κοινότητα δεν διαφωνεί ως προς το γεγονός ότι η βρουκέλλωση αντιμετωπίζεται με συνδυασμό αντιβιοτικών τα οποία θα πρέπει να χορηγούνται επί μακρόν για να φθάσουν στην κρυψώνα του βακτηρίου και να το εξοντώσουν. Ωστόσο διαφωνίες υπάρχουν τόσο ως προς το είδος των αντιβιοτικών όσο και ως προς την ακριβή διάρκεια χορήγησής τους. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο σε ό,τι αφορά τα δυσκολότερα περιστατικά βρουκέλλωσης όπου το βακτήριο έχει εισχωρήσει στους σπονδύλους. Σύμφωνα με τον κ. Παππά, οι διαφωνίες προκύπτουν μεταξύ άλλων και από το γεγονός ότι τα περιστατικά είναι διάσπαρτα και ο κάθε γιατρός βλέπει μόνο τα λίγα της περιοχής του. Προκειμένου να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα χρειάζονται μελέτες στις οποίες να συμμετέχει μεγάλος αριθμός ασθενών. Προς την επίτευξη αυτού του στόχου έχει δημιουργηθεί μια παγκόσμια τράπεζα δεδομένων όπου όλοι οι γιατροί που ερευνούν τη βρουκέλλωση θα καταγράφουν τα περιστατικά, ενώ θα αρχίσουν και κλινικές μελέτες της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων στις οποίες θα συμμετέχουν πολλά ερευνητικά κέντρα ανά τον κόσμο. Ας ελπίσουμε ότι η συλλογική εργασία των επιστημόνων θα νικήσει σύντομα το ευφυές βακτήριο.