«Γκερνίκα»: Ένα έργο τέχνης στις συμπληγάδες της πολιτικής «καίει» τον Σάντσεθ

Εκτός του πεδίου του λελογισμένου πολιτικού διαλόγου ξέφυγε με αστραπιαίους ρυθμούς η αντιπαράθεση που προκλήθηκε ανάμεσα στη Μαδρίτη και την κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ και τη Χώρα των Βάσκων, με αφορμή το αίτημα της δεύτερης δια του προέδρου της Ιμανόλ Πραντάλες να δοθεί από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης «Βασίλισσα Σοφία» της Μαδρίτης ως ολίγων μηνών δάνειο (Οκτώβριος 2026-Ιούνιος 2027) στο Μουσείο Γκουγκενχάιμ του Μπιλμπάο, η περίφημη «Γκερνίκα» του Πικάσο.

Ενενήντα χρόνια συμπληρώνονται στις 26 Απριλίου του 2027 από τον ανηλεή, ισοπεδωτικό βομβαρδισμό της βασκικής κωμόπολης από τα αεροπλάνα της γερμανικής Λεγεώνας Κόνδωρ, στο πλαίσιο της στήριξης που παρείχαν στους εθνικιστές του στρατηγού Φράνκο κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο (1936-1939) η ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ και η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι. Οι Βάσκοι επιθυμούν να τιμήσουν τη μνήμη των χιλιάδων αδικοχαμένων προγόνων τους με τον (προσωρινό) επαναπατρισμό του εμβληματικού πίνακα, στη μαρτυρική πόλη που τον ενέπνευσε.

Το αίτημα ωστόσο της μετακίνησης της «Γκερνίκα» στη Χώρα των Βάσκων απορρίφθηκε για άλλη μια φορά – έχουν προηγηθεί κι άλλα αντίστοιχα αιτήματα – από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ισπανίας και από το Μουσείο «Βασίλισσα Σοφία» με τη δικαιολογία της ευθραυστότητας του πίνακα, τις μικρές ρωγμές που έχει υποστεί – πιστοποιημένη μελέτη αποδεικνύει του λόγου το αληθές (το αριστουργηματικό έργο του Πάμπλο Πικάσο δεν είχε δοθεί ως δάνειο ούτε στο MoMA της Νέας Υόρκης όταν ζητήθηκε το 2000).

Πολιτική όξυνση

Η επιμονή των Βάσκων στο αίτημα του επαναπατρισμού του πίνακα είναι αυτή τη φορά δυναμικότερη από τις προηγούμενες, πιθανόν εξαιτίας του πολιτικού πλέγματος που έχει διαμορφωθεί στην Ισπανία, μιας και η κυβέρνηση Σάντσεθ στηρίζεται στην εξουσία από εθνικιστικά βασκικά και καταλανικά κόμματα. Σε έντονο μοχλό πίεσης εξελίσσεται η δυναμική (αν μη τι άλλο) φρασεολογία του Ιμανόλ Πραντάλες, προέδρου της Περιφερειακής Κυβέρνησης της Χώρας των Βάσκων, που έκανε λόγο για μία κίνηση με χαρακτήρα «ιστορικής αποζημίωσης» και «σοβαρό πολιτικό λάθος» σε περίπτωση απόρριψης του αιτήματος.

Κι ενώ ο πρωθυπουργός Σάντσεθ και η κυβέρνησή του επιχειρούν να κρατήσουν ίσες αποστάσεις στην αντιπαράθεση τη στιγμή μάλιστα που ο υπουργός Πολιτισμού Ερνέστ Ουρτασούν είναι ξεκάθαρα κατηγορηματικός σε οποιαδήποτε δάνειο του πίνακα εκτός Μαδρίτης, σκληρή γλώσσα επίλεξε να χρησιμοποιήσει η πρόεδρος της Περιφέρειας της Μαδρίτης, Ισαμπέλ Ντίαθ Αγιούσο που χαρακτήρισε «επαρχιωτισμό» τη διεκδίκηση των Βάσκων, σημειώνοντας ότι η τέχνη είναι παγκόσμια. «Δεν έχει νόημα να επιστρέφονται όλα τα έργα τέχνης πίσω στον τόπο καταγωγής τους», είπε η Αγιούσο, συμπληρώνοντας ειρωνικά ότι με αυτό το σκεπτικό όλα τα έργα του Πικάσο θα έπρεπε να επιστραφούν στη Μάλαγα, τόπο καταγωγής του διάσημου καλλιτέχνη.

Η «Γκερνίκα» (ή «Γκουέρνικα») του Πάμπλο Πικάσο φιλοτεχνήθηκε το 1937, εμπνευσμένη από τον βομβαρδισμό που ισοπέδωσε την ομώνυμη βασκική κωμόπολη.

Την προσβολή ανταπέδωσε ο Αϊτόρ Εστέμπαν, πρόεδρος του Βασκικού Εθνικιστικού Κόμματος, που σημείωσε ότι επαρχιώτισσα είναι η ίδια η Αγιούσο, η οποία θεωρεί ότι εθνική ταυτότητα είναι «να πίνει κάποιος μπύρα στην ταράτσα ενός μπαρ», αναφερόμενος στην επιμονή της προέδρου της Περιφέρειας της Μαδρίτης να είναι ανοικτά τα μπαρ κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

«Έχει η ισπανική κυβέρνηση τα κότσια να μετακινήσει την Γκερνίκα;» αναρωτήθηκε φωναχτά και ο Πραντάλες. «Έσυραν τον Φράνκο έξω από τον τάφο του και δεν είναι ικανοί να μετακινήσουν έναν πίνακα από τη Μαδρίτη στη Χώρα των Βάσκων; Η μπάλα είναι στο δικό τους γήπεδο.»

Ποια πλευρά έχει δίκιο στην διαμάχη που έχει ξεσπάσει μεταξύ της Μαδρίτης και της Χώρας των Βάσκων με μήλο της έριδος έναν πίνακα-μνημείο για το θηριώδες πρόσωπο του φασισμού και του πολέμου; Προστατεύεται όντως ο αμετακίνητος πίνακας του Πικάσο με την επί μακρόν παραμονή του στο Μουσείο «Βασίλισσα Σοφία»; Η αντιπαράθεση παραμένει απρόβλεπτη.

Η Τέχνη απέναντι στην Πολιτική

Από τα αντιπολεμικά χαρακτικά του Φρανσίσκο Γκόγια στις αρχές του 19^ου αιώνα έως τα έργα του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά της δεκαετίας του ΄80 που καταδικάζουν την αστυνομική βία, η τέχνη δεν σταματά να σχολιάζει την πολιτική. Εμβληματικό παράδειγμα αντιπολεμικού έργου που διδάσκεται στα μαθητικά θρανία, διάσημο όσο και ο δημιουργός του στα πέρατα του κόσμου, η «Γκερνίκα» δεν δύναται να ξεφύγει από τη μέγγενη της πολιτικής οξύτητας που την περιβάλλει.

Ο Πρόεδρος της εμπόλεμης Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι και ο Πρωθυπουργός της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεζ μπροστά από τον πίνακα «Γκερνίκα» του Πάμπλο Πικάσο στο Μουσείο Βασίλισσα Σοφία, στη Μαδρίτη της Ισπανίας, στις 18 Νοεμβρίου 2025. Moncloa Palace/Fernando Calvo/Handout via REUTERS

Τι θα έλεγε ο Πικάσο για τους μηχανισμούς της πολιτικής αν ζούσε σήμερα, ειδικά καθώς είχε θέσει ως όρο η Γκερνίκα να μην μεταφερθεί στην Ισπανία παρά με την επάνοδο της δημοκρατίας αρνούμενος αίτημα του Φράνκο να εκτεθεί ο πίνακας στην Ισπανία το 1968; Η μνημειώδης ελαιογραφία (3,49Χ7,77) εκτέθηκε πρώτη φορά τον Ιούλιο του 1937 στην Έκθεση των Παρισίων όπου και είχε θριαμβευτική υποδοχή.

Στη συνέχεια περιόδευσε στις ΗΠΑ και στη Βραζιλία, για να καταλήξει το 1957 στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA). Μετά την άρνησή του να εκτεθεί ο πίνακας στην φασιστική Ισπανία του ’68, ο Πικάσο εξουσιοδότησε το MoMA να τον διαφυλάξει ως έκθεμα μέχρι την επάνοδο του δημοκρατικού πολιτεύματος στη χώρα του. Όπως και έγινε, μετά τον θάνατο του όμως και μετά τον θάνατο του Φράνκο φυσικά το 1975. Το 1981 η Γκερνίκα βρέθηκε στο Πράδο όπου και επιθυμούσε ο Πικάσο να παραμείνει. Έμεινε εκεί μέχρι το 1992, τη χρονιά που μεταφέρθηκε στη Μαδρίτη και στο «Μουσείο Βασίλισσα Σοφία», χωρίς να αλλάξει στέγη έκτοτε.

Στo ταραχώδες ιστορικό τοπίο του 20^ου και του 21^ου αιώνα, η Γκερνίκα είναι η πρώτη πόλη που ισοπεδώθηκε ολοσχερώς από βομβαρδισμούς, που είχαν ως αποτέλεσμα τον βίαιο θάνατο 1654 ανθρώπων και τον τραυματισμό άλλων 889 (στην πόλη ζούσαν μόλις 5000 κάτοικοι, ανάμεσά τους και Δημοκρατικοί πρόσφυγες). «Η καταστροφή της Γκερνίκα εντάσσεται στο πλαίσιο της Μάχης της Βισκαϊας, μιας μεγάλης στρατιωτικής επιχείρησης των εθνικιστικών δυνάμεων του Φράνκο με στόχο την κατάληψη της χώρας των Βάσκων και ιδιαίτερα της στρατηγικής σημασίας πόλης του Μπιλμπάο», διαβάζουμε στο ιστορικό αρχείο του ΒΗΜΑΤΟΣ.

«Η Γκερνίκα, αν και δεν είχε ιδιαίτερη στρατιωτική αξία, αποτελούσε ισχυρό συμβολικό κέντρο για τους Βάσκους, καθώς εκεί συνεδρίαζε παραδοσιακά το τοπικό συμβούλιο υπό το ιστορικό Δέντρο της Γκερνίκα (Gernikako Arbola). Η επίθεση στην Γκερνίκα δεν είχε στρατιωτική αναγκαιότητα, αλλά έγινε για ψυχολογικούς λόγους — να σπείρει τον φόβο και την παράλυση στους αμάχους και να επιταχύνει την παράδοση του Μπιλμπάο, προαναγγέλλοντας μια νέα, πιο απάνθρωπη μορφή πολέμου, όπου οι άμαχοι γίνονται πρωταρχικός στόχος».

Σε φρενήρη κατάσταση, ο Πικάσο συνέλαβε την ιδέα της μεγάλης ελαιογραφίας της Γκερνίκα σε μια περίοδο που είχε κάνει ήδη δεκτή την παραγγελία της Δημοκρατικής Κυβέρνησης της Μαδρίτης να φιλοτεχνήσει το έργο που θα εκτίθετο στο Ισπανικό Περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση των Παρισίων. Οι πρώτες γραμμές του έργου σχεδιάστηκαν την Πρωτομαγιά του 1937. Σε μαυρόασπρους και γκρι τόνους ο μεγάλος Ισπανός ζωγράφος σχεδίασε την αντιπολεμική κραυγή, πολλαπλών σχεδίων, που στοιχειώνει κάθε θεατή της στο πέρασμα των χρόνων.