Μοναστηράκι. Ακόμη και μετά τις 12 τη νύχτα – ή ίσως τότε περισσότερο- η πλατεία είναι γεμάτη κόσμο. Ξένοι επισκέπτες που παρέμειναν μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες αλλά και Ελληνες οι οποίοι επιμένουν σταθερά στις παλιές αξίες δίνουν μια πολύχρωμη νότα, κρύβοντας την αλήθεια: τις τσιμεντόπλακες και την άσφαλτο που καλύπτουν την πλατεία, τα μηχανάκια που συνωστίζονται για παρκάρισμα και την τεράστια και μοντέρνα γυάλινη κατασκευή εξαερισμού του μετρό που έρχεται σε σύγκρουση με τη μικρή βυζαντινή εκκλησία της Παντάνασσας απέναντί της, ερειπωμένη και αφημένη στην τύχη της, παρά τις μελέτες που υπάρχουν και τις υποσχέσεις οι οποίες δόθηκαν για την αποκατάστασή της. Και αυτά μόνο επί της επιφανείας. Γιατί και κάτω από την πλατεία ο Ηριδανός ακόμη περιμένει την ανάδειξή του. H διαβεβαίωση ότι η εγκιβωτισμένη και μνημειώδης κοίτη του, η οποία αποκαλύφθηκε κατά τις εργασίες κατασκευής του μετρό, πρόκειται να αναδειχθεί και να αποτελέσει μοναδικό εκθεσιακό χώρο, ορατό από τους διερχομένους του σταθμού, υλοποιήθηκε μόνο κατά το ήμισυ. Και πάντως όχι σε βαθμό που τα αρχαία να προσφέρονται στη θέαση του κοινού. Ετσι ο Ηριδανός δεν πρόλαβε τους Ολυμπιακούς. Εμεινε αόρατος για τους χιλιάδες επισκέπτες της Αθήνας, αφήνοντας παράλληλα τον πολυσύχναστο σταθμό του μετρό στο Μοναστηράκι να είναι ο μόνος χωρίς καμία εικαστική παρέμβαση.


Αν η Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων υπήρξε η υπεύθυνη για την τραγική κατάσταση στην οποία αφέθηκε η πλατεία, η Αττικό Μετρό ευθύνεται για τη μη έγκαιρη παράδοση του Ηριδανού και του αρχαιολογικού χώρου που τον περιβάλλει. Κι όμως η πρώτη φάση του έργου που αφορούσε τον καθαρισμό, τη συντήρηση και την αποκατάσταση της κοίτης του Ηριδανού είχε ήδη ολοκληρωθεί από τον περασμένο Μάιο ενώ απέμενε μόνο η συντήρηση και του παρακείμενου αρχαιολογικού χώρου. Το παράξενο μάλιστα είναι ότι, παρ’ ότι ο χρόνος επαρκούσε για να ολοκληρωθεί και αυτό το σκέλος ως τους Ολυμπιακούς Αγώνες, δυστυχώς η νέα διοίκηση της Αττικό Μετρό μετά τις εκλογές, αδυνατώντας προφανώς να λάβει γρήγορες αποφάσεις, κωλυσιέργησε σε βαθμό που ο χρόνος χάθηκε. Και παρ’ ότι υπάρχουν σήμερα διαβεβαιώσεις ότι το έργο πρόκειται να συνεχισθεί, το σίγουρο είναι ότι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα δεν πρόκειται να ξαναγίνουν.


H εγκιβωτισμένη από τον 2ο αιώνα μ.X. κοίτη του Ηριδανού, από την εποχή, δηλαδή, του Ηρώδη Αττικού, αποκαλύφθηκε το 1992 κατά τις σωστικές ανασκαφές για την κατασκευή του μετρό στα νοτιοανατολικά της πλατείας, σε βάθος 5,72 ως 6,44 μέτρων, μήκος 12,94 μέτρων και πλάτος 2,80 μέτρων. H πλινθόκτιστη θολωτή κατασκευή μάλιστα, η οποία σκεπάζει την κοίτη, εμφανίζει τρεις κατασκευαστικές φάσεις, δύο της ρωμαϊκής εποχής και μια της παλαιοχριστιανικής. Μαζί της άλλωστε ήλθαν στο φως και πλήθος άλλα στοιχεία για την τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας, αποδεικνύοντας τη διαρκή κατοίκηση της περιοχής από την αρχαιότητα. (Συγκεκριμένα ένας αρχαίος δρόμος διερχόταν ακριβώς επάνω από την εγκιβωτισμένη κοίτη του ποταμού ενώ εκατέρωθεν αυτού αναπτύσσονταν οικίες, εργαστήρια και αποθηκευτικοί χώροι.)


H ανάδειξη


Το ποτάμι βεβαίως συνεχίζει τη διαδρομή του, καθώς με αφετηρία τον Λυκαβηττό, όπου έχει τις πηγές του, διέρχεται από την πλατεία Συντάγματος, φθάνει στο Μοναστηράκι διά της οδού Μητροπόλεως, οδηγείται στον Κεραμεικό – το μόνο σημείο όπου είναι ορατό σήμερα – και τέλος εκβάλλει στον Ιλισό. H ανάδειξη ωστόσο αυτού του τμήματος, το οποίο αποκαλύφθηκε στο Μοναστηράκι, θεωρήθηκε από το υπουργείο Πολιτισμού απολύτως επιβεβλημένη. Για τον σκοπό αυτόν άλλωστε η Αττικό Μετρό χρειάστηκε να αλλάξει τα σχέδιά της για την κατασκευή του σταθμού, δεδομένου ότι αυτός συνέπιπτε αρχικώς με την κοίτη του Ηριδανού. (Το συνολικό κόστος του σταθμού ανήλθε σε 4,4 εκατ. ευρώ περίπου.) Επιπλέον πρόκειται για τις μοναδικές αρχαιότητες – πλην του ρωμαϊκού βαλανείου στο φρέαρ εξαερισμού του Ζαππείου – που διατηρούνται στη θέση τους.


Παρ’ όλα αυτά και παρά το γεγονός ότι οι σχετικές μελέτες είχαν εγκριθεί από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο ήδη από τον Μάιο του 2003, η Αττικό Μετρό περίμενε ως τον Ιανουάριο του 2004 για να δώσει την εντολή στην τεχνική εταιρεία που είχε αναλάβει το έργο. Και έτσι όμως οι εργασίες στην κοίτη ολοκληρώθηκαν τον περασμένο Μάιο, ώστε ο χρόνος, ο οποίος απέμεινε, ήταν αρκετός για την ολοκλήρωση της συντήρησης και του παρακείμενου αρχαιολογικού χώρου. Οι τρεις μήνες ωστόσο που ακολούθησαν ως τον Αύγουστο των Ολυμπιακών παρέμειναν άπρακτοι, καθώς η νέα διοίκηση της εταιρείας ουδόλως ενδιαφέρθηκε για τη συνέχιση του έργου. Το αποτέλεσμα:


Στον σταθμό του μετρό στο Μοναστηράκι και στο επίπεδο της αποβάθρας του ΗΣΑΠ προς την Κηφισιά, εκεί όπου οι διερχόμενοι θα έβλεπαν μέσα από έναν γυάλινο τοίχο την κοίτη του ποταμού με τη κτιστή καμάρα της, σήμερα αντικρίζουν τσιμεντοσανίδες. Και ούτε λόγος φυσικά να περπατήσουν πάνω στη μεταλλική πασαρέλα, μήκους 25 μέτρων, που είναι τοποθετημένη πάνω από το ποτάμι ώστε να είναι καλύτερα ορατός όλος ο αρχαιολογικός χώρος. Και ούτε, τέλος, να δουν τα αρχαία ευρήματα της ανασκαφής, τα οποία, σύμφωνα με τη μελέτη, θα πρέπει να εκτεθούν σε προθήκες.


H Αττικό Μετρό άργησε. Μόνο κάποιες φωτογραφίες και ένα μικρό πληροφοριακό σημείωμα δείχνουν τι θα βλέπει προσεχώς – όχι όμως πότε ακριβώς – το κοινό.


Αδηλο το μέλλον της πλατείας


Χωρίς χρήση παραμένει και το μικρό κανάλι επί της πλατείας, ένα «μάτι» (διαστάσεων 15X2 μέτρων) θέασης της κοίτης του Ηριδανού. Δεν πρόκειται όμως για το μοναδικό πρόβλημα της πλατείας στο Μοναστηράκι. Εδώ η Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων δήλωσε από νωρίς τις προθέσεις της, καθώς – παρά τον διαγωνισμό, ο οποίος εγκαίρως προκηρύχθηκε (Ιούνιος του 1998), τις μελέτες που έγιναν, τη συζήτησή τους στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (Ιούλιος του 2001) και τις τροποποιήσεις που ζητήθηκαν (όπως άλλωστε γίνεται σε όλες τις παρόμοιες περιπτώσεις) και παρά τον χρόνο που υπήρχε ακόμη – το έργο δεν προχώρησε.


H πρόταση των μελετητών για την επίστρωση της πλατείας με πολλά διαφορετικά χρώματα μαρμάρου, υπακούοντας σε ένα ενδιαφέρον και βυζαντινίζον σκεπτικό, υπήρξε αρχικά το σημείο διαφωνίας, το οποίο πάντως είναι φανερό ότι μπορούσε να ξεπεραστεί. Αντίθετα η διαφωνία ανάμεσα στην τότε διοίκηση της EAXA και στους αρχιτέκτονες της ανάπλασης της πλατείας οδήγησε κυριολεκτικά στην εγκατάλειψή της. Παρόμοιες διαφωνίες υπήρξαν ασφαλώς και ως προς τις μελέτες άλλων έργων της πόλης – αίφνης στην πλατεία Ομονοίας -, ωστόσο στην περίπτωση που αφορά το Μοναστηράκι η μεθόδευση της EAXA παραμένει ακατανόητη.


Κανείς από τους περαστικούς εξάλλου δεν μπορεί να φανταστεί ότι η εκκλησία της Παντάνασσας είναι ένας σύγχρονος «στυλίτης» καθώς στο υπέδαφος ολόγυρά της αναπτύσσεται ένας κλοιός από σήραγγες. Αυτές προκάλεσαν και την καθίζησή της από τους σεισμούς αλλά και από τα έργα του μετρό, ένα πρόβλημα που ακόμη δεν έχει επιλυθεί, παρ’ ότι και εδώ η σχετική μελέτη έχει εγκριθεί από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο.


Ποιο είναι σήμερα το μέλλον της πλατείας; Οι εμπλεκόμενοι φορείς είναι πολλοί, αυτό όμως δεν μπορεί να αποτελεί και δικαιολογία για την αδιαφορία.