Οι τελευταίες ανακοινώσεις για την ανακάλυψη απολιθωμάτων από πρωτόγονα μικρόβια στον Αρη δημιούργησαν ένα τέτοιο κύμα ενδιαφέροντος στην κοινή γνώμη, ώστε τα περισσότερα διεθνή ειδησεογραφικά περιοδικά αφιέρωσαν στο γεγονός τα εξώφυλλά τους. Το ενδιαφέρον όμως των ανθρώπων για τον πλανήτη Αρη δεν είναι καινούργιο. Αξίζει λοιπόν τον κόπο να δει κανένας την εξέλιξη των γνώσεων και της εκάστοτε κρατούσας αντίληψης για τον πλανήτη αυτόν διά μέσου τον αιώνων. Το κόκκινο χρώμα του πλανήτη είχε εντυπωσιάσει από παλιά τους διάφορους λαούς και για τον λόγο αυτόν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι τον είχαν ονομάσει Her Descher («ο κόκκινος»). Η σύγχρονη ιστορία του πλανήτη ξεκινάει από τους αρχαίους Ελληνες, οι οποίοι, εντυπωσιασμένοι και αυτοί από το κόκκινο χρώμα του, του είχαν δώσει το όνομα του θεού του πολέμου. Το σημερινό αγγλικό και διεθνές όνομα του πλανήτη, Mars, προέρχεται από τη λατινική ονομασία του. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο θεός των Ρωμαίων Mars ήταν αρχικά θεός της γεωργίας και ταυτίστηκε με τον θεό του πολέμου των Ελλήνων επειδή τα ονόματα Αρης και Mars αναφερόταν στον ίδιο πλανήτη.
Η αντίληψη ότι μπορεί στον πλανήτη Αρη να υπάρχει ζωή ξεκίνησε λίγο μετά την εφεύρεση του τηλεσκοπίου, όταν πολλοί αστρονόμοι, με επικεφαλής τον ιταλό Giovanni Schiaparelli, ισχυρίστηκαν ότι είχαν παρατηρήσει στην επιφάνεια του πλανήτη «κανάλια». Υπάρχουν μάλιστα και σκίτσα τέτοιων «καναλιών» της επιφάνειας του πλανήτη από αστρονόμους, που έγιναν πριν από την εφεύρεση της φωτογραφίας. Η αντίληψη αυτή ισχυροποιήθηκε από το γεγονός ότι η κλίση του άξονα περιστροφής του πλανήτη είναι περίπου ίδια με αυτή της Γης, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται και στον Αρη το φαινόμενο των «εποχών». Με την εφεύρεση της φωτογραφίας έγινε δυνατόν να αποτυπωθεί η επιφάνεια του πλανήτη σε διάφορες χρονικές στιγμές, με αποτέλεσμα να διαπιστωθεί ότι εμφανίζονται «εποχιακές» μεταβολές, κατά τις οποίες διάφορα τμήματα της επιφάνειας αλλάζουν χρώμα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις καλλιεργημένες εκτάσεις στη Γη. Μετά από αυτή την ανακάλυψη, η ιδέα της ύπαρξης ζωής στον Αρη έγινε τόσο ελκυστική ώστε ένας αμερικανός συγγραφέας και επιχειρηματίας, ο Percival Lowell, έχτισε το 1894 στο Flagstaff της Αριζόνα ένα ιδιωτικό αστεροσκοπείο, με μοναδικό σκοπό την έρευνα του Αρη και άλλαξε επάγγελμα, μεταπηδώντας στην αστρονομία. Κατά τον Lowell, τα κανάλια του Αρη είχαν κατασκευαστεί από τους κατοίκους του πλανήτη για να μεταφέρουν νερό από τους λιωμένους πάγους των πόλων στις άνυδρες περιοχές του ισημερινού. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο αστεροσκοπείο αυτό, το οποίο λειτουργεί ως σήμερα, έχουν γίνει πολλές σημαντικές παρατηρήσεις, μεταξύ των οποίων και η ανακάλυψη του πλανήτη Πλούτωνα από τον Clyde Tombaugh το 1930.
Στα τέλη του περασμένου αιώνα ο γάλλος αστρονόμος και γνωστός εκλαϊκευτής Camille Flammarion δημοσίευσε ένα βιβλίο σχετικά με την όψη της επιφάνειας των άλλων πλανητών και την πιθανότητα ζωής σε αυτούς. Στο βιβλίο αυτό υπάρχουν χαλκογραφίες με φανταστικά «τοπία» κάθε πλανήτη, στα οποία σημαντική θέση κατέχει ο Αρης καθώς και μορφές ζωής σε αυτόν. Την ίδια εποχή (1898) ο γνωστός συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Herbert George Wells έγραψε το μυθιστόρημά του «Ο πόλεμος των κόσμων», στο οποίο περιέγραφε την προσπάθεια των κατοίκων του Αρη να καταλάβουν στρατιωτικά τη Γη! Λίγο αργότερα, στις αρχές του αιώνα μας, ο αμερικανός συγγραφέας Edgar Rice Burroughs, γνωστός από τις ιστορίες του Ταρζάν, έγραψε μια σειρά μυθιστορημάτων για τη ζωή των αρειανών, που γνώρισε πολύ μεγάλη επιτυχία.
Μετά από αυτά δεν είναι καθόλου περίεργο ότι είχε δημιουργηθεί στην κοινή γνώμη η εντύπωση πως η ύπαρξη ζωής στον Αρη ήταν ένα γεγονός σχεδόν βέβαιο. Ετσι η περίφημη ραδιοφωνική εκπομπή του Orson Welles το 1938, στην οποία παρουσίασε το βιβλίο του Wells με μορφή δημοσιογραφικού ρεπορτάζ, δημιούργησε πραγματικό πανικό σε όσους την άκουγαν. Η παραφιλολογία για τη ζωή στον Αρη αναζωπυρώθηκε στη δεκαετία του 1950, οπότε την προσοχή της κοινής γνώμης απέσπασαν οι επαναλαμβανόμενες αναφορές για παρατηρήσεις «ιπτάμενων δίσκων», οι οποίοι (πολύ πιθανόν!) προέρχονταν από τον Αρη.
Οι αστρονόμοι όμως είχαν ήδη αρχίσει να αντιμετωπίζουν την πιθανότητα ύπαρξης ζωής στον Αρη με πολύ σκεπτικισμό, αφού είχαν διαπιστώσει ότι η ατμόσφαιρα του πλανήτη όχι μόνο δεν είχε αρκετό οξυγόνο (το βασικό συστατικό της είναι το διοξείδιο του άνθρακα) αλλά ήταν και εξαιρετικά αραιή (το 1/100 της πυκνότητας της ατμόσφαιρας της Γης).
Αυτή ήταν η κατάσταση όταν στη δεκαετία του 1960 αμερικανοί και σοβιετικοί επιστήμονες άρχισαν την αποστολή μη επανδρωμένων αποστολών στον Αρη, με σκοπό τη λεπτομερή εξερεύνηση του πλανήτη και την «οριστική» απάντηση στο κρίσιμο ερώτημα για την ύπαρξη ζωής και σε άλλους πλανήτες του ηλιακού συστήματος εκτός της Γης. Σημαντικές αποστολές ήταν αυτές των αμερικανικών διαστημοπλοίων Mariner, τα οποία έγιναν τεχνητοί δορυφόροι του πλανήτη και πήραν τις πρώτες λεπτομερείς φωτογραφίες του πλανήτη από κοντά. Πολύτιμες φωτογραφίες, αν και δύσκολα διαθέσιμες, έστειλαν και τα σοβιετικά διαστημόπλοια Mars2 και 3. Αλλά τα καλύτερα αποτελέσματα έδωσαν οι δύο αποστολές Viking. Οι αποστολές αυτές ήταν σχεδιασμένες όπως και οι αντίστοιχες αποστολές του προγράμματος Apollo στη Σελήνη: το μητρικό διαστημόπλοιο περιφερόταν γύρω από τον πλανήτη Αρη και έπαιρνε φωτογραφίες, ενώ χρησίμευε και σαν σταθμός αναμετάδοσης των πληροφοριών που έστελνε η άκατος, η οποία είχε προσεδαφιστεί στον πλανήτη. Ετσι πήραμε 4.500 φωτογραφίες της επιφάνειας του πλανήτη από απόσταση λίγων μέτρων, ενώ ταυτόχρονα μπορέσαμε να αναλύσουμε δείγματα της ατμόσφαιρας και του εδάφους. Τα αποτελέσματα ήταν μάλλον απογοητευτικά. Τα βιολογικά πειράματα που έγιναν με δείγματα του εδάφους (αναλύσεις με χρωματογράφους και φασματογράφους μάζας των προϊόντων της επίδρασης ηλιακού φωτός σε μείγματα εδάφους με θρεπτικά συστατικά) έδειξαν την έλλειψη ζωής, αν και όχι με τελεσίδικη μορφή. Οι «εποχιακές αλλαγές» δεν ήταν τίποτε περισσότερο από την αλλαγή του χρώματος του εδάφους, λόγω της μετακίνησης σκόνης από πολύ ισχυρούς ανέμους. Διαπιστώθηκε ότι στον πλανήτη υπήρχε παλαιότερα άφθονο νερό σε υγρή κατάσταση, γεγονός απαραίτητο για την εμφάνιση ζωής με τη μορφή που γνωρίζουμε στη Γη. Το μεγαλύτερο μέρος όμως των επιφανειακών υδάτων διέφυγε, αφού οι Viking και Mariner παρατήρησαν μόνο μικρές ποσότητες παγωμένου νερού, κυρίως στους δύο πόλους καθώς και σε αραιά σύννεφα παγοκρυστάλλων.
Ενα σημαντικό μέρος του αρχικού νερού είναι πολύ πιθανόν να έχει διατηρηθεί υπό τη μορφή υπόγειων πάγων, γεγονός που δεν αποκλείει την ύπαρξη μορφών ζωής κάτω από την επιφάνεια του πλανήτη.
Για όλους τους παραπάνω λόγους, και επειδή τα δείγματα είχαν παρθεί από δύο μόνο περιοχές του πλανήτη (τα σημεία προσεδάφισης των ακάτων των αποστολών Viking1 και 2) και μάλιστα μόνο από την επιφάνεια, αποφάσισαν οι αστρονόμοι να σχεδιάσουν και άλλες αποστολές, με σκοπό να δοθεί οριστική απάντηση στο θέμα της ύπαρξης ζωής στον Αρη. Δυστυχώς οι επόμενες, μετά τα διαστημόπλοια Viking, αποστολές στον Αρη το 1988 (Phobos1 και 2 των Σοβιετικών) και το 1993 (Mars Observer των Αμερικανών) είχαν άδοξο τέλος, αφού τα διαστημόπλοια έπαψαν να λειτουργούν, για διάφορους λόγους, προτού στείλουν αποτελέσματα.
Ετσι φθάσαμε στο φετινό καλοκαίρι, οπότε το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης αλλά και των αστρονόμων αναθερμάνθηκε από μια ανακάλυψη η οποία δεν είχε καμία σχέση με διαστημικές αποστολές. Αντίθετα βασίστηκε σε ένα φαινόμενο γνωστό εδώ και αρκετά χρόνια, δηλαδή στην πτώση μετεωριτών στη Γη που προέρχονται από άλλα ουράνια σώματα.
Πραγματικά, έχουν ανακαλυφθεί στην επιφάνεια της Γης, κυρίως στην Ανταρκτική (Νότιο Πόλο) όπου ο εντοπισμός τους είναι ευκολότερος, μετεωρίτες που προέρχονται από τη Σελήνη και τον Αρη (όπως έδειξε η χημική ανάλυση των πετρωμάτων τους και των αερίων που ήταν παγιδευμένα σε αυτά). Οι μετεωρίτες αυτοί είναι θραύσματα της επιφάνειας των ουράνιων αυτών σωμάτων που αποσπώνται κατά την πρόσκρουση ενός μεγάλου αστεροειδούς ή κομήτη (γεγονός που έχει συμβεί στο παρελθόν και στη Γη και δεν αποκλείεται να συμβεί και στο μέλλον, και μάλιστα με απρόβλεπτες συνέπειες για τη διατήρηση της ζωής στη Γη). Σε έναν από τους μετεωρίτες που προέρχονται από τον Αρη παρατηρήθηκαν μικροσκοπικές επιμήκεις «φυσαλίδες», παρόμοιες με αυτές που έχουν δημιουργήσει απολιθώματα μικροβίων στη Γη, καθώς και ανόργανες και οργανικές ενώσεις που στη Γη δημιουργούνται από ζωντανούς οργανισμούς. Η ανακάλυψη αυτή δεν θα μπορούσε να έρθει σε καλύτερη στιγμή: στο τέλος του χρόνου θα γίνει, αν όλα πάνε καλά, η εκτόξευση από τη NASA δύο διαστημοπλοίων στον Αρη, με σκοπό τη λεπτομερή έρευνα της επιφάνειας του πλανήτη. Για το μέλλον έχουν προγραμματιστεί και πολλές άλλες αποστολές, ενώ βρίσκεται στο στάδιο του σχεδιασμού και μια επανδρωμένη αποστολή για τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, η οποία ίσως και να κλείσει οριστικά την ιστορία των προσπαθειών του ανθρώπου για τη γνωριμία του πλανήτη που ξεκίνησε πριν από τόσα χρόνια.
Κατά τη διάρκεια της λεπτομερούς φωτογράφησης της επιφάνειας του Αρη από το διαστημόπλοιο Viking1, με σκοπό την επιλογή της θέσης προσεδάφισης της ακάτου του Viking2, οι επιστήμονες της NASA παρατήρησαν ότι σε δύο φωτογραφίες εμφανιζόταν ένας βράχος που έμοιαζε με ανθρώπινο πρόσωπο. Μετά την κατάλληλη επεξεργασία των φωτογραφιών, για την εξάλειψη των αναπόφευκτων ελαττωμάτων από τη μετάδοσή τους σε τόσο μεγάλη απόσταση, παρουσίασαν την παρατήρηση αυτή στα μαζικά μέσα ενημέρωσης ως ένα αξιοπερίεργο φαινόμενο. Δεν άργησαν όμως να παρουσιαστούν ευφάνταστοι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, οι οποίοι ερμήνευσαν την ύπαρξη αυτού του βράχου ως αποτέλεσμα «καλλιτεχνικής δημιουργίας» εξωγήινων! Το γεγονός αυτό ανάγκασε τους αστρονόμους να μελετήσουν με μεγάλη προσοχή τις φωτογραφίες αυτές, με αποτέλεσμα να αποδειχθεί ότι η ψευδαίσθηση του ανθρώπινου προσώπου οφείλεται στη διεύθυνση του φωτισμού και στη γωνία από την οποία πάρθηκε η φωτογραφία. Η όψη του βράχου από άλλες διευθύνσεις και με διαφορετικό φωτισμό δεν παρουσιάζει κανένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, όπως έδειξε η επεξεργασία των φωτογραφιών με ηλεκτρονικό υπολογιστή. Το φαινόμενο θυμίζει τη γνωστή εντύπωση ότι η επιφάνεια της Σελήνης απεικονίζει, και αυτή, ένα ανθρώπινο πρόσωπο. Είναι σίγουρο, πάντως, ότι στον κατάλογο των περιοχών που θα φωτογραφηθούν από την αποστολή Mars Global Surveyor το 1997 περιλαμβάνεται και ο βράχος αυτός. Οι νέες αποστολές που ετοιμάζει η NASA
Πριν από λίγες μέρες έφθασαν δύο σημαντικά φορτία στη διαστημική βάση του ακρωτηρίου Canaveral, στη Φλόριντα των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρόκειται για τα διαστημικά οχήματα δύο επιστημονικών πειραμάτων που θα εξερευνήσουν από κοντά τον ερυθρό πλανήτη.
Το πρώτο (Mars Global Surveyor) πρόκειται να εκτοξευτεί στις 6 Νοεμβρίου 1996 και θα τεθεί σε τροχιά γύρω από τον Αρη τον Σεπτέμβριο του 1997. Η αποστολή του εκεί, που θα κρατήσει τουλάχιστον 687 μέρες (όση δηλαδή είναι η διάρκεια ενός αρειανού έτους), είναι η μελέτη της επιφάνειας και της ατμόσφαιρας του Αρη καθώς και του μαγνητικού και βαρυτικού πεδίου του.
Από το δεύτερο (Mars Pathfinder), που θα εκτοξευθεί λίγο αργότερα (2 Δεκεμβρίου 1996), περιμένουμε εντυπωσιακά αποτελέσματα, δεδομένου ότι, αν όλα πάνε καλά, τον Ιούλιο του 1997 πρόκειται να προσεδαφιστεί στον πλανήτη και, με τη βοήθεια ενός τηλεκατευθυνόμενου μικρού οχήματος, θα εξερευνήσει τη γύρω περιοχή και την κατώτερη ατμόσφαιρα με ειδικές συσκευές. Ιδιαίτερη βαρύτητα θα δοθεί στη μελέτη του ρόλου του νερού στη διαμόρφωση της επιφάνειας του Αρη και, επομένως, στο κατά πόσον ήταν δυνατή η ύπαρξη ζωής στον πλανήτη κατά το παρελθόν. Τα ερωτήματα είναι πολύ επίκαιρα μετά την πρόσφατη ανίχνευση ενδείξεων ύπαρξης απολιθωμάτων μικροοργανισμών σε έναν μετεωρίτη αρειανής προέλευσης που ανακαλύφθηκε στην Ανταρκτική (Το «Βήμα», 11.8.1996).
Ο κ. Γ. Χ. Σειραδάκης είναι καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο κ. Χ. Βάρβογλης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο ίδιο τμήμα.
