Υπάρχουν άραγε στις ημέρες μας χαρισματικοί μαέστροι που μπορούν να εγγυηθούν το λαμπρό μέλλον ή την απλή έστω επιβίωση των παγκοσμίου φήμης λυρικών σκηνών και των ορχηστρικών συνόλων τα αμέσως επόμενα χρόνια; Η παραπάνω ερώτηση είναι ίσως πιο επίκαιρη από ποτέ, ιδίως μάλιστα αν λάβει κανείς υπόψη του μια σειρά άλλα στοιχεία: οι πωλήσεις των CD κλασικής μουσικής έχουν μειωθεί δραματικά, το κοινό των συναυλιακών αιθουσών ολοένα και «γερνάει», οι κρατικές επιχορηγήσεις στην κλασική μουσική ελαττώνονται ακόμη και στην «καλλιεργημένη» Κεντρική Ευρώπη ενώ σε όλο τον κόσμο το μάθημα της μουσικής συνεχώς περιθωριοποιείται. Και όλα αυτά ενώ σε παγκόσμια κλίμακα τα περίφημα θέατρα όπερας και οι μεγαλύτερες ορχήστρες αναζητούν εναγωνίως ονόματα μουσικών διευθυντών που θα μπορούσαν ίσως να εμπνεύσουν ένα «φρέσκο», νεανικό κοινό ώστε να πλαισιώσει τις εκδηλώσεις τους.
Πολύ πρόσφατα δύο εξαιρετικά σημαντικές θέσεις καλύφθηκαν από διάσημους μαέστρους. Ο σερ Σάιμον Ρατλ εκλέχθηκε πρώτος μαέστρος της Φιλαρμονικής του Βερολίνου ενώ ο βετεράνος ιάπωνας αρχιμουσικός Σέιτζι Οζάουα πρόκειται να είναι ο νέος μουσικός διευθυντής της Κρατικής Οπερας της Βιέννης, μια θέση που κάποτε κατείχε ο Μάλερ και παρέμενε κενή για οκτώ χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, όμως, πολλές σπουδαίες θέσεις μουσικών διευθυντών παραμένουν κενές, ειδικά στην Αμερική, όπου μερικά από τα περίφημα σύνολα της Ανατολικής Ακτής διέρχονται φάση έμψυχης ανασυγκρότησης. Κλασικά παραδείγματα, η Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης, όπου ήδη τίθεται θέμα αντικατάστασης του Οζάουα, ο οποίος είχε τη μουσική διεύθυνσή της επί 29 ολόκληρα χρόνια, αλλά και η Φιλαρμονική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης, την οποία ο βετεράνος γερμανός μαέστρος Κουρτ Μαζούρ εγκαταλείπει για τη Φιλαρμονική του Λονδίνου, ενώ αντίστοιχο πρόβλημα διαφαίνεται και στη Φιλαδέλφεια, όπου ένας ακόμη γηραιότερος Γερμανός, ο Βόλφγκανγκ Σαβάλιντς, πρόκειται να συνταξιοδοτηθεί άμεσα. Αντίστοιχα κενά εξάλλου υπάρχουν στην Ατλάντα, στην Ινδιανάπολη, στο Σινσινάτι και στο Χιούστον, ενώ ύστερα από μια σειρά ανακατατάξεις και μετακινήσεις είναι ήδη ορατά και σε σπουδαία μουσικά σύνολα της Βρετανίας.
Πού είναι λοιπόν οι κορυφαίοι αρχιμουσικοί που θα αγγίξουν τις ψυχές μας και θα επιταχύνουν τους σφυγμούς μας τον 21ο αιώνα; Τόσο οι κυνικοί όσο και οι πεισματικά προσκολλημένοι στο παρελθόν θα βιάζονταν να στοιχηματίσουν ότι δεν υπάρχουν αφού με τους θανάτους των Σόλτι, Κάραγιαν, Μπέρνσταϊν και Τέντστεντ μια γενιά «γιγάντων» εξαφανίστηκε αφήνοντας το πεδίο σε μαέστρους που απλώς δεν μπορούν να ανυψωθούν στο δικό τους ανάστημα.
Κοιτώντας ωστόσο προσεκτικότερα σε παγκόσμια κλίμακα θα μπορούσαμε ίσως να εντοπίσουμε μαέστρους που σήμερα διανύουν τη δεκαετία των 30 ή των 40, ηλικία πολύ νεαρή γι’ αυτό το επάγγελμα, και οι οποίοι θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε πραγματικά μεγάλους αν δεν μπορούν ήδη να χαρακτηριστούν έτσι. Τα 10 παρακάτω ονόματα παρέχουν σίγουρα επιχειρήματα προς συζήτηση. Δύο είναι τα χαρακτηριστικά που πρέπει πάντως να απομονώσουμε σε αυτούς: είναι όλοι τους Ευρωπαίοι, και αυτό με ευθύνη των Αμερικανών που παραχώρησαν όλες τις μεγάλες ορχήστρες τους σε ξένους, και όλοι τους άντρες. Η αλήθεια είναι ότι καμία γυναίκα αρχιμουσικός ως σήμερα δεν κατόρθωσε να εκτοξευθεί στην κορυφή του παγκοσμίου στερεώματος και είναι πραγματικά πολύ δύσκολο να προβλεφθεί το ποια θα είναι η πρώτη. Το σίγουρο είναι πάντως ότι κάτι τέτοιο πρέπει να γίνει άμεσα. Οι μεγάλες ορχήστρες και τα παγκοσμίου φήμης λυρικά θέατρα θα έχουν αρκετά προβλήματα επιβίωσης τον επόμενο αιώνα για να μπορούν να εκτεθούν και στην κατηγορία του μισογυνισμού!
Το «who is who» των δέκα πρώτων Esa Pekka Salonen
Εντυπωσιακά όμοιος με τον γνωστό ηθοποιό Λεονάρντο ντι Κάπριο, ο γοητευτικός μαέστρος μετρά ήδη επτά λαμπρά χρόνια στο Λος Αντζελες όπου η σχολαστική μουσική προσωπικότητά του έφερε την πειθαρχία στη Φιλαρμονική Ορχήστρα. Αξιόλογος συνθέτης ταυτόχρονα, αναζητά πιθανώς θέση σε μια πόλη που ξέρει να τιθασεύει τα πάθη της. Ποια θα είναι λοιπόν αυτή; Η Νέα Υόρκη ή η Βοστώνη;
Riccardo Chailly
Ο ιταλός μαέστρος έκανε μάλλον κακό ξεκίνημα ως ο πρώτος ξένος αρχιμουσικός στην αξιοσέβαστη Concertgebouw Orchestra του Αμστερνταμ. Κυριολεκτικά απεμπόλησε τον βελούδινο ήχο για τον οποίο ήταν γνωστό το σύνολο και επέβαλε μια «πρωτοποριακή» μουσική αλλά και μια «ριζοσπαστική» ματιά στους κλασικούς συνθέτες. Ξαφνικά η σχέση «δούλεψε». Οπως εξομολογείται ο ίδιος ο μαέστρος, βοήθησε το ότι έμαθε να μιλάει ολλανδικά.
Valeri Gergiev
Αν η αστραπή και ο κεραυνός είχαν ανθρώπινη όψη, τότε θα προσωποποιούνταν σ’ αυτόν. Κρατά την Οπερα Κίροφ της Αγίας Πετρούπολης σε διαρκή εγρήγορση, δουλεύοντας 20 ώρες την ημέρα πριν από κάθε εμφάνιση που κυριολεκτικά αναστατώνει. Σε 10 χρόνια είτε θα «ξεφουσκώσει» είτε θα εξελιχθεί στον πιο εντυπωσιακό διευθυντή ορχήστρας της εποχής μας.
Mariss Jansons
Γεννημένος στη Λιθουανία, εκπαιδευμένος στην Αγία Πετρούπολη και αντικείμενο θαυμασμού παντού, αυτός ο δεξιοτέχνης μουσικός κατέληξε τελικά στο Πίτσμπουργκ, παρ’ ότι αξίζει σίγουρα κάτι καλύτερο. Μια καρδιακή προσβολή πριν από τρία χρόνια κόντεψε να τον σκοτώσει. Ο ίδιος πάντως λέει ότι το γεγονός αυτό στάθηκε η αιτία να διευθύνει σε κάθε συναυλία σαν να είναι η τελευταία του φορά.
Yakov Kreizburg
Προς το παρόν κατέχει δύο μάλλον «αταίριαστες» θέσεις, αφού διευθύνει τη Συμφωνική Ορχήστρα του Bournemouth και την Komische Oper του Βερολίνου, αλλά οι παρατηρητές εκτιμούν ότι αυτός ο χαριτωμένος και ρομαντικός 39χρονος Ρώσος μπορεί να φθάσει πολύ ψηλότερα. Η μουσική διεύθυνση της Ορχήστρας του Glyndebourne θα ήταν ίσως ένα καλό νέο ξεκίνημα;
Antonio Pappano
Γεννήθηκε στο Λονδίνο, εκπαιδεύτηκε στην Αμερική και πρόσφατα βγήκε από την αφάνεια την Οπερα των Βρυξελλών προκειμένου να γίνει ο νέος μουσικός διευθυντής της Βασιλικής Οπερας. Είναι πραγματικά καταπληκτικός στη σχέση του με τους τραγουδιστές αλλά το Κόβεντ Γκάρντεν χρειάζεται περισσότερα. Σε πέντε χρόνια πάντως αυτός ο ευπαρουσίαστος 39χρονος θα είναι είτε ήρωας είτε ναυάγιο.
Simon Rattle
Ακόμη και γι’ αυτό τον υπερβολικά σίγουρο για τον εαυτό του Εγγλέζο το να διευθύνει τη Φιλαρμονική του Βερολίνου θα ήταν αποθαρρυντικό. Ολη αυτή η τευτονική παράδοση, όλα αυτά τα φαντάσματα… Ωστόσο ο sir Simon Rattle επελέγη ακριβώς επειδή αποπνέει έναν αέρα φρεσκάδας. Αυτός είναι οραματιστής, τα μέλη της ορχήστρας βιρτουόζοι. Ισως αποβεί ένας απίστευτα επιτυχημένος «γάμος».
Carlo Rizzi
Από τότε που ανέλαβε την Εθνική Οπερα της Ουαλλίας, το 1992, ο εμφανώς επηρεασμένος από το Μιλάνο τρόπος που διευθύνει ο Rizzi κυριολεκτικά δίχασε την κοινή γνώμη. Ο τρόπος του από κάποιους χαρακτηρίστηκε ικανός να ξεσηκώνει ενώ από άλλους απλώς κακόγουστος. Οπως και να έχει όμως, τα θέλγητρα της πόλης του Κάρντιφ σίγουρα δεν είναι από μόνα τους αρκετά να τον κρατήσουν για πολύ ακόμη.
Christian Thielemann
Επικεφαλής της γερμανικής Οπερας του Βερολίνου, ο Thielmann επαινέθηκε και μισήθηκε με το ίδιο πάθος, πράγμα καθόλου κακό για έναν μαέστρο που μόλις πέρασε τα 40. Κάποιοι παρατηρητές στη Γερμανία στους οποίους πιθανώς περιλαμβάνεται και ο ίδιος τον θεωρούν τον φυσικό κληρονόμο του Κάραγιαν. Σίγουρα θα πάει μπροστά αλλά όχι εξαιτίας της γοητείας του.
Franz Welser- M¨ost
Πολύ νέος για να αντέξει την «άγρια» ατμόσφαιρα της Φιλαρμονικής του Λονδίνου, τα έξι χρόνια της παραμονής του στη συγκεκριμένη Ορχήστρα τον «φόρτωσαν» με κάποιους διόλου κολακευτικούς χαρακτηρισμούς. Ωστόσο ήταν αυτός που γέλασε τελευταίος, αφού έγινε πρώτος μαέστρος στο Κλίβελαντ, σε μία από τις κορυφαίες αμερικανικές ορχήστρες. Εκαναν λάθος λοιπόν οι άγγλοι κριτικοί; Ο χρόνος θα δείξει…
