Η σορός του αποτεφρώθηκε στο κρεματόριο Περ Λασέζ, λίγες ημέρες μετά τον θάνατό του, στις 4 Φεβρουαρίου 2001. Ο Ερμής Θεοδωράκης βρισκόταν ανάμεσα στους συγγενείς και φίλους του Ιάννη Ξενάκη που συγκεντρώθηκαν εκείνο το βαρύ μεσημέρι στο εμβληματικό νεκροταφείο των Παρισίων για να αποχαιρετήσουν μια ανήσυχη και πολυσχιδή προσωπικότητα με ανεξίτηλο αποτύπωμα στη σύγχρονη μουσική του 20ού αιώνα.
Παγκοσμίου φήμης πιανίστας και συνθέτης σήμερα, ήταν γραφτό του Ερμή να συνδεθεί η καριέρα του με τη μουσική δημιουργία του μεγάλου έλληνα συνθέτη και αρχιτέκτονα.
«Ημουν στην Ε’ Δημοτικού όταν ξεκίνησα μαθήματα ανώτερων θεωρητικών με τον συνθέτη, μαέστρο και καθηγητή Γιάννη Ιωαννίδη» λέει στο «Βήμα» ο Θεοδωράκης. «Στο τρίωρο μάθημα της Παρασκευής δεν έμενε μόνο σε τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά μιλούσε και σε επίπεδο φιλοσοφίας για την τέχνη, έφερνε παρτιτούρες από σύγχρονα έργα του 20ού αιώνα και αναφερόταν στον Ξενάκη. Ηδη από αυτή την ηλικία άρχισε να με ενδιαφέρει η ατονική μουσική» συμπληρώνει.
Ο Ιάννης Ξενάκης με τον Ερμή Θεοδωράκη στη συνάντησή τους στη Θεσσαλονίκη το 1998.
«Ηταν για εμένα αποκάλυψη»
Αν και μόλις 11 χρόνων, ο Θεοδωράκης δεν το πολυσκέφτηκε. Πήγε σε ένα δισκοπωλείο και ρώτησε εάν υπήρχε κάποιο CD με έργα Ξενάκη. Και υπήρχε! Ηταν το έργο «Nuits». «Μόλις έβαλα να το ακούσω, εντυπωσιάστηκα. Η μουσική του ήταν ακριβώς όπως την είχε περιγράψει ο Ιωαννίδης στο μάθημα, το άκουσμά της ήταν για εμένα αποκάλυψη. Μετά μαθαίνω, πάλι από τον Ιωαννίδη, ότι υπάρχουν κάποια έργα για πιάνο που ελάχιστοι πιανίστες στον κόσμο τα παίζουν».
Και ο Θεοδωράκης, μαθητής πιάνου στην ανωτέρα με τη Νίλιαν Πέρεζ-Ιωαννίδη, κάνει το επόμενο αποφασιστικό βήμα. Αναζήτησε νότες του Ξενάκη σε βιβλιοπωλείο. «Βλέπω σε μια γωνία μια υπερμεγέθη παρτιτούρα Α3, πεταμένη, μάλλον κανείς δεν την ήθελε. Πλήρωσα τότε γύρω στις 3.000 δραχμές. Ηταν το έργο “Mists”, που έγραψε το 1980. Με πολλές νότες και πολύπλοκους αριθμούς, όλα αυτά σε πολυφωνία. Και εντυπωσιάζομαι ακόμη περισσότερο. Ετσι αρχίζω να σκαλίζω σιγά-σιγά το πιάνο, να καταλάβω τι σημαίνουν οι αριθμητικές σχέσεις των ρυθμών».
Το ταξίδι του Θεοδωράκη στον κόσμο του Ξενάκη είχε ξεκινήσει. Μελετά Σένμπεργκ, Βέμπερν και ζητεί από την καθηγήτριά του, αντί να επιλέξει Ντεμπισί ή Ραβέλ στο δίπλωμα πιάνου, να παίξει πιο σύγχρονους. «Αφού μελέτησα κομμάτια από τη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης, μου λέει κάποια στιγμή ο Ιωαννίδης “τον επόμενο χρόνο εμφανίζεσαι”.
Και έτσι τον Δεκέμβριο του 1994, σε ηλικία 15 χρόνων, έδωσα το πρώτο μου ρεσιτάλ πιάνου πριν πάρω δίπλωμα. Eπαιξα αποκλειστικά έργα της Δεύτερης Σχολής της Βιέννης, Μπεργκ, Σένμπεργκ, Βέμπερν». Τον Ιανουάριο του 1995 πήρε το δίπλωμα πιάνου με πρώτο βραβείο και ειδικό βραβείο «Iάννης Ξενάκης». Είχε παίξει το «Mists» που μελέτησε από την παραπεταμένη παρτιτούρα του βιβλιοπωλείου.
Συναντήσεις με τον Ξενάκη
Στόχος του Ιωαννίδη ήταν να μελετήσει ο προικισμένος μαθητής του τα άπαντα για πιάνο του Ξενάκη και να μάθει ο φημισμένος συνθέτης ότι υπάρχει στην Ελλάδα κάποιος, τόσο νέος, που παίζει τα έργα του. Ετσι κίνησε γη και ουρανό να βρει τις παρτιτούρες για τα 4 κομμάτια που είχε γράψει μέχρι τότε. «Τον Σεπτέμβριο του 1996 τα ηχογράφησα και τον Νοέμβριο τα έπαιξα ζωντανά πάλι στο Ινστιτούτο Γκαίτε. Ολα μαζί σε ένα πρόγραμμα, όλα απ’ έξω».
Εκείνο τον μήνα το Πανεπιστήμιο Αθηνών ήθελε να ανακηρύξει τον Ξενάκη επίτιμο διδάκτορα, αλλά για κάποιον άγνωστο λόγο δεν έγινε. «Ετσι χάθηκε η ευκαιρία να τον γνωρίσω το 1996». Η συνάντηση έγινε δύο χρόνια αργότερα, στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας. Ο Θεοδωράκης έπαιξε όλα τα κομμάτια για πιάνο. Απ’ έξω.
«Την επομένη φάγαμε μαζί σε εστιατόριο στο κέντρο της Θεσσαλονίκης» θυμάται ο Θεοδωράκης. «Ηταν με τη σύζυγό του Φρανσουάζ, τον μάνατζέρ του, ο Ιωαννίδης και εγώ. Μιλούσε καλά ελληνικά. Αναφέρθηκε σε διάφορα θέματα και απευθυνόμενος σε εμένα είπε ότι βεβαίως δεν είναι εξωστρεφής άνθρωπος και μετά από μια συναυλία κρατά τις καλές ή κακές σκέψεις για τον εαυτό του, αλλά στη δική μου περίπτωση ήταν μόνο καλές. Μετά από κάποιους μήνες παίρνω ένα γράμμα με συστατική επιστολή του Ξενάκη, που γράφει στα αγγλικά ότι με θεωρεί έναν ιδανικό ερμηνευτή των έργων του».
Η λιτή συστατική επιστολή που απέστειλε ο παγκοσμίου φήμης συνθέτης στον μόλις 19χρονο τότε πιανίστα
Ηταν η καταξίωση που περίμενε, σε ηλικία μόλις 18 ετών! Ο γραμματέας του Ξενάκη τον συνέστησε και σε άλλους διοργανωτές και έτσι το καλοκαίρι του 1998 έπαιξε τα «Εόντα» στην Πράγα και τον Νοέμβριο τα σόλο κομμάτια του στα Τίρανα. Πάντα απ’ έξω. «Εκεί ήρθε ο Ξενάκης πάλι, ήταν η τελευταία φορά που τον είδα. Η κατάσταση της υγείας του είχε χειροτερέψει αρκετά, δεν τον άφηναν να μιλήσει, δεν αναγνώριζε κόσμο εκτός από τη γυναίκα του και τον γραμματέα».
Απαντα Ξενάκη για πληκτροφόρα
Ο Ερμής Θεοδωράκης μπορεί να μιλά ώρες για τον πρωτοποριακό Ξενάκη και την αποστασιοποίησή του από καθετί το παραδοσιακό. Για την εν μέρει ουτοπική, όπως λέει, προσπάθειά του να θεμελιώσει τη μουσική του στις αρχές της ελληνικής φιλοσοφίας, της φυσικής και των μαθηματικών.
«Ο Ξενάκης χρησιμοποιεί την καθιερωμένη σημειογραφία, τις νότες, και μάλιστα με μεγάλη ακρίβεια, αλλά τα τεχνικά σχήματα που προκύπτουν δεν μοιάζουν με αυτά που μαθαίνει ένας εκτελεστής στη διάρκεια της εκπαίδευσής του. Χρησιμοποιεί τυχαίους αριθμούς και στατιστικές κατανομές για να εξάγει τονικά ύψη, δηλαδή ποιες νότες θα παιχτούν σε ποιες οκτάβες και πώς αυτές κατανέμονται στον χώρο. Είναι μια τελείως διαφορετική προσέγγιση. Σε στέρεες βάσεις, αλλά όχι γνωστές. Με μία ή πολλές εξισώσεις για το πού θα βρεθούν οι νότες στη ροή του χρόνου».
Το ταξίδι στον κόσμο του Ξενάκη και της ατονικής μουσικής, που ξεκίνησε με σπουδές στην Αθήνα και διδακτορικό στο ΕΚΠΑ, το Αμστερνταμ και τελικά τη Λειψία, συνεχίζεται. Στόχος του Θεοδωράκη είναι τώρα να ηχογραφήσει σε διπλό CD όλα τα άπαντα Ξενάκη για πληκτροφόρα, δηλαδή πιάνο, τσέμπαλο και εκκλησιαστικό όργανο.
«Το 2023 στο Ντεσάου έκανα για πρώτη φορά ένα τέτοιο εγχείρημα, τα έπαιξα όλα σε μία βραδιά, τρεις ώρες συναυλία, κάτι τέτοιο, από όσο γνωρίζω, δεν έχει ξαναγίνει, ήταν για εμένα πρωτόγνωρη εμπειρία, το καταχάρηκα». Από χρόνια παίζει έργα Ξενάκη σε όλον τον κόσμο. Δρόμο που του άνοιξαν ο Γιάννης Ιωαννίδης και η σύζυγός του, «οι πνευματικοί μου γονείς», όπως τους αποκαλεί.
Φέτος, αρχές Ιανουαρίου, 25 χρόνια μετά τον θάνατο του Ξενάκη, έφυγε από τη ζωή ο Γιάννης Ιωαννίδης. Εκλεισε έτσι και ο κύκλος ζωής και του δεύτερου ανθρώπου που καθόρισε αυτό που είναι σήμερα ο καλλιτέχνης Ερμής: Ο μοναδικός πιανίστας στον κόσμο που παίζει Ξενάκη από στήθους.
