Η ταυτότητα της Μέσης Ανατολής έχει διαμορφωθεί βαθιά από τον πόλεμο επί περισσότερο από έναν αιώνα. Η περιοχή δεν χαρακτηρίζεται απλώς από συνεχείς συγκρούσεις αλλά συγκροτεί ένα οικοσύστημα σύγκρουσης.
Η έννοια αυτή βοηθά να υπερβούμε απλουστευτικές ερμηνείες της βίας και να διακρίνουμε έναν βιότοπο δρώντων, συμφερόντων και μηχανισμών όπου η ένοπλη αντιπαράθεση επιβιώνει και αναπαράγεται. Στα οικοσυστήματα η ζωή οργανώνεται σε δίκτυα σχέσεων και αλληλεξαρτήσεων. Αντίστοιχα, στη Μέση Ανατολή οι συγκρούσεις δεν αποτελούν μεμονωμένα γεγονότα αλλά δομικά στοιχεία του κοινωνικοπολιτικού συστήματος. Οι εχθροπραξίες στη Συρία, στην Υεμένη, η εύθραυστη σταθερότητα στο Ιράκ, οι συγκρούσεις στη Λωρίδα της Γάζας και οι αντιπαραθέσεις με το Ιράν δεν είναι απλώς παράλληλες κρίσεις αλλά αλληλένδετες εκδηλώσεις ενός συστήματος όπου δίκτυα συμμαχιών, ανταγωνισμών και συγκλινόντων συμφερόντων συντηρούν έναν κύκλο βίας.
Στην κορυφή του οικοσυστήματος βρίσκονται οι ενεργοί υποκινητές: κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες και εξωτερικές δυνάμεις που ανταγωνίζονται για ισχύ και πόρους. Το Ιράν, το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία δρουν σε πολλαπλά μέτωπα, άμεσα ή μέσω δικτύων συμμάχων και ενόπλων οργανώσεων, μεταξύ των οποίων και η Χεζμπολάχ. Οι ΗΠΑ παραμένουν ο πιο ενεργός εξωτερικός δρων, με στρατιωτική εμπλοκή και δίκτυο βάσεων και συμμαχιών από τον Περσικό Κόλπο έως την Ανατολική Μεσόγειο, ενώ η Ρωσία διατηρεί στρατιωτική παρουσία (στη Συρία) και επιρροή.
Οι νεκροφάγοι ευημερούν και συμβάλλουν στη λειτουργία κάθε οικοσυστήματος, έτσι και η πολεμική οικονομία, το εμπόριο όπλων και τα δίκτυα μαύρης αγοράς αποτελούν βασικούς μηχανισμούς αναπαραγωγής της βίας. Σύμφωνα με το Stockholm International Peace Research Institute, οι χώρες της Μέσης Ανατολής απορρόφησαν περίπου το ένα τρίτο των παγκόσμιων εισαγωγών όπλων την τελευταία δεκαετία.
Σημαντικοί είναι επίσης οι διευκολυντές: δρώντες ή μηχανισμοί που λειτουργούν ως «θρεπτικά στοιχεία» του οικοσυστήματος της σύγκρουσης: χρηματοδότες, διεθνή δίκτυα συνεργασίας και μέσα ενημέρωσης που ενισχύουν πολωτικά αφηγήματα. Το «φυσικό» περιβάλλον είναι η κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα: ανισότητες, δημογραφικές πιέσεις, αδύναμοι θεσμοί, ιστορικά τραύματα και ανταγωνιστικές θρησκευτικές ταυτότητες που τροφοδοτούν τη βία, όπως κατέδειξαν οι σεχταριστικές επιθέσεις κατά των Δρούζων στη Συρία το 2025. Κρίσιμος είναι εξάλλου ο μηχανισμός ανατροφοδότησης: η παράταση συγκρούσεων παράγει δομές που συνδέουν ταυτότητες, επαγγέλματα και πολιτικές στρατηγικές με τη συνέχισή τους, καθιστώντας την ειρήνη διαταρακτική μιας εδραιωμένης βίαιης τάξης.
Στη Μέση Ανατολή δεν απουσιάζουν μηχανισμοί που κατά καιρούς συμβάλλουν στην αποκλιμάκωση της βίας ούτε διεθνείς προσπάθειες μεταβολής του συγκρουσιακού πλαισίου.
Ωστόσο κανένας από αυτούς τους μηχανισμούς ή τις πρωτοβουλίες δεν έχει αποδυναμώσει ουσιαστικά το οικοσύστημα σύγκρουσης της περιοχής. Έτσι, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη διαχείριση των συγκρούσεων αλλά αφορά τον βαθύ μετασχηματισμό των αλληλεπιδράσεων που το συντηρούν.
Η κυρία Εκάβη Αθανασοπούλου είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών
