Σε μια ιστορική κίνηση που αλλάζει τα δεδομένα αιώνων, ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ ζήτησε τη Δευτέρα επίσημα συγγνώμη για τον ρόλο που διαδραμάτισε η ίδια η Αγία Έδρα στη νομιμοποίηση της δουλείας, καθώς και για την αποτυχία της να την καταδικάσει επί αιώνες. Ο Ποντίφικας χαρακτήρισε το ιστορικό παρελθόν του Βατικανού στο ζήτημα αυτό ως «πληγή στη χριστιανική μνήμη».
Στο παρελθόν, άλλοι Πάπες είχαν ζητήσει συγγνώμη για τη συμμετοχή χριστιανών στο διατλαντικό δουλεμπόριο. Ωστόσο, κανείς προκαθήμενος δεν είχε αναγνωρίσει δημόσια, ούτε είχε ζητήσει συγγνώμη για τις ευθύνες των ίδιων των προκατόχων του, οι οποίοι είχαν δώσει σε ευρωπαίους ηγεμόνες τη ρητή εξουσία να υποτάσσουν και να υποδουλώνουν «απίστους».
Ο πρώτος Πάπας στην ιστορία με καταγωγή από τις ΗΠΑ – στο οικογενειακό δέντρο του οποίου συνυπάρχουν τόσο σκλάβοι όσο και ιδιοκτήτες σκλάβων – εξέφρασε τη συγγνώμη του στην πρώτη του εγκύκλιο, με τίτλο «Magnifica Humanitas» (Μεγαλοπρεπής Ανθρωπότητα), η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα τη Δευτέρα.
Το εκτενές αυτό μανιφέστο επικεντρώνεται στη διαφύλαξη της ανθρωπότητας σε μια εποχή αυξανόμενης εξάρτησης από την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI). Ο Λέων ΙΔ΄ συνέδεσε το διατλαντικό δουλεμπόριο με αυτό που αποκάλεσε «νέες μορφές δουλείας και αποικιοκρατίας», τις οποίες τροφοδοτεί η ψηφιακή επανάσταση, φέρνοντας ως παράδειγμα την ανεξέλεγκτη εργασία που απαιτείται για την εξόρυξη σπάνιων γαιών για τα τσιπ AI.
Με την κίνηση αυτή, ο Πάπας ανταποκρίθηκε σε εκκλήσεις δεκαετιών από αφροαμερικανούς καθολικούς, ακτιβιστές και ακαδημαϊκούς, που ζητούσαν από την Αγία Έδρα να εξιλεωθεί για τον δικό της ρόλο στο εμπόριο ανθρώπων της αποικιακής εποχής.
«Είναι αδύνατο να μη νιώθει κανείς βαθιά θλίψη, αναλογιζόμενος την τεράστια ταλαιπωρία και την ταπείνωση που υπέστησαν τόσοι πολλοί άνθρωποι, σε πλήρη αντίθεση με την ανυπολόγιστη αξιοπρέπειά τους, ως πρόσωπα που αγαπήθηκαν απέραντα από τον Κύριο», έγραψε ο Λέων ΙΔ΄. «Γι’ αυτό, στο όνομα της Εκκλησίας, ζητώ ειλικρινά συγχώρεση».
Αιώνες νομιμοποίησης της δουλείας για τους ευρωπαίους αποικιοκράτες
Το Βατικανό επέμενε ανέκαθεν ότι υπερασπιζόταν την αξιοπρέπεια όλων των ανθρώπων ως παιδιών του Θεού. Ωστόσο, μια σειρά από παπικές οδηγίες (βούλες) του 15ου αιώνα εξουσιοδοτούσαν τους πορτογάλους ηγεμόνες να κατακτήσουν την Αφρική και την Αμερική και να υποδουλώσουν τους μη χριστιανούς.
Το 1452, ο Πάπας Νικόλαος Ε΄ εξέδωσε την παπική βούλα Dum Diversas, δίνοντας στον πορτογάλο βασιλιά το δικαίωμα «να εισβάλει, να κατακτήσει, να πολεμήσει και να υποτάξει» τους Σαρακηνούς, τους παγανιστές και άλλους απίστους.
Η ίδια βούλα έδινε στους Πορτογάλους την άδεια «να μειώσουν τα πρόσωπά τους σε αιώνια δουλεία». Αυτό το έγγραφο, μαζί με το Romanus Pontifex τρία χρόνια αργότερα, τη βάση του «Δόγματος της Ανακάλυψης», της θεωρίας που νομιμοποίησε την αρπαγή εδαφών στην Αφρική και την Αμερική.
Οι άδειες αυτές επιβεβαιώθηκαν ή ανανεώθηκαν από μετέπειτα Πάπες (Κάλιξτος III, Σίξτος IV, Λέων Χ). Αν και το 2023, το Βατικανό αποκήρυξε το «Δόγμα της Ανακάλυψης», ποτέ δεν είχε ακυρώσει ή απορρίψει επίσημα τις ίδιες τις βούλες.
«Καθυστερήσαμε να καταδικάσουμε τη δουλεία»
Στην εγκύκλιό του, ο Λέων ΙΔ΄ υπενθύμισε ότι ο συνονόματός του, Πάπας Λέων ΙΓ΄, ήταν ο πρώτος που καταδίκασε ρητά τη δουλεία, το 1888, πολύ μετά την κατάργησή της από πολλά κράτη. Πριν από αυτό, κατά την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα, ακόμα και εκκλησιαστικά ιδρύματα κατείχαν σκλάβους.
«Δεν μπορούμε να αρνηθούμε ούτε να μειώσουμε την καθυστέρηση με την οποία τόσο η κοινωνία όσο και η εκκλησία έφτασαν στο σημείο να καταγγείλουν τη μάστιγα της δουλείας», σημείωσε ο Ποντίφικας, προσθέτοντας ότι χρειάστηκαν 18 αιώνες για να αναγνωριστεί η πλήρης ασυμβατότητα της πίστης με τη δουλεία.
Ο Πάπας τόνισε ότι η σημερινή Εκκλησία πρέπει να καταδικάσει σθεναρά κάθε μορφή trafficking που σχετίζεται με την ψηφιακή τεχνολογική επανάσταση, «αν θέλουμε να αποφύγουμε την ανάγκη να ζητήσουμε ξανά συγχώρεση στο μέλλον για την αποτυχία μας να σεβαστούμε τον θησαυρό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας».
Οι προηγούμενες παπικές τοποθετήσεις και οι ρίζες του Λέοντα ΙΔ΄
Το 1985, στο Καμερούν και το 1992, στη Σενεγάλη, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ είχε ζητήσει συγχώρεση από τους Αφρικανούς για το δουλεμπόριο εξ ονόματος των χριστιανών που συμμετείχαν, αλλά όχι για τον ρόλο που είχαν οι ίδιοι οι Πάπες.
Η κίνηση του νυν Ποντίφικα αποκτά και προσωπικό χαρακτήρα. Σύμφωνα με γενεαλογική έρευνα του Henry Louis Gates Jr., που δημοσιεύτηκε στους New York Times, 17 από τους αμερικανούς προγόνους του Λέοντα ΙΔ΄ ήταν μαύροι (καταγεγραμμένοι ως μιγάδες, μαύροι ή ελεύθεροι έγχρωμοι), με το οικογενειακό του δέντρο να περιλαμβάνει τόσο θύματα όσο και θύτες της δουλείας.
Τον περασμένο μήνα, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Ανγκόλα, ο Λέων ΙΔ΄ προσευχήθηκε σε ένα καθολικό ιερό που αποτελούσε σημαντικό κόμβο του αφρικανικού δουλεμπορίου, κατά την πορτογαλική αποικιοκρατία, κάνοντας λόγο για τη «θλίψη και τα μεγάλα δεινά» που υπέστησαν οι Ανγκολανοί για αιώνες.
