Στις 27 Φεβρουαρίου του 1996 οι οθόνες της φορητής κονσόλας Game Boy στην Ιαπωνία φωτίστηκαν με μια μονόχρωμη, ελαφρώς πιξελαρισμένη εικόνα δύο Pokémon να μονομαχούν.
Εκείνη τη μάλλον συνηθισμένη κρύα μέρα του χειμώνα, την οποία όμως όσοι ανήκαν στη φυλή της Nintendo ανακαλούν ως εφάμιλλη Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς μαζί, λόγω της προσμονής και της χαράς, κανείς δεν μπορούσε να διαβλέψει τη συνέχεια.
Ότι δηλαδή το ψηφιακό παιχνίδι ρόλων που είχε χωρέσει σε μια κασέτα λίγων MBs θα ήταν το σπέρμα για τη γέννηση ενός οικουμενικού φαινομένου.
Η αφίσα των 30ων επετειακών εορτασμών για τα Pokémon
Τρεις δεκαετίες αργότερα, το μότο «Gotta Catch ‘Em All» («Πρέπει να τα πιάσεις όλα») δεν είναι απλώς μια έξυπνη ατάκα μάρκετινγκ ή μια ξεχασμένη ανάμνηση από τα βαθιά ’90s που ανασύρεται ευκαιριακά. Συνοψίζει το ιδρυτικό μανιφέστο του πιο κερδοφόρου media franchise στην ιστορία του είδους μας (βλ. ανθρώπου).
Ο Pikachu στο Super Bowl
Εύλογα αντιλαμβάνεται κανείς ότι η έναρξη των εορτασμών για τα 30χρονα ενός θεσμού σαν τα Pokémon δε θα μπορούσαν να ξεκινήσουν με τίποτα λιγότερο από ένα τηλεοπτικό σποτ που προβλήθηκε κατά το ημίχρονο του Super Bowl στις 8 Φεβρουαρίου. Σαν να λέμε στη μητέρα των μαχών για την προβολή και την τηλεθέαση.
Πρωταγωνιστές της διαφήμισης ήταν ανάμεσα σε άλλους η Lady Gaga, ο Τρέβορ Νόα και ο Λαμίν Γιαμάλ, οι οποίοι κλήθηκαν να επιλέξουν τον αγαπημένο τους χαρακτήρα από το μικρόκοσμο των Pokémon. Ενός φαινομένου που καταφέρνει να επιβιώνει από τη σκόνη του χρόνου, την πατίνα της νοσταλγίας και τα κατακλυσμιαία trends, όπως λόγου χάρη τα περίφημα Labubu.
Από τα δάση στα pixels του Game Boy
Για να βρει κανείς το πρωτόλειο DNA των Pokémon, πρέπει να επιστρέψει πίσω στη δεκαετία του ‘70, στην πόλη Machida, ένα δυτικό, ήσυχο προάστιο του Τόκιο. Και να φυλλομετρήσει την ιστορία του Satoshi Tajiri.
Ο πατέρας των Pokémon Satoshi Tajiri
Ενός μοναχικού αγοριού που περνούσε τον ελεύθερο χρόνο του εξερευνώντας τα δάση της περιοχής, παρατηρώντας, συλλέγοντας και καταγράφοντας τα είδη εντόμων που συναντούσε στις φυσιοδιφικές εξορμήσεις του. Ήταν τόσο αφοσιωμένος σε αυτή τη μάλλον παράξενη συνήθεια, ώστε οι συμμαθητές του είχαν δώσει το προσωνύμιο του Dr. Bug (Δρ. Έντομο).
Η γνήσια αγάπη του για τη φύση προφανώς δικαιολογεί τη μελαγχολία στην οποία ο Tajiri περιέπεσε βλέποντας την ιδιαίτερη πατρίδα του να απολαμβάνει τους καρπούς του οικονομικού θαύματος που ζούσε η Ιαπωνία. Ναι, οι ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι, τα κτήρια-μεγαθήρια και τα εμπορικά κέντρα έμοιαζαν εντυπωσιακά, όμως «φύτρωναν» εκεί όπου κάποτε μόνη και κυρίαρχη ήταν η φύση.
Ένα από τα επετειακά πόστερ για τα 30χρονα των Pokémon
Ο Tajiri μπορούσε να απολαύσει περισσότερα απ’ όσα θα τολμούσε να ονειρευτεί ένα παιδί. Όχι όμως τα έντομα, που εξαφανίζονταν μαζί με τα πυκνά δάση.
Και εγένετο Pokémon
Μεγαλώνοντας και μπαίνοντας πια στο νεοφυή τότε κόσμο του προγραμματισμού και του game design αποφάσισε να πάρει εκδίκηση. Με ποιο τρόπο; Προσφέροντας στα παιδιά των σύγχρονων μητροπόλεων την αίσθηση της ανακάλυψης, της συλλογής, τελικά της χαράς που ο ίδιος είχε προλάβει να βιώσει κοντά στο φυσικό περιβάλλον.
Η ιδέα του, που αρχικά έφερε τον τίτλο Capsule Monsters, στηρίχθηκε σε μια επαναστατική για την εποχή αντίληψη γύρω από το hardware της Nintendo: το καλώδιο σύνδεσης μεταξύ συσκευών.
Πώς άρχισαν όλα το μακρινό 1996
Ενώ άλλοι δημιουργοί το αξιοποιούσαν αποκλειστικά ως ένα εργαλείο για ανταγωνισμό μεταξύ των χρηστών του Game Boy, ο Tajiri το είδε ως γέφυρα. Οραματίστηκε τα ψηφιακά του πλάσματα να «ταξιδεύουν» μέσα από το καλώδιο και να μεταφέρονται από τη μία κονσόλα στην άλλη.
Υπό την καθοδήγηση του θρυλικού Shigeru Miyamoto (δημιουργού ανάμεσα σε άλλα των βιντεοπαιχνιδιών Super Mario και Zelda), οι ιδέες πήραν σάρκα και οστά. Χρειάστηκαν βέβαια έξι σχεδόν εξοντωτικά χρόνια ανάπτυξης.
Ο Ιάπωνας θρύλος του video gaming Shigeru Miyamoto
Τα παιχνίδια Pokémon Red και Green κυκλοφόρησαν στην ιαπωνική αγορά και η μηχανική της ανταλλαγής –η οποία ήταν υποχρεωτική αν κάποιος ήθελε να ολοκληρώσει τη συλλογή και των 151 αρχικών πλασμάτων– μετέτρεψε το παιχνίδι στο απόλυτο κοινωνικό νόμισμα.
Το gaming σταμάτησε απότομα να είναι μια μοναχική πράξη κλεισμένη στους τέσσερις τοίχους των παιδικών δωματίων και μεταφέρθηκε στα προαύλια των σχολείων. Έγινε με άλλα λόγια κοινωνικό γεγονός.
Η ανατομία της Pokémania
Η επιτυχία των βιντεοπαιχνιδιών στην Ιαπωνία ήταν μόνο η πρώτη σπίθα. Το 1997 η πρεμιέρα της τηλεοπτικής σειράς anime λειτούργησε ως ο απόλυτος καταλύτης για την παγκόσμια εξάπλωση.
Η επιλογή του Pikachu ως κεντρικής μασκότ της σειράς –ενός πλάσματος που ήταν εξίσου ελκυστικό, χαριτωμένο και δυναμικό για όλα τα φύλα και τις ηλικίες– αποδείχθηκε μια από τις πιο έξυπνες αποφάσεις. Το anime έδωσε φωνή, προσωπικότητα και συναισθηματικό βάθος στα pixels του Game Boy. Δίδαξε την αξία της φιλίας, την επιμονή μετά από μια ήττα και το δέσιμο με τα ζωόμορφα πλάσματα.
Το 1998 το φαινόμενο πέρασε τον Ειρηνικό, έφτασε πρώτα στις ακτές Ηνωμένων Πολιτειών και, αμέσως μετά, στην Ευρώπη. Ήταν η απαρχή της Pokémania, την οποία καθοδήγησε η κυκλοφορία του παιχνιδιού με κάρτες (Pokémon Trading Card Game) το 1999.
Από τις δημιουργίες του οίκου Balmain μέχρι τα παπούτσια της Puma, τα Pokémon αυξάνονται, πληθαίνουν και κατακυριεύουν τον κόσμο
Οι χάρτινες, ολογραφικές κάρτες έγιναν αντικείμενο λατρείας – συχνά σε βαθμό εθισμού και υστερίας. Τα σχολεία ανά τον κόσμο άρχισαν να τις απαγορεύουν επισήμως από τα προαύλια, καθώς οι μαθητές περνούσαν περισσότερο χρόνο διαπραγματευόμενοι ανταλλαγές παρά παρακολουθώντας τα μαθήματά τους.
Την ίδια περίοδο, η πρώτη κινηματογραφική ταινία με τίτλο «Pokémon: The First Movie – Mewtwo Strikes Back» γέμισε ασφυκτικά τους κινηματογράφους παγκοσμίως, αποδεικνύοντας ότι το franchise μπορούσε να κυριαρχήσει όχι μόνο στα παιχνίδια, αλλά με τις απαραίτητες προσαρμογές σε κάθε πιθανό μέσο ψυχαγωγίας.
Τα Pokémon σε αριθμούς
Τα Pokémon καταφέρνουν να μην ξεθωριάζουν στο πέρασμα του χρόνου κι αυτό δεν οφείλεται μόνο στην ακροθιγώς ρομαντική ιστορία του δημιουργού τους ή στην αναπόληση των millennials, οι οποίοι άλλωστε λατρεύουν να ζουν στο μεταίχμιο παιδικής και ενήλικης ζωής, ως kidults.
Η επιτυχία των Pokémon δεν αποτυπώνεται μόνο στα αριθμητικά οικονομικά μεγέθη αλλά κυρίως το διαγενεακό αποτύπωμά τους
Στο τέλος είθισται να μιλούν και να αποφασίζουν οι αριθμοί. Και στην περίπτωση της ιαπωνικής πατέντας που έγινε ένα πολιτισμικό υπερεπιτυχημένο εξαγώγιμο προϊόν είναι συντριπτικοί.
Τα Pokémon κατέχουν επίσημα τον τίτλο του Highest-Grossing Media Franchise όλων των εποχών. Με συνολική διαχρονική αξία (lifetime revenue) που εκτιμάται σύμφωνα με τους ειδικούς της αγοράς ανάμεσα στα 103,6 και 115 δισεκατομμύρια δολάρια.
Πολύ δηλαδή μεγαλύτερη από εκείνη μεγαθηρίων, όπως ο Mickey Mouse, ο Harry Potter και το Star Wars. Ποιο είναι το μυστικό της κυριαρχίας; Η αριστοτεχνική και με μαστοριά διαφοροποίηση του προϊόντος.
Η κοιτίδα των Pokémon . Το PokéPark στο Τόκιο
Το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων δεν προέρχεται καν από τα ίδια τα βιντεοπαιχνίδια – παρόλο που έχουν πουληθεί πάνω από 480 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως (καθιστώντας τα το πιο επιτυχημένο RPG όλων των εποχών). Η πραγματική κινητήριος δύναμη είναι το licensing (αδειοδότηση) και το merchandise.
Μόνο το 2023, οι παγκόσμιες πωλήσεις λιανικής και αδειοδοτημένων προϊόντων –από λούτρινα κουκλάκια και συλλογές ρούχων υψηλής ραπτικής, μέχρι είδη σπιτιού, σχολικά είδη και συνεργασίες με brands όπως η Puma και η Balmain– άγγιξαν τα 10,8 δισεκατομμύρια δολάρια.
Ακόμα και σε περιόδους «νηνεμίας», όπου δεν κυκλοφορεί κάποιος νέος κεντρικός τίτλος βιντεοπαιχνιδιού για τις κονσόλες της Nintendo, η The Pokémon Company (η κοινοπραξία των Nintendo, Game Freak και Creatures) καταρρίπτει το ένα ρεκόρ κερδοφορίας μετά το άλλο.
Μόνο το 2023 οι πωλήσεις λιανικής και αδειοδοτημένων προϊόντων –από λούτρινα κουκλάκια και συλλογές ρούχων υψηλής ραπτικής, μέχρι είδη σπιτιού και σχολικά είδη άγγιξαν τα 10,8 δισεκατομμύρια δολάρια
Στο οικονομικό έτος που έληξε τον Φεβρουάριο του 2024, η εταιρεία ανακοίνωσε καθαρές πωλήσεις ύψους 297,5 δισεκατομμυρίων γεν (περίπου 1,9 δισεκατομμύρια δολαρίων) και καθαρά κέρδη της τάξης των 400 εκατομμυρίων δολαρίων.
Η κάρτα των 16,5 εκατομμυρίων δολαρίων
Το οικονομικό αποτύπωμα μοιάζει λογικό, αφού αυτοί που μεγάλωσαν με τα Pokémon, διαθέτουν πλέον σημαντική αγοραστική δύναμη. Και αντιμετωπίζουν μάλιστα τα παιδικά τους κειμήλια όχι απλώς ως παιχνίδια, αλλά σαν επενδυτικά στοιχεία.
Το Pokémon TCG, με πάνω από 52,9 δισεκατομμύρια φυσικές κάρτες τυπωμένες σε 14 γλώσσες και 89 χώρες, έχει μεταμορφωθεί σε ένα άτυπο, εξαιρετικά προσοδοφόρο διεθνές χρηματιστήριο.
Η αξιολόγηση της κατάστασης μιας κάρτας από εξειδικευμένες εταιρείες πιστοποίησης καθορίζει την αξία της με ακρίβεια χιλιοστού. Η επιτομή αυτού επενδυτικού παράδοξου γράφτηκε μόλις στα μέσα Φεβρουαρίου – πάνω στην ώρα δηλαδή για το μαργαριταρένιο ιωβηλαίο των Pokémon.
Ο Logan Paul με την πιθανότατα πιο σπάνια κάρτα Pokémon στον κόσμο
Σε μια ιστορική δημοπρασία του οίκου Goldin, η παγκόσμια βιομηχανία των συλλεκτικών ειδών παρακολούθησε με κομμένη την ανάσα την πώληση της περιβόητης πια κάρτας Pikachu Illustrator.
Πρόκειται για μια κάρτα, σχεδιασμένη από την Atsuko Nishida, που δεν κυκλοφόρησε ποτέ στα ράφια των καταστημάτων. Δόθηκε αυστηρά ως έπαθλο το 1998 σε νικητές διαγωνισμών εικονογράφησης του ιαπωνικού περιοδικού CoroCoro Comic. Υπολογίζεται ότι έχουν επιβιώσει μόλις 39 τέτοιες κάρτες σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το συγκεκριμένο αντίτυπο, ωστόσο, ήταν το «Ιερό Δισκοπότηρο»: η μοναδική γνωστή κάρτα βαθμολογίας PSA 10, δηλαδή σε απόλυτα άριστη κατάσταση.
Η κάρτα ανήκε στον διάσημο YouTuber, επιχειρηματία και παλαιστή Logan Paul, ο οποίος την είχε αγοράσει το 2021 έναντι 5,27 εκατομμυρίων δολαρίων. Στη φετινή δημοπρασία, έπειτα από μια εξοντωτική πλειοδοσία που κράτησε ώρες, η κάρτα άλλαξε χέρια, καταλήγοντας στον επενδυτή AJ Scaramucci για το ασύλληπτο ποσό των 16,49 εκατομμυρίων δολαρίων.
Ο Αμερικανός YouTuber με το βραβείο Guiness για τη σπάνια και πολύτιμη, όπως αποδείχτηκε, κάρτα του
Πλέον δεν έχει μόνο η τέχνη χρηματιστήριο. Έχουν και τα Pokemon το δικό τους.
Επιπλέον, η ψηφιακή μετάβαση του παιχνιδιού καρτών αποδείχθηκε εξίσου χρυσοφόρα. Το νέο mobile app Pokémon TCG Pocket, που κυκλοφόρησε στα τέλη του 2024, έφερε την εθιστική εμπειρία του «ανοίγματος πακέτων» (pack opening) στις οθόνες των κινητών μας, αποφέροντας στην εταιρεία εκτιμώμενα έσοδα 180 εκατομμυρίων δολαρίων μέσα σε μόλις έξι εβδομάδες από την κυκλοφορία του.
Pokémon απ’ την ζωή βγαλμένα
Παρά την κολοσσιαία επιτυχία των καρτών και των παραδοσιακών ψηφιακών παιχνιδιών, το franchise ποτέ δεν επαναπαύτηκε στις δάφνες του.
Αν το καλώδιο του Game Boy ήταν η μεγάλη τεχνολογική καινοτομία των ’90s, το GPS και η κάμερα του smartphone έγιναν τα εργαλεία της σύγχρονης εποχής.
Ορκισμένοι fans των Pokémon αναζητώντας τους αγαπημένους τους ήρωες μέσω της επαυξημένης πραγματικότητας
Το καλοκαίρι του 2016 ο κόσμος παραδόθηκε στη μανία του Pokémon GO, στήνοντας ξόβεργες για τους ζωόμορφους ήρωες στους δρόμους των πόλεων.
Η τεχνολογία της Επαυξημένης Πραγματικότητας (Augmented Reality – AR) μπήκε για μάλλον πρώτη φορά τόσο μαζικά στην τσέπη εκατομμυρίων πολιτών. Πάρκα, κεντρικές πλατείες, ιστορικά μνημεία και παραλίες γέμισαν με άτομα κάθε ηλικίας, κοινωνικής τάξης και φύλου, που περπατούσαν χιλιόμετρα για να εκκολάψουν ψηφιακά αυγά ή να πιάσουν ένα σπάνιο Charizard που εμφανιζόταν στην οθόνη τους.
Το Pokémon GO ήταν ένα πρωτοφανές gaming φαινόμενο αλλά και ένα μαζικό κοινωνικό πείραμα μαζί.
Στα καλά νέα, πλέον δε χρειάζεται να φτάσει κανείς ως την Ιαπωνία για να βρεθεί στο φυσικό περιβάλλον των Pokémon. Η Universal ανακοίνωσε την ένταξη των λαοπρόβλητων ηρώων στα ανά τον κόσμο θεματικά πάρκα της
Σχεδόν μια δεκαετία αργότερα, παραμένει και οικονομικά αποδοτικό. Μέχρι τις αρχές του 2025, τα συνολικά έσοδα από τις in-app αγορές των παικτών (lifetime gross player spending) είχαν ξεπεράσει τα 8,8 δισεκατομμύρια δολάρια, με το παιχνίδι να συνεχίζει να αποφέρει σταθερά πάνω από μισό δισεκατομμύριο δολάρια ετησίως.
Ταυτόχρονα, το αποτύπωμα του brand στον φυσικό κόσμο διευρύνεται με επιθετικούς ρυθμούς. Όπως ανακοινώθηκε επίσημα στο πλαίσιο των εορτασμών των 30ών γενεθλίων, η στρατηγική συνεργασία με τη Universal Studios επεκτείνεται.
Η επιτομή της έννοιας της αναλογικής νοσταλγίας σε μια εικόνα
Οι εκατομμύρια θαυμαστές δε θα χρειάζεται πλέον να ταξιδέψουν στα θεματικά πάρκα της Ιαπωνίας για να βιώσουν εμπειρίες Pokémon σε φυσικό μέγεθος, καθώς νέες, διαδραστικές ατραξιόν αναμένεται να ενσωματωθούν στα πάρκα της Universal παγκοσμίως, φέρνοντας τις θρυλικές περιοχές της Kanto και της Johto ακόμα πιο κοντά.
Διαγενεακοί ήρωες
Τα 30 χρόνια των Pokémon θα ήταν απλώς η επέτειος κυκλοφορίας ενός εξαιρετικά επιτυχημένου εμπορικού προϊόντος. Αν δεν ήταν η ιστορία μιας ευφυούς, πολυεπίπεδης επιχειρηματικής μηχανής που κατάλαβε από την πρώτη μέρα ότι το πολυτιμότερο νόμισμα δεν είναι το εικονικό Poké-dollar, αλλά η ουσιαστική, συναισθηματική σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων.
Τα Pokémon είναι σάρκα από τη σάρκα της παρέλασης για την Ημέρα των Ευχαριστιών που πραγματοποιεί κάθε χρόνο το πολυκατάστημα Macy’s στη Νέα Υόρκη
Τριάντα χρόνια μετά την πρώτη εκείνη μονομαχία σε μια ασπρόμαυρη οθόνη, τα Pokémon δεν αποτελούν απλώς ένα εμπορικό προϊόν, αλλά το ζωντανό παράδειγμα του τρόπου που η νοσταλγία, η τεχνολογία και η ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση μπορούν να συγκροτήσουν έναν ολόκληρο κόσμο.
Σε μια εποχή συνεχούς συνδεσιμότητας αλλά διαρκούς αποσύνδεσης, η υπόσχεση του «πιάσε τα όλα» λειτουργεί σχεδόν παρηγορητικά: ως μια φαντασιακή επιστροφή στην ανακάλυψη, στο παιχνίδι, στη συλλογή εμπειριών που αποκτούν αξία, ακριβώς επειδή μοιράζονται.
Κι όσο υπάρχουν γενιές πρόθυμες να ανταλλάσσουν όχι μόνο κάρτες αλλά μνήμες, το φαινόμενο δεν θα επιβιώνει απλώς στον χρόνο. Θα συνεχίζει να τον διαμορφώνει.
