Μία τετραετία έχει παρέλθει από το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία και ο παγκόσμιος πολιτιστικός χάρτης παραμένει αναδιαμορφωμένος, λόγω της ρήξης των δεσμών, ευρωπαϊκών και αμερικανικών φορέων κυρίως, με πολιτιστικούς φορείς και κορυφαίους καλλιτέχνες της Ρωσίας, που όλοι μαζί αποτελούν μέρος μιας πολιτιστικής ταυτότητας ιδιαίτερα επιδραστικής παγκοσμίως, με αιώνες προσφοράς στις τέχνες και στα γράμματα.
Από τη Eurovision και τις μεγαλύτερες συμφωνικές ορχήστρες του κόσμου, μέχρι τα κορυφαία λυρικά θέατρα, τα κινηματογραφικά φεστιβάλ και τη διεθνή ποπ σκηνή, η Ρωσία βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα σαρωτικό κύμα πολιτιστικού αποκλεισμού. Ένα «cancel» που εξελίχθηκε βαθμιαία και διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο οδηγώντας στη μεγαλύτερη πολιτιστική απομόνωση της χώρας μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Πολιτιστικοί οργανισμοί διέκοψαν τις σχέσεις τους με Ρώσους ερμηνευτές και καλλιτέχνες. Δύο από τους σπουδαιότερους Ρώσους μουσικούς καλλιτέχνες – ο μαέστρος Βαλέρι Γκεργκίεφ και η σοπράνο Άννα Νετρέμπκο – μπήκαν στη μαύρη λίστα σε λίγα 24ωρα.
Οι επιπτώσεις επηρέασαν καλλιτέχνες χωρίς άμεση σύνδεση με τον Πούτιν ή την ατζέντα του, όπως ο τότε 20χρονος Ρώσος πιανίστας Αλεξάντερ Μαλοφίεφ, ο οποίος είχε καταγγείλει ανοιχτά την εισβολή. Το αποτέλεσμα ήταν να δει την πρώτη συναυλιακή περιοδεία του στον Καναδά να ακυρώνεται. Η Εθνική Όπερα της Πολωνίας ακύρωσε ακόμη και παραστάσεις της όπερας «Μπορίς Γκοντουνόφ» του Μουσόρσκι.
Νέος μακαρθισμός και κυνήγι μαγισσών, υπαγορευμένο από την πολιτική των κυβερνήσεων όπως ειπώθηκε ή δικαιολογημένη αντίδραση στη λεγόμενη soft power, πολιτιστική διπλωματία της Ρωσίας, το βασικό πλαίσιο αποκλεισμού των Ρώσων καλλιτεχνών διατηρείται στο επίπεδο των πολιτιστικών συνεργασιών ασκώντας ένα είδος πίεσης που κανείς δεν μπορεί να καταλάβει – για να είμαστε ειλικρινείς – αν αυτό ενδιαφέρει Βλαντιμίρ Πούτιν.
Συγκεκριμένα, από το 2023 και μετά, όταν άρχισε να διαμορφώνεται το τοπίο της επιλεκτικής επιστροφής καλλιτεχνών, το καθολικό cancel έληξε δίνοντας τη θέση του σε ένα μοντέλο πολιτιστικής επιτήρησης και διαβάθμισης που δείχνει πώς η Δύση διαχειρίζεται τη σχέση πολιτικής και τέχνης, δηλαδή υπό όρους και με διαβαθμίσεις ανάλογα την περίπτωση.
Ποια ήταν όμως τα μεγαλύτερα cancel που συνέβησαν λίγα μόνο 24ώρα από την εισβολή της Ρωσίας στις 24 Φεβρουαρίου 2022 στο ουκρανικό έδαφος;
Αποκλεισμός της Ρωσίας από τη Eurovision – 25 Φεβρουαρίου 2022
Eurovision, Λισαβόνα @EPA/MIGUEL A. LOPES
Mόλις λίγες ώρες μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η Eurovision Song Contest, μέσω της European Broadcasting Union (EBU), ανακοίνωσε τον αποκλεισμό της Ρωσίας από τον διαγωνισμό του 2022.
Η απόφαση προέκυψε αφότου πολλοί εθνικοί ραδιοτηλεοπτικοί φορείς, κυρίως από τις σκανδιναβικές και βαλτικές χώρες, δήλωναν ότι θα αποχωρούσαν αν η Ρωσία παρέμενε. Η EBU επικαλέστηκε τον κίνδυνο «υπονόμευσης της φήμης του θεσμού», σε μια σπάνια πολιτική τοποθέτηση για έναν διαγωνισμό που επί δεκαετίες επικαλείται τον απολιτικό χαρακτήρα του.
Η Ρωσία έκτοτε δεν επέστρεψε. Η απουσία της από τη Eurovision σηματοδότησε την χρήση ενός νέου είδους πίεσης κατά του πολέμου, μέσω του μουσικού θεάματος και ενός τηλεοπτικού γεγονότος με εμβέλεια άνω των 180 εκατομμυρίων τηλεθεατών.
Βαλέρι Γκεργκίεφ
Βαλέρι Γκεργκίεφ @EPA/ROBERT GHEMENT
Η περίπτωση του Βαλέρι Γκεργκίεφ ενός από τους διασημότερους μαέστρους στον κόσμο και επί δεκαετίες στενού φίλου του Βλαντιμίρ Πούτιν, παραμένει μία από τις πιο ηχηρές περιπτώσεις ακύρωσης καλλιτεχνικής προσωπικότητας στον χώρο των κορυφαίων ορχηστρών και λυρικών θεάτρων ανά τον κόσμο.
Αρνούμενος να αποκηρύξει δημοσίως τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ο Γκεργκίεφ, μέσα σε λίγες ημέρες, απολύθηκε από τη Φιλαρμονική του Μονάχου (1η Μαρτίου 2022), απομακρύνθηκε από τη Σκάλα του Μιλάνου μετά από απόφαση του δημάρχου και είδε τις εμφανίσεις του στη Βιέννη, το Παρίσι, τη Ρώμη, τη Λουκέρνη και τη Νέα Υόρκη (Carnegie Hall) να ακυρώνονται.
Η άρνησή του κορυφαίου μαέστρου να καταδικάσει δημόσια τον πόλεμο, επέφερε τον πλήρη αποκλεισμό για πρώτη φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενός καλλιτέχνη μεγάλου βεληνεκούς από την διεθνή σκηνή λόγω πολιτικής στάσης.
Πρόσφατα, τον Ιούλιο του 2025, η εμφάνιση του Ρώσου μαέστρου στο θερινό φεστιβάλ μουσικής του Μεγάρου της Καζέρτα ακυρώθηκε, μετά από παρέμβαση της Γιούλια Ναβάλναγια, χήρα του Ρώσου αντιφρονούντα Αλεξέι Ναβάλνι, που είχε στήριξη από νομπελίστες, οι οποίοι είχαν απευθύνει έκκληση να παρέμβει, με το ίδιο αίτημα, στην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Άννα Νετρέμπκο
Άννα Νετρέμπκο @EPA/FLORIAN WIESER
Η κορυφαία Ρωσίδα σοπράνο Άννα Νετρέμπκο, με στενούς δεσμούς στο περιβάλλον του Πούτιν, είδε συνεργασίες δεκαετιών στη διεθνή λυρική σκηνή να διαλύονται μέσα σε εβδομάδες.
Η Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, η Κρατική Όπερα του Βερολίνου, η Βαυαρική Κρατική Όπερα και τα μεγάλα ευρωπαϊκά φεστιβάλ, όπως το Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ, ακύρωσαν τις εμφανίσεις της, ζητώντας ξεκάθαρη δημόσια τοποθέτηση κατά του πολέμου.
Αν και η Νετρέμπκο τελικά καταδίκασε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και εισήλθε σε νομική διαμάχη με την Met Opera για διαφυγόντα κέρδη, η καθυστέρηση της κόστισε ακριβά: η παρουσία της στη διεθνή σκηνή περιορίστηκε (έχει επανέλθει στην Όπερα του Μόντε Κάρλο, στο Θέατρο του Σαν Κάρλο στη Νάπολη, στην Βερόνα, στην Όπερα της Βιέννης και σε συναυλίες γενικά στην Κεντρική Ευρώπη), αλλά παραμένει αποκλεισμένη από τη βόρεια Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
«Είναι μία από τις κορυφαίες τραγουδίστριες στην ιστορία της Met, αλλά με τον Πούτιν να σκοτώνει αθώους στην Ουκρανία δεν υπήρχε περίπτωση να προχωρήσουμε», δήλωσε ο διευθυντής της Metropolitan Opera, Πίτερ Γκελμπ.
Οι ορχήστρες κόβουν δεσμούς
Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης @EPA/Frank Rumpenhorst
Μέσα στο πρώτο εξάμηνο του πολέμου, σχεδόν όλες οι μεγάλες δυτικές συμφωνικές ορχήστρες και λυρικές σκηνές – η Φιλαρμονική της Βιέννης, η Βασιλική Όπερα του Λονδίνου, η Ορχήστρα του Παρισιού, η Metropolitan Opera στη Νέα Υόρκη και η Φιλαρμονική του Μονάχου ανακοίνωσαν τη διακοπή των συνεργασιών τους με τα ρωσικά κρατικά ιδρύματα.
Ακυρώθηκαν περιοδείες, ανταλλαγές μουσικών, συμπαραγωγές και εκπαιδευτικά προγράμματα. Η πολιτιστική διπλωματία, που επί δεκαετίες λειτουργούσε ως γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές ιδεολογίες και έθνη, πάγωσε σχεδόν ολοκληρωτικά.
Θεόδωρος Κουρεντζής: το «cancel» που δεν συνέβη
Θεόδωρος Κουρεντζής
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έφερε στο προσκήνιο και την ιδιαίτερα σύνθετη περίπτωση του Έλληνα μαέστρου και Ρώσου υπηκόου Θεόδωρου Κουρεντζή, ενός από τους πιο επιδραστικούς αρχιμουσικούς της γενιάς του. Με μακρά παρουσία στη Ρωσία, ως ιδρυτής και καλλιτεχνικός διευθυντής της musicAeterna και της Όπερας του Περμ, βρέθηκε στο επίκεντρο έντονων πιέσεων, κυρίως λόγω της δημόσιας σιωπής του μετά την εισβολή.
Σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις Ρώσων καλλιτεχνών που απομακρύνθηκαν άμεσα από μεγάλους δυτικούς θεσμούς, ο Κουρεντζής δεν υπήρξε ποτέ δημόσιος υποστηρικτής του Κρεμλίνου και είχε πάντα αυστηρά καλλιτεχνικό προφίλ. Ωστόσο, η θεσμική του σύνδεση με ρωσικούς κρατικούς φορείς οδήγησε σε ακυρώσεις και «πάγωμα» συνεργασιών σε ευρωπαϊκά φεστιβάλ και αίθουσες συναυλιών.
Η απάντησή του υπήρξε στρατηγική: η σταδιακή μετατόπιση της διεθνούς του δραστηριότητας στη Δυτική Ευρώπη και η ίδρυση της Utopia Orchestra, ενός υπερεθνικού σχήματος κορυφαίων μουσικών, που λειτουργεί ως καλλιτεχνικό και θεσμικό αντίβαρο στη ρωσική του περίοδο. Μέσα από την Utopia, ο Κουρεντζής επιχείρησε να επανατοποθετήσει τον εαυτό του στο διεθνές πολιτιστικό τοπίο, διατηρώντας την καλλιτεχνική του ταυτότητα μακριά από γεωπολιτικές δεσμεύσεις.
Η περίπτωσή του αποτυπώνει το όριο ανάμεσα στην πολιτική ευθύνη και την καλλιτεχνική αυτονομία, σε μια εποχή όπου η ουδετερότητα δύσκολα γίνεται αποδεκτή.
Μπαλέτο και κλασικός χορός: Εκτός τα θρυλικά Μπολσόι
Μπαλέτα Μπολσόι
Ιδιαίτερα βαρύ ήταν το πλήγμα για το θρυλικό Μπαλέτο Μπολσόι, το ισχυρότερο πολιτιστικό brand της Ρωσίας και το Ρωσικό Κρατικό Μπαλέτο της Σιβηρίας καθώς αποκλείστηκαν απο τις μεγαλύτερες σκηνές της Ευρώπης και οι περιοδείες τους από το Λονδίνο και το Παρίσι μέχρι τη Νέα Υόρκη ακυρώθηκαν. Οι διοργανωτές μίλησαν ανοιχτά για «αδυναμία διαχωρισμού του κρατικού θεσμού από τη ρωσική πολιτική».
Για την ιστορία, ο διευθυντής του Μπαλέτου Μπολσόι, Βλαντιμίρ Ούριν, συνδεδεμένος με το περιβάλλον Πούτιν, υπέγραψε επιστολή καταδικάζοντας τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Τα μουσεία κόβουν δεσμούς με κορυφαία ρωσικά πολιτιστικά ιδρύματα
Κάποτε ένα από τα γνωστότερα παραρτήματα του Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, το Ερμιτάζ του Άμστερνταμ λέγεται πλέον Μουσείο H’ ART, έχοντας τερματίσει τη συνεργασία του με το κορυφαίο ρωσικό μουσείο και εφαρμόσει rebranding, μετά τα γεγονότα του 2022. Η περίπτωση του Ερμιτάζ στο Άμστερνταμ αποτελεί τρανταχτή περίπτωση ολικής αποστασιοποίησης από τη ρωσική κουλτούρα.
Συντασσόμενα με τη γενική απαίτηση να απομακρυνθούν από γνωστούς αλληλέγγυους δωρητές τους, υποστηρικτές του Πούτιν, κορυφαία μουσεία άρχισαν να αφαιρούν τα σχετικά «βαρίδια». Στο πλαίσιο της νέας στρατηγικής απομάκρυνσης από τη Ρωσία, ο δισεκατομμυριούχος Βλαντιμίρ Ποτάνιν αποχώρησε από το διοικητικό συμβούλιο του Μουσείου Γκούγκενχάϊμ καθώς και ο μεγαλοτραπεζίτης Πετρ Αβέν από τη θέση του στο διοικητικό συμβούλιο της Βασιλικής Ακαδημίας του Λονδίνου.
Φεστιβάλ Καννών και Μπιενάλε Βενετίας – Η περίπτωση Κιρίλ Σερεμπρένικοφ
Φεστιβάλ Καννών 2025
Το cancel στις μεγάλες κινηματογραφικές διοργανώσεις όπως το Φεστιβάλ Καννών υπαγόρευσε τον αποκλεισμό των επίσημων ρωσικών αποστολών. Αντίθετα, το Φεστιβάλ του Λοκάρνο πήρε τις αποστάσεις του από τέτοιου είδους ανακοινώσεις και το Φεστιβάλ Βενετίας αποφάσισε να προβάλει μια ταινία για την ταλαίπωρη περιοχή του ανατολικού Ντονμπάς στην Ουκρανία και τη σχετική διαμάχη με τη Ρωσία από το 2014.
Η αυστηρή ανακοίνωση των Καννών έβγαλε με «χειρουργική ακρίβεια» εκτός του κινηματογραφικού χάρτη τη ρωσική κινηματογραφία. Τι εννοούμε με αυτό: η ταινία του Κιρίλ Σερεμπρένικοφ Tchaikovsky’s Wife επιλέχθηκε τον Μάιο του 2022 στο διαγωνιστικό του Φεστιβάλ, καθώς επρόκειτο για δημιουργία αντικαθεστωτικού καλλιτέχνη (ο ίδιος δεν μπόρεσε να παρευρεθεί).
Ο Ρώσος θεατρικός σκηνοθέτης Κιρίλ Σερεμπρένικοφ, ο οποίος κατηγορήθηκε για κατάχρηση κρατικών κεφαλαίων και τέθηκε υπό κατ’ οίκον περιορισμό, παρίσταται σε δικαστική ακρόαση στη Μόσχα το 2017. @REUTERS/Sergei Karpukhin
Ο Ρώσος σκηνοθέτης του θεάτρου και του κινηματογράφου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αντιφρονούντα δημιουργού που η δυτική πολιτιστική κοινότητα δεν ακύρωσε, αλλά προστάτευσε. Διωκόμενος από το καθεστώς Πούτιν ήδη από το 2017, με κατ’ οίκον περιορισμό και ποινική καταδίκη που θεωρήθηκε διεθνώς πολιτικά υποκινούμενη, ο Σερεμπρένικοφ είχε καθιερωθεί ως σύμβολο καλλιτεχνικής αντίστασης πριν ακόμη ξεσπάσει ο πόλεμος.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, καταδίκασε ανοιχτά τον πόλεμο και εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο. Αντί να υποστεί cancel, γνώρισε τη διεθνή στήριξη, με συνεχείς προσκλήσεις από κορυφαία φεστιβάλ και ευρωπαϊκά θέατρα. Σήμερα θεωρείται εμβληματική φιγούρα της εξόριστης ρωσικής διανόησης.
Στη Μπιενάλε της Βενετίας ήταν το ρωσικό περίπτερο που έκλεισε κατόπιν απόφασης των Ρώσων καλλιτεχνών, που αποχώρησαν οικειοθελώς σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας και τη φίμωση των Ρώσων διαμαρτυρόμενων πολιτών. Μία ακόμη περίπτωση που δείχνει ότι δεν συντάσσονται «όλοι» οι Ρώσοι καλλιτέχνες με την επεκτατική πολιτική του Πούτιν.
Αποχώρηση των μεγάλων στούντιο του Χόλιγουντ
@Shutterstock
Τα στούντιο του Χόλιγουντ (Disney, Warner Bros., Universal, Sony, Paramount) ανέστειλαν πλήρως κάθε επιχειρηματική τους δραστηριότητα στη Ρωσία τον Μάρτιο του 2022 και εξακολουθούν να μην διανέμουν νόμιμα νέες ταινίες στη ρωσική αγορά. Το ίδιο συμβαίνει και με τις streaming πλατφόρμες(Netflix, Disney+, Apple TV+, Amazon Prime). Παρ’ όλα αυτά πολλοί κινηματογράφοι προβάλλουν ταινίες χωρίς επίσημη διανομή ή καταφεύγουν σε πειρατικά αντίγραφα ενώ και στις πλατφόρμες το κενό καλύπτεται από την πειρατεία και τα ανεπίσημα mirrors των δυτικών υπηρεσιών.
Ποπ, ροκ και ηλεκτρονική σκηνή
Νίνα Κράβιτζ
Το «cancel» δεν περιορίστηκε στην κλασική μουσική. Μεγάλα ονόματα της διεθνούς ποπ και ροκ σκηνής ακύρωσαν συναυλίες στη Ρωσία: οι Green Day ήταν από τους πρώτους που έβγαλαν τη Ρωσία από τον χάρτη των περιοδειών τους ακυρώνοντας τη συναυλία τους στη Μόσχα και ακολούθησαν οι Νικ Κέιβ, Ίγκι Ποπ, Franz Ferdinard, The Killers.
Παράλληλα, δεκάδες DJs και παραγωγοί της techno σκηνής διέκοψαν συνεργασίες με Ρώσους καλλιτέχνες. Στον αντίποδα, η γνωστή DJ Nina Kraviz, βρέθηκε στο στόχαστρο για την σιωπή της και παλαιότερες φιλοπουτινικές αναρτήσεις της και Ρώσοι ποπ σταρ όπως η Πολίνα Γκαγκάρινα είδαν συναυλίες τους να ακυρώνονται σε όλη την Ευρώπη και τη Βαλτική.
Αν και η Kraviz δημοσίευσε μακροσκελή ανάρτηση στο Instagram δηλώνοντας ότι είναι φρικτό αυτό που συμβαίνει ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία, καθώς και ότι είναι κατά κάθε μορφής βίας, η επανεμφάνισή της σε line-ups ευρωπαϊκών φεστιβάλ από το 2023 και μετά, δεν ισοδυναμεί σε καμία περίπτωση με το mainstream status που είχε πριν τον πόλεμο.
Τέσσερα χρόνια μετά
Το 2026, η Ρωσία παραμένει πολιτιστικά αποκομμένη από το μεγαλύτερο μέρος της Δύσης. Μερικές μεμονωμένες συνεργασίες έχουν αποκατασταθεί, όμως το βασικό πλαίσιο αποκλεισμού διατηρείται.
Ο σημερινός πολιτιστικός αποκλεισμός της Ρωσίας θυμίζει έντονα τον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά δεν διεξάγεται με τους ίδιους όρους. Πρόκειται για ένα νέο υβριδικό μοντέλο πολιτιστικής πίεσης, όπου η γεωπολιτική και η πολιτική των social media συνδιαμορφώνουν την έννοια του «cancel» ενώ όλα συγχέονται τρομακτικά και με αλματώδη ταχύτητα σε μια παγκοσμιοποιημένη ψηφιακή αρένα.
Η επέτειος της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία υπενθυμίζει την κρίση στην καρδιά της Ευρώπης, αλλά και τη ριζική μεταβολή του ρόλου του πολιτισμού σε ενεργό παράγοντα διεθνούς πίεσης.
