Η είδηση του θανάτου της Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ βύθισε στο πένθος την Ελλάδα, αλλά και τη Γαλλία, χώρα στην οποία η εμβληματική ιστορικό διέγραψε το μεγαλύτερο μέρος της ακαδημαϊκής της σταδιοδρομίας.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ «έφυγε» από τη ζώη σε ηλικία 99 ετών, έχοντας προηγουμένως ανοίξει πόρτες που για τις γυναίκες παρέμεναν κλειστές για αιώνες. Αποτέλεσε την πρώτη γυναίκα πρόεδρο του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης το 1967 και το 1976 αναγορεύτηκε ως η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόνης στην 700 χρόνων ιστορία του ιδρύματος. Διετέλεσε επίσης πρύτανης του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, αλλά και πρόεδρος του Κέντρου Τέχνης και Πολιτισµού Ζορζ Ποµπιντού-Μποµπούρ.
Μια γυναίκα αυτόφωτη και αυτεξούσια, με ζωή μυθιστορηματική. Παρακάτω σταχυολιγήσαμε μερικές απαντήσεις από την τελευταία συνέντευξη που έδωσε στο ΒΗΜΑ και τη δημοσιογράφο Έρη Βαρδάκη πριν από περίπου 4 χρόνια, τον Απρίλιο του 2022. Η αφορμή για εκείνη τη συζήτηση ήταν το βιβλίο της «Μικρασία, καρδιά του Ελληνισμού» (εκδ. Gutenberg).
Είναι ο ψηφιακός κόσµος µία νέα πραγµατικότητα;
«Βεβαίως. Είναι μια νέα πραγματικότητα με τα καλά της και τα προβλήματά της που έγινε πλέον συνήθεια. Με ένα κλικ μπορείς να συγκεντρώσεις τόσες πληροφορίες. Μπορείς να βλέπεις και να επικοινωνείς με τον άλλον εξ αποστάσεως. Ποιος όμως έχει τον έλεγχο; Φοβάμαι ότι έτσι δημιουργείται ένα ηλεκτρονικό παραπέτασμα που οδηγεί όχι σε έναν καλύτερο κόσμο, αλλά στο χάσιμο του μέτρου. Ο Δάντης σε αυτούς που μπαίνουν στην κόλαση φωνάζει “αφήστε κάθε ελπίδα” ακριβώς γιατί έχουν ξεπεράσει το όριο. Χρειάζεται προσοχή».
Πόσο πιστεύετε ότι θα διαρκέσει η κρίση και πού θα µας οδηγήσει;
«Νομίζω ότι η κρίση ήρθε για να μείνει. Ξέρετε, όταν ήμουν μικρή, κάποτε με ρώτησαν “ποιους θαυμάζεις;”. Aπάντησα “αυτούς που ξέρουν πολλά”. Οταν μεγάλωσα και με ρώτησαν ξανά, απάντησα “αυτούς που κάνουν πολλά”. Μιλούσα βέβαια πάντα για αγαθές πράξεις. Αν με ρωτήσεις σήμερα, θα σου απαντήσω ότι θαυμάζω αυτούς που ανέχονται πολλά. Είναι πολύ δύσκολο να μην αλλοτριωθείς, να μη χάσεις το αξιακό σου σύστημα με όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας, με τη βία, με την οργή, με τον θάνατο όλων των αξιών».
Η γνώµη σας για τον Πούτιν ποια είναι;
«Ετυχε να συναντηθώ σε κάποιο γεύμα μαζί του, πριν από περίπου δέκα χρόνια, σε μια εκδήλωση στην πρεσβεία της Ρωσίας στο Παρίσι. Το πρώτο που μου έκανε εντύπωση ήταν το πόσο μικρός το δέμας είναι. Μικροσκοπικός θα έλεγα. Το δεύτερο που μου έκανε εντύπωση ήταν το γεγονός ότι ήταν ενημερωμένος για όλους τους συνδαιτυμόνες. Το τρίτο που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι η πρεσβεία είχε μέσα άγιες εικόνες με αναμμένα καντηλάκια. Εμεινα έκπληκτη. Εντάξει, καταλαβαίνω να έχει εικόνες. Αλλά και καντηλάκια αναμμένα; Το πράγμα προετοιμαζόταν δηλαδή. Τι εννοώ; Δείτε σήμερα την υποστήριξη που λαμβάνει από τον Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσιών Κύριλλο, ο οποίος ευλογεί τον πόλεμο. Τώρα σε σχέση με τον Πούτιν, νομίζω πως η Δύση δεν έχει καταλάβει ότι έχει πίσω του έναν λαό που τον λατρεύει. Ο Πούτιν είναι αυτός που τους έφερε το γόητρό τους πίσω. Για αυτούς είναι ο εθνικός τους ήρωας, όχι ο παρανοϊκός δικτάτορας όπως τον γνωρίζει η Δύση».
Κυρία Αρβελέρ, τον περασµένο Δεκέµβριο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Gutenberg το εξαιρετικό σας βιβλίο «Μικρασία, καρδιά του ελληνισµού».
«Οι γονείς μου γεννήθηκαν και έζησαν στη Μικρασία, στη Βιθυνία, από όπου τους ξερίζωσε βίαια η καταστροφή του 1922. Κρατώ μέχρι τώρα το κλειδί τού εκεί σπιτιού τους που έφεραν μαζί. Στην ιστορία του ελληνισμού υπάρχουν δύο μεγάλες καταστροφές: η μία είναι η πτώση της Πόλης και η άλλη η Μικρασιατική Καταστροφή. Από τη Μικρά Ασία ξεκινά το ελληνικό πνεύμα και δυστυχώς στη Μικρά Ασία τελειώνει η Μεγάλη Ιδέα. Μετά το 1922 δεν υπάρχει πλέον η ελπίδα της ανάκτησης της Πόλης. Αυτό το βιβλίο αναφέρεται την ιστορία αυτού του τόπου, χωρίς, αν θέλετε, να πέφτω σε μεγάλη επιστημοσύνη, δεν έβαλα παραπομπές και σημειώσεις δηλαδή. Πρέπει πιστεύω να γνωρίζουμε τι έδωσαν οι Μικρασιάτες για την Ελλάδα που θεωρούσαν πάντα πατρίδα τους».
Πόσο σηµαντική είναι λοιπόν η Μικρά Ασία για την Ιστορία µας;
«Η Μαργαρίτα Γιουρσενάρ έγραψε ότι η παγκόσμια Ιστορία αρχίζει από την αφύπνιση του ελληνικού πνεύματος. Και ο ιστορικός χώρος αυτής της αφύπνισης είναι η αιγαιακή Μικρασία και τα νησιά της, με κέντρο κυρίως τη Μίλητο και την Εφεσο. Σκεφτείτε τον Ηρόδοτο, τον Θαλή, οι οποίοι έκαναν και τον πρώτο στοχασμό για την κοσμογονία. Δεύτερον, χωρίς τη Μικρά Ασία δεν υπάρχει Βυζάντιο. Τι εννοώ; Το Βυζάντιο ως συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας χαίρει παγκοσμιότητας και ως χριστιανικό χαίρει αιωνιότητας. Οταν όμως εμφανίστηκαν οι Αραβες στην Ανατολή, έχασε τις επαρχίες, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο, τη Συρία, και ως καρδιά του έμεινε η Μικρά Ασία. Ο ρόλος της Μικράς Ασίας βέβαια συνεχίστηκε και το 1821: ο αρχηγός της Ελληνικής Επανάστασης ήταν πρώτα ο Αλέξανδρος Υψηλάντης και αργότερα ο αδελφός του Δημήτριος. Δύο Πόντιοι δηλαδή. Πρέπει ακόμη να πούμε ότι μετά την Καταστροφή του 1922, το Αιγαίο υποφέρει από ημιπληγία. Και θέλω να πω ότι το 1,5 εκατ. προσφύγων που ήρθαν στην Ελλάδα έφεραν έναν καινούργιο πολιτισμό. Επρεπε να περάσουν όμως σχεδόν τρεις γενιές για να εκτιμηθεί η προσφορά των Μικρασιατών. Και γι’ αυτό και σημειώνω ότι μου φαίνεται απαραίτητο να δημιουργηθούν πανεπιστημιακές έδρες, κέντρα ερευνών και μελέτης – υποδειγματικό παραμένει το κέντρο που ίδρυσε η Μέλπω Μερλιέ – αλλά και ιδρύματα που θα διασώσουν δείγματα του μικρασιατικού ελληνικού πολιτισμού. Αυτοί οι άνθρωποι πρόσφεραν στις τέχνες, στα γράμματα, στις επιστήμες, στην εξυγίανση των συνθηκών ζωής, στους τρόπους διατροφής και σε τόσα άλλα».
Κυρία Αρβελέρ, είστε µια γυναίκα που όλοι επιζητούν την παρέα της. Εσάς, αλήθεια, µε ποιους ανθρώπους σάς αρέσει να κάνετε παρέα;
«Προσωπικά, δεν επιζητώ τίποτα και κανέναν που δεν είναι αληθινός. Οπως έλεγε και η μάνα μου, “το πρόσωπο είναι σπαθί”. Μου αρέσει η συντροφιά των νέων. Πάντοτε έχω κάτι να μάθω από τα νέα παιδιά».
