Η Κυρά Φροσύνη ανάμεσα στον θρύλο και την ιστορία

Τη νύχτα της 11ης Ιανουαρίου 1801, στα Ιωάννινα, δεκαεπτά γυναίκες οδηγήθηκαν στη λίμνη Παμβώτιδα και πνίγηκαν με διαταγή του Αλή Πασά, κατηγορούμενες για «ανηθικότητα» και «μοιχεία». Ανάμεσά τους, η «Κυρά Φροσύνη», που επιβίωσε στη συλλογική μνήμη μέσα από τη λαϊκή παράδοση και τα δημοτικά τραγούδια.

«Απ’ την τραγική εκείνη νύχτα του Ιανουαρίου του 1801 έχουν περάσει κοντά δύο αιώνες κι όμως τα αίτια που υποκίνησαν τον Αλή Πασά να πνίξει τη Φροσύνη μαζί με δεκαεφτά άλλες όμορφες γυναίκες, την αφρόκρεμα της γιαννιώτικης κοινωνίας, μένουν αδιευκρίνιστα. Στο διάστημα που πέρασε απ’ το φρικτό γεγονός, πολλές υποθέσεις διατυπώθηκαν, από Έλληνες κοντινούς στα χρόνια εκείνα, από μεταγενέστερους ερευνητές, αλλά και από αρκετούς ξένους χρονογράφους».

Αυτά έγραφε ο Γιώργος Χατζηδάκης στο περιοδικό «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 24ης Νοεμβρίου 1988, επιχειρώντας να αποδώσει σε ένα εκτενές αφιέρωμα τα αίτια του θανάτου της Ευφροσύνης Βασιλείου, παραθέτοντας ποικίλες εκδοχές που είχαν διατυπωθεί έως τότε.

Η «απελευθερωμένη» Φροσύνη των παλαιών αφηγήσεων

Το κείμενο του «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ» αναπαράγει την εικόνα που μετέφεραν περιηγητές και χρονογράφοι, για τη Φροσύνη, ως έντονα ερωτικοποιημένη και απελευθερωμένη ηθικά, μια εικόνα διαδεδομένη στη νεοελληνική αφήγηση του 19ου και 20ού αιώνα, αλλά όχι ιστορικά τεκμηριωμένη σήμερα.

Ο Άγγλος Ουίλλιαμ Μάρτιν Ληκ, για παράδειγμα, τη συνέκρινε με αρχαία εταίρα:

»”… Η Φροσύνη ήταν 28 πάνω – κάτω χρονών. Λένε πως ήταν έξυπνη, μορφωμένη και φαίνεται πως ζωντάνευε τον τύπο της αρχαίας εταίρας… Η παρουσία μιας τέτοιας γυναίκας στη σημερινή Ελλάδα είναι παράταιρη και επικίνδυνη… πιο ειδικά η Φροσύνη, που ήταν όμορφη και από καλή οικογένεια, είχε πολύ κακή επίδραση πάνω στις Ελληνίδες”».

Στο δημοσίευμα ο Χατζηδάκης αναφέρει τον ισχυρισμό ότι:

»Είναι αλήθεια εξακριβωμένη πως στο σπίτι της Φροσύνης συνάζονται διάφοροι Έλληνες και Τούρκοι, πως αρκετοί απ’ αυτούς ήταν εραστές της και πως μέσα στον οντά της γίνονταν διάφορες συναντήσεις και συζητήσεις. Αυτά τα στοιχεία είναι που κάνουν τον ξένο περιηγητή να την παρομοιάσει με τις αρχαίες εταίρες και απ’ αυτή την άποψη η Φροσύνη ήταν μια επιβίωση της Ασπασίας και της Φρύνης στα Γιάννενα του 18ου αιώνα».

«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 24.11.1988, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Ζήλια, πάθη ή πολιτική σκοπιμότητα;

Το αφιέρωμα παραθέτει όλες τις αντικρουόμενες εκδοχές που κυκλοφόρησαν από τις αρχές του 19ου αιώνα:

»Είναι θύμα της ζήλειας και του έρωτα του θηριώδους Αλή Πασά ή των διαβολών της νύφης του τυράννου; Ή μήπως πραγματικά θανατώθηκε απ’ τον αιμοβόρο δεσπότη για να εξυγιανθούν τα δημόσια ήθη, όπως ήταν η επίσημη εξήγηση; Υπάρχει και η άποψη πως τη Φροσύνη τη σκότωσαν για λόγους πολιτικούς. Είχε γίνει, λέει, επικίνδυνο το σπίτι της για τις συγκεντρώσεις που γίνονταν εκεί και για τις ιδέες που εξωτερικεύονταν. Καθώς άρχισε να συχνάζει εκεί και ο Μουχτάρ Πασάς, ο γιος του Αλή, ο τύραννος ανησύχησε για το φρόνημα του γιου του και αποφάσισε το θάνατο της Φροσύνης.

»Σε διαφορετική βάση τοποθετεί την εκδοχή των πολιτικών συμφερόντων ο Γιαννιώτης λόγιος, σύγχρονος των γεγονότων, Αθανάσιος Ψαλίδας. Λέει δηλαδή πως η Φροσύνη είχε ξελογιάσει τον γιο του Αλή, τον Μουχτάρ. Η γυναίκα του τελευταίου το έμαθε και απαίτησε απ’ τον πεθερό της να εξοντώσει τη Φροσύνη. Η απατημένη σύζυγος ήταν κι αυτή ερωμένη του πεθερού της και μεταχειρίστηκε όλα τα μέσα της για να πείσει τον Αλή Πασά. Κατά τον Ψαλίδα όμως αυτό που βάρυνε στη θανατική καταδίκη της Φροσύνης ήταν τα συμφέροντα που είχε ο Πασάς των Ιωαννίνων απ’ τον Πασά του Βερατιού, που ήταν πατέρας της νύφης και ερωμένης του.

»Όλες οι εξηγήσεις για το θάνατο της Φροσύνης είναι ιστορικά πιθανές. Αναμφισβήτητο είναι πάντως πως ο Αλή Πασάς ανέλαβε ο ίδιος προσωπικά να συλλάβει τη Φροσύνη, πράγμα που φανερώνει πως τον κινούσε ένα δικό του πάθος εναντίον της ή μια προσωπική του δέσμευση».

Τρεις εκδοχές για την ίδια νύχτα

Στο αρχείο των ξένων χρονογράφων, δίνονται διαφορετικές αιτιολογήσεις και σκηνοθεσίες για τη μοιραία νύχτα στα Γιάννενα.

Στο χρονικό του, ο Τζον Χόμπχαουζ (φίλος του Μπάυρον) βλέπει πίσω από την εκτέλεση μια «οικογενειακή» ίντριγκα. Η γυναίκα του Μουχτάρ υιου του Αλή Πασά και ευνοούμενή του, του αποκαλύπτει τις υποτιθέμενες «αντίζηλες» και καταγράφει μια λίστα γυναικών που ο πεθερός της συλλαμβάνει και διατάζει τον πνιγμό τους:
»“…Η νύφη του κάθησε κι έγραψε τα ονόματα δεκαπέντε γυναικών που τις φθονούσε, γιατί ήταν ονομαστές στα Γιάννενα για την ομορφιά τους. Την ίδια νύχτα τις έπιασαν όλες και τις έκλεισαν στο φρούριο κι ύστερα τις έκλεισαν σε σακιά, τις φόρτωσαν σε βάρκες και τις έπνιξαν στη λίμνη…”».

Σκηνές βίας, εξαναγκασμού και εξόντωσης

Δραματικότερη είναι η αφήγηση στο χρονικό του Ληκ που περιγράφει με θεατρικές λεπτομέρειες τη σύλληψη της Φροσύνης και των υπόλοιπων γυναικών από τον Αλή Πασά, καθώς και την αναβολή της εκτέλεσης, εξαιτίας ενός άγραφου νόμου που απαιτούσε ο πνιγμός να γίνει στο σκοτάδι:
»“…Κατά τα μεσάνυχτα της δεύτερης νύχτας φόρτωσαν τις γυναίκες σε πέντε έξι βάρκες. Από νωρίς είχε ξεσπάσει μια φοβερή καταιγίδα […] Δεν τις έκλεισαν στα τσουβάλια όπως συνήθιζαν στην Πόλη και οι Αρβανίτες υποχρεώθηκαν να χρησιμοποιήσουν βία, όταν οι γυναίκες αρπάζονταν απ’ τις κουπαστές για να κρατηθούν…

»[…] Συνολικά πνίγηκαν 17 γυναίκες και τα πτώματά τους επέπλεαν για πολλές μέρες στη λίμνη”».

Ο Φρανσουά Πουκεβίλ, γάλλος πρόξενος στα Γιάννενα, αποδίδει την εκδοχή του σε ένα πιο ρομαντικό, αλλά σκληρό πλαίσιο:
»“Παντρεύτηκε μικρή κι απόχτησε δύο παιδιά… Ο άντρας της αναγκάστηκε για λόγους επαγγελματικούς να ξενιτευτεί και να εγκατασταθεί στη Βενετία, έτσι η Φροσύνη έμεινε μόνη στα Γιάννενα… Ο Μουχτάρ, ο γιος του Αλή, την πολιόρκησε στενά και μεταχειρίστηκε απειλές και βία για να την κατακτήσει […]

»Οι γυναίκες του Μουχτάρ λύσσαξαν απ’το κακό τους να κινδυνεύουν. Έβαλαν λοιπόν σ’ εφαρμογή ένα σχέδιο για να εξοντώσουν τη Φροσύνη… Κατηγόρησαν την όμορφη Ελληνίδα στον Αλή Πασά πως τάχα εποφθαλμιά τα πλούτη και τα πετράδια του Μουχτάρ […] Την ίδια νύχτα μπήκε ο Αλή στο σπίτι της με τη φρουρά του […] Για να κρύψει τα κίνητρά του ο Αλή έβαλε την ίδια νύχτα και πιάσανε 15 ακόμα γυναίκες… Όσες συλλάβανε, τις κλείσανε σε μια φυλακή. Μετά από τρεις μέρες τις μετέφεραν στη λίμνη και τις έπνιξαν.

»Η Φροσύνη πέθανε απ’ την τρομάρα της πριν φτάσει στη λίμνη. Την έθαψαν στο μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων”».

Μια μεταγενέστερη σύνθεση των εκδοχών

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει το αφιέρωμα του «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ» στο βιβλίο του Άγγλου Ουίλλιαμ Πλόμαρ «Το διαμάντι των Ιωαννίνων – Αλή Πασάς 1741- 1822» (1987), μια μεταγενέστερη προσέγγιση που περιγράφει τη Φροσύνη ως νέα, όμορφη και μορφωμένη:
»Σε παλιότερη εποχή μπορούσε να φάνταζε ως εταίρα ή σ’ έναν περισσότερο φιλελεύθερο πολιτισμό να κατέχει την πρώτη θέση σ’ ένα σαλόνι…”.

Τα όσα έγιναν ο Άγγλος συγγραφέας τα αποδίδει επίσης, σε οικογενειακή ίντριγκα και πολιτικές δεσμεύσεις του Αλή Πασά απέναντι στις νύφες του. Κατά την εκδοχή αυτή, η σύλληψη της Φροσύνης και δεκαπέντε ακόμη γυναικών οδήγησε στον ομαδικό πνιγμό τους στη λίμνη, με την «ηθική τιμωρία» να λειτουργεί ως πρόσχημα.

Η μετατόπιση της έρευνας για πολιτικά κίνητρα

Ενδιαφέρον έχει το σημείο όπου ο Γιώργος Χατζηδάκης παραθέτει στο κείμενό του, μια νεότερη, για την εποχή, επιστημονική ανάγνωση. Η φιλόλογος Ελένη Κουρματζή-Παναγιωτάκου υποστήριζε ήδη από τη δεκαετία του ’80 ότι:

«Δεν είναι καθόλου μειωμένης πιθανότητας τα κίνητρα του σκοτωμού της Φροσύνης να ήταν πολιτικά».

Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, το σπίτι της Φροσύνης δεν ήταν απλώς χώρος κοινωνικών συναναστροφών, αλλά τόπος όπου συναντιούνταν πρόσωπα με πολιτική ισχύ και διακινούνταν ιδέες που ενοχλούσαν την εξουσία:

»“Η κυρα-Φροσύνη πρώτα πρώτα ήταν γόνος μιας σημαντικής οικογένειας. Ήταν ανεψιά του Μητροπολίτη Γαβριήλ Γκάγκα και σύζυγος του Γεωργίου Βασιλείου, που ήταν πλούσιος έμπορος εγκατεστημένος στη Βενετία.

»Στο σπίτι της σύχναζαν πρόσωπα με πολιτική ισχύ και κρατική θέση, όπως και άλλα πρόσωπα με προοδευτικές κοινωνικές ιδέες. Ο Γάλλος Πρόξενος Πουκεβίλ ήταν ανάμεσα στους τακτικούς επισκέπτες της, όπως και ο γιός του Αλή, ο Μουχτάρ. Πολύ συχνές ήταν και οι παρουσίες στο σπίτι της Φροσύνης και του ιατροφιλόσοφου Κυρίτση Χατζή-Πολύζου, φίλου μεν του Αλή Πασά, αλλά και μαχητικού βολταιριστή. Δεν ήταν λοιπόν μια οποιαδήποτε γυναίκα η Φροσύνη.

«ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 24.11.1988, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Η διακίνηση πολιτικών ιδεών

»Σήμερα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πως οι λόγοι του πνιγμού της Φροσύνης και των άλλων δεκαέξη γυναικών ήταν κρατικοί και πολιτικοί και πολύ λιγότερο ηθικοί. Σε κασέλα του Κυρίτση Χατζή-Πολύζου – που κι αυτός ήταν ερωμένος της – βρέθηκε μεταγενέστερα επιστολή της Φροσύνης που εκφραζόταν πολύ άσχημα για τον Αλή. Αυτό αποδεικνύει πως με τους εραστές της η Φροσύνη αντάλλασσε γνώμες, κρίσεις και ιδέες κι ίσως έτσι είχε δημιουργηθεί στα Γιάννενα μια εστία που διακινούνταν ιδεολογικά ρεύματα.

»Λέγεται πως ο Αλής ζήτησε απ’ τους Γιαννιώτες προεστούς να υπογράψουν μια έκκληση για την απελευθέρωση των δεκαεπτά γυναικών, ώστε να καλυφθεί ο ίδιος που δεν ήθελε να τις θανατώσει. Οι προεστοί όμως που ανάμεσά τους ήταν και ο δεσπότης και θείος της Φροσύνης δεν απεφάσισαν τελικά να υπογράψουν την έκκληση. Εδώ διακρίνουμε μια συνειδητή κοινωνική απόριψη της Φροσύνης απ’ την ίδια της την τάξη…”».

Ανάμεσα στην ιστορία και τη λαϊκή μνήμη

Το αφιέρωμα συνοψίζει υπενθυμίζοντας τον σπουδαιότερο λόγο της μυθοποίησης της Φροσύνης, ενώ ταυτόχρονα αντανακλά τον προβληματισμό της εποχής για τη θέση αυτών των ιστορικών μύθων στο μέλλον:

»Επιζεί στη συνείδηση του λαού, γιατί εναντιώθηκε στη μοίρα που της είχε θεσπίσει το κατεστημένο της εποχής της.

»Ωστόσο, το ερώτημα είναι αν οι μύθοι αυτοί της πρόσφατης ιστορίας μας, κοινωνιολογικά ντοκουμέντα της διαδρομής μας και στοιχεία σημαντικά των αντιδράσεων του λαού μας θα μας ακολουθήσουν στο άνοιγμα της τρίτης χιλιετίας. Θα σημαίνουν τίποτα άραγε για τη γενιά του 2000 οι στίχοι του τραγουδιού;

Τ’ ακούσατε τι γίνηκε στα Γιάννενα, στη λίμνη που πνίξανε τις δεκαεφτά με την κυρα-Φροσύνη.

Άλλη καμιά δεν το ‘βαλε το λαχούρι φουστάνι πρώτ’ η Φροσύνη το ‘βαλε και βγήκε στο σιργιάνι.

Φύσα βοριά, φύσα θρακιά, για ν’ αγριέψ’ η λίμνη να βγάλει ταις αρχόντισσες και την κυρα-Φροσύνη».