Η μάχη για τον Εθνικό Κήπο

Η αντίδραση ήταν ακαριαία. Στις αρχές Νοεμβρίου ο πολιτιστικός οργανισμός ΝΕΟΝ του Δημήτρη Δασκαλόπουλου ανακοίνωσε το πρόγραμμα «Ανακαλύπτοντας τον Εθνικό Κήπο», το οποίο περιλαμβάνει μια κηποτεχνική μελέτη με επεμβάσεις σε οκτώ σημεία του κήπου από τον διεθνούς φήμης γάλλο αρχιτέκτονα τοπίων Λουί Μπενές, σε συνεργασία με το ελληνικό γραφείο doxiadis+, καθώς και τη διοργάνωση έκθεσης σύγχρονης τέχνης διάρκειας δύο μηνών για το 2014. Μία εβδομάδα μετά, η Εταιρεία Φίλων του Εθνικού Κήπου μαζί με δέκα Αθηναίους προσέφυγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας ζητώντας την ακύρωση της απόφασης του Δήμου Αθηναίων που είχε εγκρίνει το σχέδιο. Το θέμα έλαβε διαστάσεις, ακούστηκαν έντονοι προβληματισμοί: «Είναι καταστροφή», «Ο κήπος θα γίνει μουσείο». Ο Γιώργος Καμίνης δεσμεύτηκε πως «δεν θα κοπεί κλαδί». Οι υποψήφιοι δήμαρχοι τοποθετήθηκαν. Ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης μίλησε για «ιδιωτικοποίηση», ο Αρης Σπηλιωτόπουλος για «αυθαιρεσία». Το ΒΗmagazino φιλοξενεί την επιχειρηματολογία των δύο πλευρών.
Η πολεμική

Η Εταιρεία Φίλων του Εθνικού Κήπου πιστεύει ότι το σχέδιο ανάπλασης του ΝΕΟΝ «στερείται γνώσης και εμπειρίας του χώρου και της συμπεριφοράς φυτών στον χρόνο, είναι ανιστόρητο και κυρίως δεν απαντά σε κανένα από τα σοβαρά προβλήματα του Κήπου (αποψίλωση, συρρίκνωση των φυτικών μαζών, γερασμένες υποδομές, αυθαιρεσίες της Βουλής εντός του Κήπου, έλλειψη μόνιμου και σταθερού προσωπικού) ακριβώς επειδή εκπονήθηκε με μόνο σκοπό να εγκριθεί η διεξαγωγή εκθέσεων». Ο πρόσφατα εκλεγείς πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας, Μιχάλης Μαΐλης, συντάσσεται απόλυτα με αυτό το σκεπτικό. Ο τέως πρόεδρος και νυν μέλος του ΔΣ, Τηλέμαχος Μαράτος, λέει επιπλέον ότι «υπάρχουν πράγματα δημόσια τα οποία όμως δεν ανήκουν στο κράτος. Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα πάρκα δεν ανήκουν σε κανέναν. Το κράτος και ο δήμος δεν έχουν δικαίωμα να παραδώσουν τον Κήπο κατά την κρίση τους». Λέει επίσης ότι ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα για συνεργασία που απηύθυνε το ΝΕΟΝ στους Φίλους του Κήπου μετά την προσφυγή τους στο Συμβούλιο της Επικρατείας. «Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο κ. Δασκαλόπουλος είναι ιδιώτης. Δεν έχουμε τίποτε εναντίον της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Ο ίδιος ο Κήπος ήταν μια ιδιωτική πρωτοβουλία της Αμαλίας. Το θέμα είναι να προστατευτεί ο Κήπος. Ολοι οι Αθηναίοι έχουν μια ανάμνηση από αυτόν, αλλά όχι ως γκαλερί. Ολοι τον θυμόμαστε ως χώρο ησυχίας, ρέμβης. Αν θέλει κάποιος να εισάγει την τέχνη στη σύγχρονη ζωή, μπορεί να πάει σε άλλους χώρους, για παράδειγμα στο Σύνταγμα».
Το θέμα τέθηκε και στο Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών, ICOMOS, από μέλη του κηποτέχνες. Στην επιστολή που απέστειλε στον δήμαρχο και στο υπουργείο Πολιτισμού εξέφρασε «την ανησυχία του τόσο για τις προτεινόμενες παρεμβάσεις όσο και για τις επιδράσεις από την εντατικοποίηση των χρήσεων του Κήπου και τη δημιουργία αντίστοιχου φόρτου σε υποδομές και επισκεψιμότητα». Η αρχιτέκτων και μέλος του ICOMOS, Μαρία Δανιήλ, θα πει: «Εμείς αντιμετωπίζουμε τον Κήπο ως το ιστορικό διατηρητέο μνημείο που είναι. Δεν μπορεί κάποιος να παρέμβει σε ένα μνημείο χωρίς γενικό σχεδιασμό, εν προκειμένω που να βασίζεται σε Διεθνείς Συμβάσεις και Διακηρύξεις, όπως είναι η χάρτα της Φλωρεντίας. Κάτι τέτοιο θα συμβάλει στην αλλοίωση της φυσιογνωμίας του. Η είσοδος από τη Βασιλίσσης Σοφίας όπου προτείνεται νέα δεντροστοιχία από φοίνικες, για παράδειγμα, αποτελεί μια τέτοια «αλλοίωση» της αρχικής του μορφής. Οι μελετητές του δήλωσαν ότι «θα πετάξουν χρυσόσκονη στον Κήπο» για να του προσδώσουν λάμψη. Δεν μπορείς να αντιμετωπίζεις έτσι ένα μνημείο. Οσον αφορά τη διοργάνωση εικαστικών εκδηλώσεων, δεν είναι κακό να γίνει μια έκθεση, αλλά αν έχει πολύ μεγάλη επισκεψιμότητα ο Κήπος θα έχει λειτουργικά προβλήματα. Εχει σημασία και ο όγκος και το πλήθος των εκθεμάτων να μην υπερβάλλουν. Εμείς δεν είμαστε ενάντια στα πάντα. Απλώς εκφράζουμε την ανησυχία μας, για τον τρόπο και τη φιλοσοφία παρέμβασης». Η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού εστίασε τον προβληματισμό της σε δύο από τα οκτώ σημεία που προβλέπει η μελέτη, το προαναφερθέν παρτέρι και τη φύτευση δέντρων ένθεν και ένθεν της εισόδου προς τη Λεωφόρο Αμαλίας.
Η άλλη άποψη

Περίπου έναν μήνα μετά την προσφυγή των Φίλων του Εθνικού Κήπου, η Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης (και 97 πολίτες ανεξάρτητα) έκανε παρέμβαση στο ΣτΕ υπέρ της απόφασης του Δήμου Αθηναίων. «Οι προσεκτικές και έπειτα από επιστημονική μελέτη παρεμβάσεις, όπως έχει συμβεί εν προκειμένω, δεν είναι δυνατό να κάνουν κακό.

Διαβάζοντας τη μελέτη δεν βρήκαμε ελλείψεις ή λάθη» λέει ο δικηγόρος της Εταιρείας, Γιώργος Πολίτης. «Εμείς δεν βλέπουμε ότι θα υπάρξουν αρνητικές επιπτώσεις ούτε στη χλωρίδα, καθώς δεν προτείνεται να κοπούν δέντρα, ούτε στην πανίδα, καθώς τα πουλιά είναι εξοικειωμένα με την ανθρώπινη παρουσία. Είμαστε θετικοί εφόσον γίνει σεβαστή και η ιστορικότητα του Κήπου, η οποία δεν βλέπουμε να απειλείται. Δεν έχει νόημα να αρνούμαστε προκαταβολικά και χωρίς καμία συζήτηση οτιδήποτε μπορεί να προσφέρει κάτι σε αυτή την ταλαιπωρημένη πόλη. Οσον αφορά τη δήθεν «επικίνδυνη» αύξηση της επισκεψιμότητας, έχω να ρωτήσω το εξής: Εχουμε την αυταπάτη ότι μια έκθεση σύγχρονης τέχνης, εξ ορισμού μια «δύσκολη» ιστορία, θα προσελκύσει τόσο πολύ κόσμο που θα στριμώχνεται στον Kήπο για να θαυμάσει τα έργα τέχνης; Και αν ακόμη συνέβαινε κάτι τέτοιο, υπενθυμίζω αφενός ότι ο Κήπος είναι ένας κοινόχρηστος χώρος, ανοικτός σε όλους, και αφετέρου ότι υπάρχουν θεσμοί και μηχανισμοί προστασίας του περιβάλλοντος και του τοπίου του».

Στο μεταξύ, ο πολιτιστικός οργανισμός ΝΕΟΝ ανακοίνωσε ότι τροποποιεί τρία από τα οκτώ σημεία της μελέτης, «η οποία στην ουσία ήταν μια προμελέτη για να λάβουμε εποικοδομητική κριτική και να ανοίξει ο διάλογος με τον κόσμο και μέσω του neonpaths.gr» λέει η διευθύντριά του, Ελίνα Κουντούρη. Πρόκειται για τα δύο επίμαχα που αναφέρθηκαν ήδη (στη θέση των φοινίκων προτείνονται θάμνοι ύψους δύο μέτρων και στη Λεωφόρο Αμαλίας προτείνεται νέα θέση για τη φύτευση των δέντρων) καθώς και για εκείνο που αφορά κλαδεύσεις για τη διάνοιξη θέας προς την Ακρόπολη. «Οσον αφορά την έκθεση, αυτό που είχαμε προτείνει ήταν ότι αν αρέσει στον κόσμο η πρώτη διοργάνωσή της, είμαστε διατεθειμένοι να την επαναλαμβάνουμε κάθε δύο χρόνια». Ο Γιώργος Καμίνης θα πει: «Δεν πρόκειται να κοπεί κλαδί. Ο δήμος είναι εγγυητής ότι ο Κήπος θα εξακολουθήσει να λειτουργεί όπως και σήμερα. Θέλουμε τον Κήπο ανοιχτό στον κόσμο και στην τέχνη γιατί ο αριθμός των ανθρώπων που τον επισκέπτεται είναι πολύ μικρός».

«Η “κηποτεχνική Ακρόπολη” της νεότερης Ελλάδας»

Για τον Εθνικό Κήπο είχε εκπονηθεί ερευνητικό πρόγραμμα από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο το οποίο περιελάμβανε μελέτες που κάλυπταν τοπογράφηση, διερεύνηση τεχνικών θεμάτων, ιστορική και περιβαλλοντική ανάλυση και αρχιτεκτονικές προτάσεις. Είχε χρηματοδοτηθεί από την Περιφέρεια το 2009, αλλά δεν υλοποιήθηκε ποτέ. «Οι παρεμβάσεις του προγράμματος του ΝΕΟΝ είναι ελάχιστες, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα. Το θέμα είναι ότι δεν συλλαμβάνει το σύνολο της προσωπικότητας του Κήπου, ο οποίος δεν είναι απλώς ένα μνημείο, αλλά η “κηποτεχνική Ακρόπολη” της νεότερης Ελλάδας» λέει ο καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, Κωνσταντίνος Μωραΐτης, ο οποίος επιμελούνταν το πρόγραμμα. «Εχω δει ελάχιστα σχέδια της μελέτης, η οποία μπορεί να είναι σοβαρή και αξιόλογη, όμως η οποιαδήποτε επέμβαση γίνει στον Κήπο δεν είναι μια απόφαση που μπορεί να παρθεί επί τροχάδην. Είναι ένα θέμα που πρέπει να συζητηθεί. Με ηρεμία, χωρίς αντιπαλότητες, χωρίς επικοινωνιακά τρικ και χωρίς την άποψη ότι ο Κήπος ανήκει σε κάποιον. Ο Κήπος κατ’ αρχάς ανήκει στην ελληνική Ιστορία».

*Δημοσιεύθηκε στο BHmagazino την Κυριακή 11 Μαΐου 2014

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

BHMAgazino
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk