Εναλλάξ

Ο τίτλος έχει δύο, ομόθεμες λίγο-πολύ, αφορμές: περιστατική η μία, προγραμματισμένη η άλλη. Και οι δύο αφορούν την κορεσμένη ενασχόληση με τα δύο ομηρικά έπη, μοιρασμένη σε διδασκαλία, ανάγνωση και μετάφραση.

Εναλλάξ | tovima.gr
Ο τίτλος έχει δύο, ομόθεμες λίγο-πολύ, αφορμές: περιστατική η μία, προγραμματισμένη η άλλη. Και οι δύο αφορούν την κορεσμένη ενασχόληση με τα δύο ομηρικά έπη, μοιρασμένη σε διδασκαλία, ανάγνωση και μετάφραση. Διάρκεια: μισός και κάτι περίπου αιώνας. Οσοι με ξέρουν (και τους ξέρω) θα έχουν ίσως βαρεθεί να ακούν τον επαναλαμβανόμενο αυτόν απόλογο, που είναι συνάμα και απολογία, προσφεύγοντας συχνά-πυκνά στον ελιγμό του εναλλάξ, που συμπτωματικά ομοιοκαταληκτεί με το πυξ-λαξ. Αυτό το εναλλάξ πάντως κόλλησε καλά και στις δύο προκείμενες αφορμές.
Η περιστατική, στην οποία προς το παρόν περιορίζομαι, εντοπίστηκε στην Πάτρα, στο φιλόξενο «Πολύεδρο» του Κωστή και της Ολγας, όπου πηγαινοέρχομαι σίγουρα τρεις δεκαετίες. Τη φορά αυτή με εφόδιο μια εναλλακτική ιδέα: τη συνανάγνωση ομογενών μερών από τα δύο ομηρικά έπη. Κάτι που το κάνω τελευταία συχνά, σε ώρες βαθιάς αγρυπνίας, πιάνοντας εναλλακτικά το χέρι την Οδύσσεια (έκδοση του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) και την Ιλιάδα (εκδόσεις Αγρα, με την αύρα του Σταύρου).
Αυτή τη μέθοδο εφάρμοσα προχτές και στην Πάτρα σε δύο δίωρα μαθήματα: εσπερινό το ένα, μεσημβρινό το άλλο. Εχοντας στον νου μου πως κάτι τέτοιο θα ήταν ίσως ωφέλιμο να δοκιμαστεί και στο Λύκειο, αλλά και στις διάσπαρτες Φιλοσοφικές μας Σχολές, αρχίζοντας από τη δική μας στη Θεσσαλονίκη, όπου διδάσκοντας συμπλήρωσα κάπου σαράντα χρόνια.
Λοιπόν στην Πάτρα ακούστηκαν (σε συνανάγνωση) η αρχή και το τέλος της Ιλιάδας και της Οδύσσειας – κάπου εκατόν πενήντα στίχοι από το καθένα, με σύντομα επισχόλια, ψάχνοντας πρόδηλες και υπόδηλες ανταποκρίσεις μεταξύ τους και ανάμεσά τους. Λόγου χάριν: αν, πόσο και πώς ανταποκρίνεται το τέλος κάθε έπους στην αρχή του και στη συνέχεια αν, πόσο και πώς μοιάζουν και διαφέρουν στο κεφάλαιο αυτά τα ιλιαδικά με τα ομόλογα οδυσσειακά παραδείγματα. Ρωτώντας: υπάρχει μήνις, με προηγούμενα και παρεπόμενα και στην αρχή της Οδύσσειας; ‘Η μήπως η παρ’ ολίγον φονική εμφύλια έρις, που είναι το εναρκτήριο θέμα της Ιλιάδας και αίρεται με την έμβαση της Αθηνάς, μετακινείται μετασχηματισμένη και στο τέλος της Οδύσσειας, με παρέμβαση πάλι της Αθηνάς; Αυτά κι άλλα παρόμοια πήγαν και ήλθαν (περισσότερο ως ερωτήσεις και λιγότερο ως απαντήσεις), διασταυρώνοντας τα δύο έπη.
Παράλληλα ακούστηκαν και δύο παραλλαγές του νόστου που απαντούν, σε διαφορετική εκδοχή, στα δύο έπη. Συγκρίσιμα παραδείγματα: ο νεκρώσιμος νόστος του Λύκιου Σαρπηδόνα στην Ιλιάδα (Π 419-461και 663-683) αφενός και ο ενύπνιος νόστος του Οδυσσέα στην Οδύσσεια (ν 1-92) αφετέρου. Και εδώ προηγήθηκε η συνανάγνωσή τους και ακολούθησε σύντομο σχόλιο. Από όπου προέκυψε ότι ο θάνατος διολισθαίνει απροσδόκητα και στον σωτήριο νόστο του Οδυσσέα. Δεμένος μάλιστα με τον νόστιμο ύπνο, ο οποίος ορίζεται με τρία κατηγορούμενα: ήδιστος, νήγρετος και θανάτωι άγχιστα εοικώς. Και σε μετάφραση: Αμέσως στου Οδυσσέα τα βλέφαρα έπεσε ο ύπνος: / ηδονικός, αξύπνητος, λες κι ήταν θάνατος.
Τέλος, το ρίξαμε και στα ερωτικά, όπου ο αισθησιακός λυρισμός και το χιούμορ κάνουν ωραία παρέα. Ο λόγος τώρα για δύο διάσημες ερωτικές απάτες, μοιρασμένες στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια, οι οποίες κατά κανόνα παραλείπονται ως άσεμνες στη σχολική (για να μην πω και στην πανεπιστημιακή) διδασκαλία. Ο λόγος για την ιλιαδική «Διός απάτη» (Ξ 159-353) και την οδυσσειακή του Ηφαίστου από το λάγνο ζεύγος της Αφροδίτης και του Αρη (θ 266-366). Την πρώτη την αφηγείται ο ποιητής, τη δεύτερη την απαγγέλλει ο αοιδός Δημόδοκος. Παραθέτω σε μετάφραση τα δύο συγκρίσιμα παραδείγματα – προηγείται το ιλιαδικό:

Μιλώντας αγκαλιάζει ο γιος του Κρόνου τη γυναίκα του, / κι ευθύς, θεία η γη, χλόη θαλερή αναβλάστησε, / ολόδροσο λωτό, κρόκο, υάκινθο πυκνό, απαλό, / που αφήνοντας το χώμα ψήλωνε./ Και μέσα εκεί εκείνοι σμίγουν σε μια νεφέλη καλυμμένοι, / ωραία, χρυσή, και στάλαξε δροσιά λαμποκοπώντας. / Ετσι γλυκά κοιμόταν στο Γάργαρο ψηλά ο Δίας, / στον ύπνο και στον έρωτα δοσμένος, στην αγκαλιά της Ηρας.
Επεται η οδυσσειακή διαφυγή της μοιχαλίδας Αφροδίτης και του εραστή της Αρη από τα παγιδευτικά, αόρατα δίχτυα του τιμωρού Ηφαίστου, όταν, μόλις και μετά βίας, με την παρέμβαση του Ποσειδώνα, οι δύο παράνομοι εραστές απελευθερώνονται. Οπότε ο Αρης:

Πήρε τον δρόμο για τη Θράκη, / ενώ στην Κύπρο φτάνει η Αφροδίτη με το απαράμιλλο μειδίαμά της, / στην Πάφο καταφεύγοντας, όπου το τέμενος / κι ο μυριστός βωμός της. Εκεί την έλουσαν οι Χάριτες, / την άλειψαν με λάδι, αυτό που βάζουν οι θεοί / κι αιώνια λάμπουν. Την ντύνουν και με ρούχα εξαίσια, / πάγκαλο θέαμα και θαύμα
.
Ηταν ωραίο το βράδυ εκείνο στη μαγική αυλή του «Πολύεδρου», κατάμεστη από φοιτητές και φοιτήτριες – νέα παιδιά και φρέσκα. Ξεχαστήκαμε.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk