Το DNA δεν είναι πανάκεια

Κατά τη διάρκεια των δύο-τριών τελευταίων ετών οι φορές που ο μέσος άνθρωπος άκουσε για επιστημονικές ανακαλύψεις σχετικές με το DNA έχουν αναμφιβόλως πολλαπλασιαστεί σε σχέση με προηγούμενες περιόδους: από τον Ιούνιο του 2000, όταν ανακοινώθηκε πανηγυρικά από τον Λευκό Οίκο η ολοκλήρωση του προγράμματος του ανθρωπίνου γονιδιώματος (Human Genome Project), ως την περασμένη εβδομάδα, κατά τη διάρκεια της οποίας ανακοινώθηκε η πλήρης και λεπτομερής ολοκλήρωση του παραπάνω προγράμματος και εορτάστηκε η συμπλήρωση 50 χρόνων από τη διαλεύκανση της τρισδιάστατης δομής του DNA, οι πληροφορίες σχετικά με ανακάλυψη νέων γονιδίων υπήρξαν σχεδόν καθημερινές. Δημιουργήθηκε έτσι ένα κλίμα ευφορίας σχετικά τόσο με την εξέλιξη της γενετικής επιστήμης αυτής καθαυτής όσο και με τις δυνατότητές της να δώσει λύσεις στην αντιμετώπιση των ασθενειών. Η δημιουργία αυτού του κλίματος δεν είναι αδικαιολόγητη: όταν ο ίδιος ο πρόεδρος Κλίντον συνέκρινε το Πρόγραμμα του Ανθρωπίνου Γονιδιώματος με το ταξίδι του ανθρώπου στο Διάστημα ή τη διάσπαση του ατόμου, δεν είναι να απορεί κανείς που ο μέσος άνθρωπος περιμένει ως επόμενη εξέλιξη την ίαση όλων των ασθενειών… Μήπως όμως ήλθε ο καιρός να δούμε τις εξελίξεις στην πραγματική τους διάσταση;

Οι επιστημονικές πρόοδοι γεννούν συνήθως τον θαυμασμό αλλά και μια αίσθηση προσδοκίας ανάμεικτη με δέος για το τι έρχεται μετά και πώς θα το χειριστούμε. Δεν είναι λοιπόν διόλου περίεργη η στάση της κοινής γνώμης, η οποία κατακλυζόμενη από πληροφορίες σχετικά με νέα επιστημονικά επιτεύγματα περιμένει να δει την καθημερινότητά της να μεταβάλλεται προς το καλύτερο, ενώ ταυτόχρονα ανησυχεί για πράγματα τα οποία μπορούν να συμβούν χωρίς την έγκρισή της. Ομοίως, δικαιολογημένη είναι και η απογοήτευση της κοινής γνώμης όταν ακούει ότι δεν θα υπάρξει σύντομα εμβόλιο για τον ιό της άτυπης πνευμονίας, η οποία φαίνεται πως εξακολουθεί το θανατηφόρο ταξίδι της στον πλανήτη. Πώς είναι δυνατόν στην εποχή της αποκωδικοποίησης των γονιδιωμάτων να μην μπορούμε να ταυτοποιήσουμε σύντομα έναν ιό και να μην μπορούμε να παρασκευάσουμε ένα αποτελεσματικό εμβόλιο εναντίον του; Τελικά, τι να πιστέψουμε από όσα ακούμε;

Στην πραγματικότητα ο ιός της άτυπης πνευμονίας ταυτοποιήθηκε σε χρόνο-ρεκόρ και η παρασκευή εμβολίου για οποιονδήποτε ιό δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Οσο για την αποκωδικοποίηση των γονιδιωμάτων, μάλλον της αποδώσαμε περισσότερη σημασία από όση στην πραγματικότητα έχει. Χωρίς καμία διάθεση να υποβαθμιστεί η αξία αυτού του επιτεύγματος, θα ήταν ρεαλιστικότερο να πει κανείς ότι η γνώση της αλληλουχίας του γενετικού υλικού των ανθρώπων αλλά και άλλων οργανισμών είναι μια καλή αρχή. Η αξιοποίηση αυτής της γνώσης θα απαιτήσει χρόνο και όχι μόνο: θα απαιτήσει αλλαγές στον τρόπο σκέψης των επιστημόνων που ασχολούνται με το πεδίο. Οπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στο βιβλίο του γάλλου βιολόγου και φιλοσόφου Henri Atlan «Το τέλος της παντοκρατορίας των γονιδίων; Προς νέα παραδείγματα στον χώρο της βιολογίας» (εκδόσεις Leader Books, 2003, μετάφραση Λαοκρατία Λάκκα): «Αναφορικά με το Πρόγραμμα του Προσδιορισμού της Αλληλουχίας του ανθρωπίνου γονιδιώματος, ορισμένοι μας εξήγησαν ότι, αφού τα πάντα είναι εγγεγραμμένα στο γενετικό πρόγραμμα, αρκεί να αποκρυπτογραφηθεί το πρόγραμμα για να κατανοήσουμε στο σύνολό της τη φύση ενός εμβίου όντος, είτε πρόκειται για την Esceriscia coli (ένα βακτήριο) είτε πρόκειται για τον άνθρωπο είτε για οποιονδήποτε άλλο οργανισμό. Από τις απόψεις αυτές εκπορεύεται η ιδέα ότι, όπως με τον κατάλογο ενός υπολογιστή, η αποκωδικοποίηση των αλληλουχιών του ανθρωπίνου γονιδιώματος θα μας οδηγήσει στο να ανακαλύψουμε τη λογική της φύσης της ανθρώπινης οργάνωσης. Αυτή η υπερβολική χρήση του παραδείγματος (εννοεί την εδραιωμένη σήμερα άποψη για τη λειτουργία των βιολογικών συστημάτων) είχε ως αποτέλεσμα να έρθουν στο φως οι αδυναμίες του, οπότε άρχισε να κλονίζεται σοβαρά και η ιδέα της “παντοκρατορίας των γονιδίων”».

Ενα χειροπιαστό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι επιστήμονες αναγκάζονται να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους υπό το φως των ευρημάτων τους ήταν η πρόσφατη ανακάλυψη του ρόλου των μικρών μορίων RNA. Οπως σημείωνε ο διευθυντής του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας της Κρήτης Γιώργος Θηραίος σε άρθρο του στην εφημερίδα «Το Βήμα» (5.1.2003): «Η πληροφορία που αποθηκεύεται στο γενετικό υλικό, δηλαδή στο DNA, αποκωδικοποιείται μέσα στα κύτταρα μέσω της μεταφοράς της σε άλλα μόρια που λέγονται RNA. Η βιοχημική διαδικασία αυτής της μεταφοράς ονομάζεται μεταγραφή και τα μόρια αυτά είναι, αν το θέλετε, η εκτελεστική εξουσία της κυβέρνησης του DNA. Ως πολύ πρόσφατα ένα μεγάλο μέρος των γονιδιωμάτων εθεωρείτο “σκουπίδι”, αφού δεν φαινόταν να αποτελεί υπόστρωμα μεταγραφής και έτσι καμία πληροφοριακή λειτουργία δεν μπορούσε να του αποδοθεί. Επιπλέον είχαμε και τους βιοχημικούς που, ενώ ανέλυαν τα RNA, κατά κανόνα πετούσαν στα σκουπίδια τα άχρηστα γι’ αυτούς πολύ μικρά μόρια. Μερικοί όμως ερευνητές είχαν διαίσθηση, έψαξαν και στις δύο αυτές χωματερές και βρέθηκαν ξαφνικά στον κόσμο των μικρο-RNA. Εναν κόσμο που φετινές μελέτες τον φέρνουν να δίνει λειτουργικότητα σε άγνωστες περιοχές των γονιδιωμάτων αλλά και να αποκαλύπτει νέες και άγνωστες ως τώρα βιολογικές διεργασίες. Αυτός ο νέος μοριακός μικρόκοσμος φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο σε αυτό που ονομάζουμε ρυθμιζόμενη αποκωδικοποίηση των γονιδίων. Της διαδικασίας δηλαδή που καθορίζει την ταυτότητα του κυττάρου του ήπατος, του εγκεφάλου ή της καρδιάς. Πολλοί είναι αυτοί που πιστεύουν ότι η ρυθμιστική λειτουργία αυτού του μικρόκοσμου είναι αυτή που τελικά μετατρέπει σε πολύπλοκη τη σχετικά απλή συλλογή γονιδίων των οργανισμών. Αυτή δηλαδή που μετατρέπει σε άνθρωπο το 2% της διαφοράς μας από το ποντίκι».

Είναι προφανές ότι η βιολογία περνά σε μια ρεαλιστικότερη φάση… Την εκτίμησή τους για τη νέα ταυτότητα της βιολογίας και το πού αυτή μπορεί να μας οδηγήσει θα δώσουν οι κκ. Atlan και Θηραίος στο Γαλλικό Ινστιτούτο την ερχόμενη Τρίτη.


Γενετική και ηθική

Στο πλαίσιο του κύκλου «Επιστήμη και Κοινωνία» η Γαλλική Πρεσβεία – Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών και η εφημερίδα «Το Βήμα» διοργανώνουν την Τρίτη 6 Μαΐου 2003 και ώρα 19.30 συζήτηση στρογγυλής τραπέζης με θέμα «Η γενετική θα υπερνικήσει την ηθική;». Το θέμα θα αναπτύξουν ο Henri Atlan, διευθυντής Σπουδών στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών (EHESS) της Γαλλίας, και ο Γιώργος Θηραίος, διευθυντής του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας της Κρήτης. Τη συζήτηση, η οποία θα πραγματοποιηθεί στο αμφιθέατρο του Γαλλικού Ινστιτούτου (Σίνα 31), θα συντονίσει η δρ Ιωάννα Σουφλέρη, δημοσιογράφος της εφημερίδας «Το Βήμα». Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη. Υπάρχει ταυτόχρονη μετάφραση.