«Ζωγραφίζω, άρα υπάρχω» θα μπορούσε να είναι η άτυπη φράση του εικαστικού Νίκου Λαγού για το «RAW» και όχι μόνο. Η νέα του έκθεση στη Γκαλερί Σκουφά παρουσιάζει έργα της τελευταίας διετίας και καταγράφει μια εσωτερική πίεση που ζητούσε διέξοδο.
Στους πυκνούς πίνακές του, οι λέξεις λειτουργούν σαν σημειώσεις πάνω στην εικόνα, σύμβολα και αριθμοί μπλέκονται με σπίτια, κρανία και φιγούρες, ενώ το χιούμορ και ο αυτοσαρκασμός σπάνε την ένταση την κατάλληλη στιγμή.
Ξεκινώντας από μια ανάγκη επιβεβαίωσης της ταυτότητας και φτάνοντας στη φράση «είμαστε όλοι το ίδιο άτομο», ο εικαστικός μιλά στο Βήμα για την τέχνη ως μηχανισμό επιβίωσης, για το ένστικτο, για την αστική πραγματικότητα που πιέζει και για το δικαίωμα στην παιγνιώδη ματιά σε μια εποχή που απαιτεί σοβαρότητα.
Ο τίτλος RAW παραπέμπει σε ωμότητα, αμεσότητα, απουσία φίλτρων. Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε στην ανάγκη μιας τόσο άμεσης ζωγραφικής; Υπήρξε κάποιο συγκεκριμένο γεγονός ή μια συσσωρευμένη εσωτερική πίεση;
Με οδήγησαν και τα δύο. Υπήρξε συσσωρευμένη πίεση από χρόνια, που κάποια στιγμή βγήκε στην επιφάνεια και δεν γινόταν να μην εκτονωθεί. Η στροφή από την αρχιτεκτονική στη ζωγραφική ήρθε τότε σαν αποτέλεσμα.
Θυμάμαι μια εικόνα από μια τυχαία ταινία: κάποιος έγραφε πάνω σε έναν πίνακα με μια κιμωλία την ώρα. Αυτή η απλή και άμεση κίνηση ήταν κάτι που δεν το είχα ξαναδεί. Από εκεί ξεκίνησε η επαφή με τη σύγχρονη τέχνη. Άρχισα να το ψάχνω κι ένας καινούριος κόσμος μου ανοίχτηκε. Η ζωγραφική απέκτησε ενδιαφέρον εκεί που δεν υπήρχε ποτέ στο παρελθόν και είδα τρόπους έκφρασης που δεν πίστευα ότι υπάρχουν. Από τότε, είναι για μένα σχεδόν αυτό που με καθορίζει.
«Οι λέξεις, τα σύμβολα και οι αριθμοί μπαίνουν σαν σημειώσεις πάνω στην εικόνα. Δεν το σκέφτομαι σαν «χαρτογράφηση». Είναι τρόπος να ορίσω πράγματα και να τα ονοματίσω, για να κρατήσω μια ταυτότητα και να σταθώ μέσα σε αυτό που συμβαίνει γύρω μου.»
Στα έργα σας συνυπάρχουν λέξεις, σύμβολα, αριθμοί και εικόνες σε μια πυκνή σύνθεση. Πρόκειται για έναν εσωτερικό μονόλογο που καταγράφεται στον καμβά ή για μια απόπειρα να χαρτογραφήσετε το χάος του σύγχρονου κόσμου;
Είναι κυρίως το πρώτο. Οι λέξεις, τα σύμβολα και οι αριθμοί μπαίνουν σαν σημειώσεις πάνω στην εικόνα. Δεν το σκέφτομαι σαν «χαρτογράφηση». Είναι τρόπος να ορίσω πράγματα και να τα ονοματίσω, για να κρατήσω μια ταυτότητα και να σταθώ μέσα σε αυτό που συμβαίνει γύρω μου.
Η εποχή μπαίνει μέσα στη ζωγραφική από μόνη της: πίεση, θόρυβος, πληροφορία, σύγχυση. Αυτό οδηγεί σε πυκνή επιφάνεια και σε πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Όπως έχει πει και ο Χριστόφορος Μαρίνος, η δουλειά κινείται σε πολλές διαστάσεις, και αυτή η πολυπλοκότητα δεν διαβάζεται εύκολα, ούτε πάντα καθαρά, ακόμα και από μένα τον ίδιο. Αλλά συχνά δεν βρίσκω και κάποια ανάγκη να τη διαβάσω. Η ζωγραφική είναι μια γλώσσα από μόνη της, καμιά φορά διαβάζεται καλύτερα με τα αισθήματα, ακόμα και με το στομάχι.
Η αγάπη μου κοιμάται. My love is asleep. Acrylics, acrylic marker and oil pastels on canvas 200x180cm. 2024
Ο Χριστόφορος Μαρίνος μιλά για μια ζωγραφική που υπερβαίνει τη λογική ερμηνεία και λειτουργεί σε πολλαπλές διαστάσεις χώρου και χρόνου, σχεδόν σαν ένα κβαντικό φαινόμενο. Πόσο σας απασχολεί η ιδέα του ανεξήγητου στη δημιουργία και πόσο αφήνεστε στο ένστικτο;
Προσπαθώ να δουλεύω με το ένστικτο. Πιστεύω ότι η πείρα μετά από χρόνια δουλειάς καθοδηγεί αυτό που κάνω για να βγει ένα αποτέλεσμα. Επίσης πιστεύω ότι το ασυνείδητο και η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης υπαγορεύει σε ένα βαθμό τη δημιουργία κι αυτό είναι ένα στοιχείο που κάνει την τέχνη μοναδική. Δεν προσπαθώ συνειδητά να κάνω κάτι “ανεξήγητο”, απλώς αφήνω αυτό που θέλω να κάνω να βγει. Προσπαθώ να παίζω με τα όρια του ασυνείδητου και δε χρειάζεται να μπαίνουν κανόνες, αρκεί να υπάρχει το θεμιτό αποτέλεσμα. Πιστεύω στην ρευστότητα των πραγμάτων, από τη θεωρία του χάους μέχρι την κβαντική φυσική, αν και είμαι ακόμα αρκετά αρχάριος στο θέμα. Όπως η τέχνη είναι η βασική μου ασχολία έτσι και η φυσική είναι αυτό που πιστεύω.
Το ανεξήγητο μου αρέσει όχι με τη μυστικιστική έννοια αλλά με την έννοια της εξερεύνησης. Δεν θα το έλεγα ανεξήγητο θα το έλεγα κάτι που δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε ακόμα, κάτι που είναι υπερβολικά πολύπλοκο ή αναπάντητο την τρέχουσα χρονική στιγμή. Υπάρχει ένα τσαρτ με τη μορφή πίτας που δείχνει τα πράγματα που ξέρουμε, τα πράγματα που δεν ξέρουμε και τα πράγματα που δεν ξέρουμε ότι δεν ξέρουμε. Φανταζόμαστε ότι η αναλογία των τελευταίων είναι ασύγκριτα μεγαλύτερη σε σχέση με τα προηγούμενα. Αυτό δεν λέγεται ανεξήγητο, λέγεται ανεξερεύνητο.
Retaliate. Acrylics, acrylic markers and oilpastels on canvas 190X190cm. 2024
Οι λέξεις στους πίνακές σας λειτουργούν άλλοτε αυτόνομα και άλλοτε ως ποιητικά ή αινιγματικά σχήματα. Τι ρόλο παίζει η γλώσσα στη ζωγραφική σας; Είναι εργαλείο αφήγησης, συναισθηματικός δείκτης ή μια μορφή οπτικού ρυθμού;
Οι λέξεις στη δουλειά μου μπαίνουν με πολλούς τρόπους. Συχνά μπαίνουν σαν λεζάντες για να ονοματίσω πράγματα. Σαν να είναι καταναλωτικά αγαθά ή σαν να μαθαίνεις τα πράγματα απ’ την αρχή. Κάποιες στέκονται μόνες τους. Κάποιες λειτουργούν σαν ποιητικά ή αινιγματικά σχήματα. Μια φράση μπορεί να μείνει επίτηδες ημιτελής. Άλλες φορές οι λέξεις αφορούν μια αφήγηση. Δίνουν κατεύθυνση, ή μπορεί να συνδέουν στοιχεία. Δεν μπαίνουν απαραίτητα όλες για να εξηγήσουν κάτι. Μπορεί να εξυπηρετούν σύνθετες ανάγκες ή επίσης να μπαίνουν για να προκαλέσουν το συναίσθημα. Μια φορτισμένη λέξη αλλάζει την ένταση. Άλλες λειτουργούν σαν οπτικός ρυθμός: γράμματα, επαναλήψεις, γλωσσικά παιχνίδια. Σε μερικά έργα χρειάζεται και μια ονοματοδοσία, για να μπει μια τάξη σε αυτό που συμβαίνει έστω και με έναν ειρωνικό τρόπο.
«Στο χώρο του εργαστηρίου υπάρχει απόλυτη ελευθερία έκφρασης. Το RAW, με αυτή την έννοια, είναι πράξη διάσωσης. Είναι τρόπος να κρατηθώ σε κίνηση. Είναι και τρόπος επικοινωνίας.»
Αναφέρετε ότι η δουλειά αυτή ξεκίνησε από μια κατάσταση απελπισίας και από την ανάγκη επιβεβαίωσης της ύπαρξης. Θα λέγατε ότι το RAW είναι μια πράξη προσωπικής διάσωσης; Μπορεί η ζωγραφική να λειτουργήσει ως μηχανισμός επιβίωσης;
Ναι. Όταν ξεκίνησε αυτή η δουλειά, υπήρχε πίεση και αδιέξοδο. Το να έχω μια δουλειά που κάνω με τα χέρια μου και να πηγαίνω κάθε μέρα ήταν σημαντικό. Μου έδωσε ένα στόχο και ένα ρυθμό για να δουλεύω. Εκτονώνομαι έτσι από όσα με πιέζουν και βρίσκω τον τρόπο να μιλήσω χωρίς να χρειάζεται να το πω “σωστά”, ή να ακολουθώ κάποιους κανόνες. Στο χώρο του εργαστηρίου υπάρχει απόλυτη ελευθερία έκφρασης. Το RAW, με αυτή την έννοια, είναι πράξη διάσωσης. Είναι τρόπος να κρατηθώ σε κίνηση. Είναι και τρόπος επικοινωνίας.
Πρέπει όμως να υπάρξει και μια κάποια οριοθέτηση, κάποιοι κανόνες που βάζει ο ίδιος ο καλλιτέχνης και που οφείλει να τους τηρεί. Αλλιώς είναι πιθανό η ζωγραφική να δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από αυτά που λύνει.
Night sky with stars. Acrylics, acrylic marker and paper on canvas 40x40cm 2024
Μέσα στη δυστοπία, όμως, αναδύονται νησίδες χιούμορ, τρυφερότητας και αυτοσαρκασμού. Είναι αυτά τα στοιχεία μια συνειδητή στρατηγική αντίστασης ή προκύπτουν αυθόρμητα ως αντίβαρο στο σκοτάδι;
Δεν το είχα σκεφτεί ποτέ σαν στρατηγική. Το χιούμορ βγαίνει στη δουλειά μου αυθόρμητα, την ώρα που γράφω λέξεις ή φράσεις. Άλλες φορές είναι αυτοσαρκασμός ή ένα σχόλιο που στραβώνει, ή κάποιες ανορθόγραφες λέξεις ή φράσεις. Χρειάζεται πάντα κάτι λάθος το οποίο με κάνει να αισθάνομαι καλύτερα, κάτι αναρχικό να σπάει την πίεση, ή κάτι αστείο να ισορροπεί το δράμα. Το αναρχικό χιούμορ, η τρυφερότητα, ο αυτοσαρκασμός εκτός από στοιχεία της ζωγραφικής, είναι κομμάτι του χαρακτήρα μου.
SeeSaw. Acrylics and acrylic marker on paper 50X50cm. 2025
Στα έργα σας επανέρχεται συχνά η έννοια του παιχνιδιού και της παιδικότητας. Πόσο δύσκολο είναι σήμερα, ως ενήλικος και ως καλλιτέχνης, να υπερασπιστεί κανείς αυτή την παιγνιώδη ματιά χωρίς να θεωρηθεί αφελής;
Αν κάτι δεν μπορείς να το εξηγήσεις σε ένα πεντάχρονο, μάλλον δεν ξέρεις ούτε κι εσύ ο ίδιος τι κάνεις. Αυτό δεν πάει να πει ότι είναι κανόνας να κάνει κανείς παιδική ζωγραφική αλλά, το δύσκολο σήμερα είναι ότι υπάρχει συνεχής πίεση για “σοβαρό ύφος”. Την ίδια ώρα, πολλά πράγματα που είναι εμφανώς γελοία παρουσιάζονται σαν κανονικότητα και περνάνε ως σοβαρά. Η παιγνιώδης ματιά βοηθά να φανεί αυτή η αντίφαση χωρίς κήρυγμα.
Ο «Ηλίθιος» του Ντοστογιέφσκι είναι χρήσιμη αναφορά: η αθωότητα δεν είναι αφέλεια. Είναι τρόπος να φανούν οι ρόλοι και οι συμβάσεις όπως είναι. Αν αυτό παρεξηγηθεί ως αφέλεια, δεν με απασχολεί. Είναι προτιμότερο από ένα σοβαροφανές ύφος που δεν έχει ουσία.
«Θέλω να πιστεύω ότι η δουλειά μου, αφενός εικαστικά με μια γλώσσα που έχει ασφυκτική σύνθεση και ένταση στο ρυθμό, και αφετέρου με μια σημειολογία με αρκετές πολιτικές νύξεις, παίρνει σαφή θέση απέναντι στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα.»
Οι αναφορές στην πόλη, στον θόρυβό της, στη διαμαρτυρία και στην κοινωνική ασφυξία είναι έντονες. Πιστεύετε ότι η ζωγραφική οφείλει να παίρνει θέση απέναντι στην εποχή της ή αρκεί να την αντανακλά;
Αν ένα έργο καταφέρνει να αποδώσει το κλίμα μιας εποχής αυτό είναι αρκετό. Δεν χρειάζεται να υπάρχει κάποιο πολιτικό σύνθημα ή κάτι άλλο. Έχει ήδη πάρει θέση.
Η πόλη μπαίνει στη δουλειά μου ως πίεση και κοινωνική ασφυξία: θόρυβος, βιασύνη, ένταση στις σχέσεις, μεγάλα κομμάτια της κοινωνίας που ζουν κάτω από απογοήτευση και οικονομική πίεση. Θέλω να πιστεύω ότι η δουλειά μου, αφενός εικαστικά με μια γλώσσα που έχει ασφυκτική σύνθεση και ένταση στο ρυθμό, και αφετέρου με μια σημειολογία με αρκετές πολιτικές νύξεις, παίρνει σαφή θέση απέναντι στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα.
Rainclouds. Acrylics and acrylic marker on paper 70X50cm. 2025
Δηλώνετε –ή μάλλον συμπεραίνετε– ότι «είμαστε όλοι το ίδιο άτομο». Πρόκειται για μια υπαρξιακή, κοινωνική ή πολιτική διαπίστωση; Και πώς αυτή η σκέψη μεταφράζεται εικαστικά;
Είναι κυρίως πολιτική και υπαρξιακή διαπίστωση. Δεν μιλάει για “τους άλλους” σαν ξεχωριστό είδος. Μιλάει για συμπεριφορές που κυκλοφορούν στον ίδιο χώρο και, σε κάποιο βαθμό, συνυπάρχουν και μέσα στο ίδιο άτομο. Άλλες τις αποδεχόμαστε, άλλες τις απωθούμε, αλλά είναι κομμάτια της ίδιας συνθήκης.
Η φράση βγήκε και από ένα συγκεκριμένο έργο. Στην πορεία ο τίτλος μετονομάστηκε σε «The Lunatics» , αλλά η ιδέα έμεινε: τύποι της σημερινής πραγματικότητας μαζεμένοι μαζί. Θυμός, παγίδευση στο “εγώ”, εξάρτηση από ρόλους, εμμονές, ακραίες θέσεις. Δεν είναι πορτρέτα συγκεκριμένων ανθρώπων. Είναι στάσεις που τις βλέπεις γύρω σου και τις αναγνωρίζεις και μέσα σου.
Ταυτόχρονα κάνω τον συνειρμό ότι πολλοί διαφορετικοί μεταξύ τους άνθρωποι ακολουθούν το ρεύμα μιας εκάστοτε εποχής, και εγώ μαζί τους, και αυτό μας παρασύρει σε μια κατάσταση κατά την οποία δεν ξέρουμε ούτε πού βρισκόμαστε ούτε πού πάμε μέσα σ’ αυτή τη δυστοπία του παρόντος, τουλάχιστον έτσι τη βλέπω εγώ, και μου προκαλεί μια βαθύτατη ανησυχία.
Εικαστικά αυτό μεταφράζεται με συσσώρευση στο ίδιο έργο από μορφές, σπίτια, σύνορα, αντικείμενα καθημερινότητας, λέξεις και σύμβολα, ανθρώπους και ιδέες διαφορετικές που ανακατεύονται και συνυπάρχουν, αρμονικά μεν εικαστικά, αλλά στην πραγματικότητα σε μια δυσαρμονία και με μια εκρηκτική υποβόσκουσα ένταση, και αυτό θέλω να πιστεύω ότι φαίνεται και στο έργο.
Μετά από έντεκα ατομικές εκθέσεις και μια μακρά διαδρομή, τι νιώθετε ότι παραμένει ακόμα ανοιχτό και ανεκπλήρωτο στη ζωγραφική σας;
Μετά από την πολύχρονη συνεργασία μου με την γκαλερί Ζουμπουλάκη και την τελευταία μου έκθεση στην γκαλερί Σκουφά, πολλά παραμένουν ανοικτά. Θα ήθελα να κάνω έργα λιγότερο «ασφυκτικά» και χρώματα όχι «από το σωληνάριο». Ίσως είναι και μια προσωπική επιθυμία αυτή. Ή προσωπική ανάγκη. Οτιδήποτε όμως και να πω, το αποτέλεσμα βγαίνει στο εργαστήριο. Δεν είναι ποτέ προσχεδιασμένο το τί θα ακολουθήσει.. Πιστεύω ότι έχω πολύ δρόμο ακόμα μπροστά μου και πολλές εκθέσεις. Από την άλλη, δεν νιώθω ότι έχω κάτι ανεκπλήρωτο στη ζωγραφική, πιστεύω ότι είμαι σε μια διαδρομή που προχωράει όπως και η ηλικία.
INFO «RAW», Γκαλερί Σκουφά (Σκουφά 4, Κολωνάκι) έως 7 Μαρτίου
