Μια εξαιρετική έκθεση που φιλοξενήθηκε εφέτος το καλοκαίρι στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης έκλεισε χθες. Είναι η έκθεση Μεγάλη Ελλάς – Αθλητισμός και Ολυμπισμός στην Περιφέρεια του Ελληνικού Κόσμου, την οποία διοργάνωσε το Μουσείο στο πλαίσιο των Ολυμπιακών Αγώνων με έργα που έχουν άμεση σχέση με τον αθλητισμό και προέρχονται από τον ελληνικό κόσμο της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας. Μαζί με τα αγγεία με τις παραστάσεις αθλητών και αγωνισμάτων, τα νομίσματα των πόλεων της Μεγάλης Ελλάδας και τα άλλα σχετικά αρχαία αντικείμενα που ήρθαν από την Ιταλία, έφθασε στο Μουσείο και ο «Ηνίοχος» της Μοτύης, ένα μεγάλο μαρμάρινο άγαλμα των κλασικών χρόνων, που ήταν χωρίς αμφιβολία το πλέον εντυπωσιακό έκθεμα. Ο νέος όμως άνδρας με τον ποδήρη πτυχωτό χιτώνα που απέσπασε τον θαυμασμό μας, παραμένει αινιγματικός και οι μελετητές του δεν έχουν συμφωνήσει ούτε για την ταυτότητα ούτε για την καταγωγή του. Ετσι προτού φύγει από την Ελλάδα το άγαλμα του άνδρα της Μοτύης, μίλησε στο «Βήμα» για τους προβληματισμούς γύρω από την ερμηνεία του ο διευθυντής του Μουσείου, καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης. Αρχισε γενικότερα από την ιδέα της οργάνωσης της έκθεσης.
Τρανός και περιφανής
«Οι αρχαίοι» είπε, «όταν ήθελαν να προσκαλέσουν διάφορες πόλεις στις πανελλήνιες γιορτές και στους αγώνες τους, έστελναν πρέσβεις και θεωρούς για να ζητήσουν από τις πόλεις να συμμετάσχουν. E, το ίδιο ακριβώς πράξαμε και εμείς. Πήγαμε με την κυρία Γουλανδρή στα 35 μουσεία της Κάτω Ιταλίας, της Σικελίας, της Ετρουρίας και του Βατικανού για να καλέσουμε τους “αθλητές” τους να συμμετάσχουν στην Ολυμπιάδα μας. Φυσικά ήταν αδύνατο να καλέσουμε τους αρχαίους αθλητές. Ο μόνος τρόπος για να έρθουν ήταν να ζητήσουμε τις εικόνες τους, δηλαδή τα αγάλματά τους, τα ανάγλυφά τους και τα άλλα αντικείμενα όπου η εικόνα τους έχει αποτυπωθεί, είτε είναι αγγεία είτε νομίσματα είτε οτιδήποτε άλλο. Μαζί, ζητήσαμε να έρθουν όργανα προπόνησης αλλά και προσωπικά αντικείμενα των αθλητών, που άλλα έχουν βρεθεί σε στάδια και άλλα ως κτερίσματα στους τάφους τους ή ακόμη και ως αφιερώματα στους θεούς.
Ενας λοιπόν από αυτούς τους αρχαίους αθλητές, επισκέπτης τρανός και περιφανής, είναι και ο νέος άνδρας της Μοτύης. Και λέω τρανός και περήφανος γιατί το ίδιο το άγαλμα είναι μοναδικό. Είναι, κατά τη γνώμη μου, το πιο σημαντικό ελεύθερο άγαλμα στον χώρο και εννοώ ότι δεν είναι αετωματικό γλυπτό, όπως τα αγάλματα από τα αετώματα της Ολυμπίας ή τα αντίστοιχα του Παρθενώνα που ανήκουν περίπου στην ίδια περίοδο. Ετσι λοιπόν, και όπως γίνεται πάντα στη φιλόξενη Ελλάδα από τα ομηρικά χρόνια ως σήμερα» συνεχίζει ο κ. Σταμπολίδης, «κατά τη διάρκεια της φιλοξενίας οι επισκέπτες χαλαρώνουν και αρχίζουν να σου λένε τα μυστικά τους. Με αυτήν την έννοια, ο επισκέπτης μας δεν αποτελεί μόνο έναν σιωπηλό μάρτυρα της περιόδου εκείνης, αλλά ύστερα από τριών μηνών παραμονή στο μουσείο και αφού “συνομίλησε” μαζί μας με τον τρόπο που πρέπει, ξανοίγεται και μπορεί να πει κάτι παραπάνω για την ιστορία του…».
Το «παιχνίδι» των πιθανοτήτων
Τώρα λοιπόν που η έκθεση κλείνει και τα εκθέματα ετοιμάζονται να πάρουν τον δρόμο της επιστροφής, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης έχει καλέσει, για το απόγευμα της Τρίτης 5 του μηνός, έλληνες και ξένους αρχαιολόγους να «συζητήσουν» μαζί με τον «επισκέπτη» τα μυστικά του. Οπως εξηγεί ο διευθυντής του μουσείου, δεν πρόκειται για συνέδριο, αλλά για μια συγκέντρωση επιστημόνων, οι οποίοι γύρω από ένα μοναδικό γλυπτό έργο θα μπορέσουν να πουν τη γνώμη τους με χαλαρό τρόπο ύστερα από μια σύντομη εισήγηση που θα κάνει ο ίδιος. «Ας μην ξεχνάμε ότι η αρχαιολογία είναι η επιστήμη των πιθανοτήτων και ότι και οι αρχαιολόγοι με πιθανότητες μιλάνε όταν δεν υπάρχει ένα γραπτό κείμενο, μια επιγραφή ή άλλο συγκεκριμένο στοιχείο που να δικαιολογεί ή να ερμηνεύει το έργο που τους απασχολεί». Και η αλήθεια είναι ότι όλες οι ερμηνείες που έχουν δοθεί ως τώρα για το άγαλμα βασίζονται μόνο σε πιθανότητες.
Είναι όμως χρήσιμο να θυμίσουμε την ιστορία του αγάλματος της Μοτύης, για την ερμηνεία του οποίου έχουν διατυπωθεί πολλές απόψεις, μεταξύ άλλων και ότι πρόκειται για ηνίοχο. Και άλλωστε με αυτή του την «ιδιότητα», ως αθλητής από τη Μεγάλη Ελλάδα, ήρθε στην έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. H ιστορία τώρα: Το 1979, στη νησίδα Μοτύη, κάτω από ένα λιθοσωρό βρέθηκε τυχαία ένα εξαιρετικής τέχνης μαρμάρινο άγαλμα ανδρός, ηρωικού μεγέθους, δηλαδή μεταξύ ανθρώπου και θεού. Το άγαλμα βρέθηκε εκτός της αρχικής του θέσης και του έλειπαν τα χέρια κάτω από τους ώμους και τα πόδια κάτω από τον μακρύ πτυχωτό χιτώνα.
Το άγαλμα χρονολογήθηκε στα μέσα του 5ου αιώνα, χαρακτηρίστηκε αμέσως ως ένα από τα ωραιότερα ελεύθερα γλυπτά της αρχαιότητας και ορισμένοι αρχαιολόγοι υποστήριξαν ότι το μάρμαρό του είναι παριανό. Μετά ακολούθησε η προβληματική που αφορούσε το ίδιο το έργο: το μέγεθός του, το ένδυμά του, και αυτή την ίδια τη μορφή του ωραίου και υπερήφανου νέου άνδρα.Το πρόβλημα προσπάθησε να λύσει, χωρίς επιτυχία, το 1986 ένα συνέδριο και από τότε ως σήμερα το θέμα επανέρχεται με συζητήσεις και πολλά επιστημονικά δημοσιεύματα. Γιατί αυτή η μορφή; Εχουμε, με άλλα λόγια, έναν νέο και εύρωστο άνδρα που θηλυστολεί, φοράει δηλαδή γυναικεία ρούχα, όταν στα αρχαία γλυπτά εκτός από τους θεούς ποδήρη χιτώνα φορούσαν μόνο οι ιερείς, οι μουσικοί και οι ηθοποιοί και επίσης οι ηνίοχοι.
Οι μεγάλες πιθανότητες του ηνιόχου
«Το ότι πρόκειται για ιερέα δύσκολα γίνεται δεκτό, γιατί έχουμε έναν εύρωστο αθλητικό και ωραίο άνδρα, του οποίου η στάση είναι πολύ περίεργη για ιερέα» λέει ο καθηγητής Σταμπολίδης, που υποστηρίζει πως ούτε μουσικός μπορεί να ήταν, καθώς θα έπρεπε να κρατάει με το ένα χέρι όργανο και με το άλλο να παίζει. Το άγαλμα όμως έχει το ένα χέρι στη μέση όπως δείχνουν οι άκρες των δαχτύλων που έχουν απομείνει στο σώμα και το άλλο, από ό,τι φαίνεται, υψωνόταν. Αλλά και η περίπτωση να πρόκειται για ηθοποιό δεν πείθει, εφόσον δεχόμαστε ότι το έργο χρονολογείται από το 470-450 π.X., καθώς πρόκειται για μια εποχή που δεν έχουν ξεκινήσει καλά καλά οι αισχύλειες και οι σοφόκλειες τραγωδίες, για να μην πούμε και του Ευριπίδη που είναι μεταγενέστερες. H κοινωνία εκείνων των χρόνων θεωρούσε τον ηθοποιό, όπως και τους άλλους καλλιτέχνες, άτομα που την διασκέδαζαν και δεν είναι λογικό να τους έκανε ένα τέτοιο άγαλμα, και μάλιστα τόσο ακριβό. «Αρα μένει με περισσότερες πιθανότητες η περίπτωση του ηνιόχου. Ο άνδρας είναι νέος, ρωμαλέος, δυνατός και βρίσκουμε την ίδια στάση στον κατ’ εξοχήν μυθικό ηνίοχο, τον Οινόμαο, στο ανατολικό αέτωμα του ναού του Διός στην Ολυμπία» καταλήγει ο κ. Σταμπολίδης.
Αυτή, πολύ σύντομα, είναι η μία από τις πολλές ερμηνείες του άνδρα της Μοτύης. Οι άλλες θα ακουστούν την ερχόμενη εβδομάδα, όταν οι αρχαιολόγοι θα συγκεντρωθούν στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και γύρω από το εκπληκτικό γλυπτό θα διατυπώσουν τις δικές τους απόψεις.
