Πάπας Λέων: Γιατί επισκέφθηκε το Καμερούν; Από το «μπιφ» με Τραμπ στη σύγκρουση για το μέλλον της Αφρικής

Η επιλογή του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ να δώσει προτεραιότητα στην Αφρική με σημαντικό ταξίδι στην Αλγερία, το Καμερούν, την Αγκόλα και την Ισημερινή Γουινέα, σχετίζεται με το γεγονός ότι στην ήπειρο παίζεται το μέλλον του Χριστιανισμού με ανταγωνισμό Καθολικών και Προτεσταντών. Στην Αφρική ζουν 280 περίπου εκατομμύρια Καθολικοί, που αντιστοιχούν στο 1/5 των Αφρικανών, αλλά και στο 1/5 των Καθολικών παγκοσμίως. Πρόκειται επίσης για την ήπειρο όπου ο καθολικισμός διαδίδεται με τους ταχύτερους ρυθμούς, έχοντας ως κύριους ανταγωνιστές τους Προτεστάντες Ευαγγελικούς και Πεντηκοστιανούς. Το γεγονός αυτό δεν αντικατοπτρίζεται ακόμη επαρκώς στο σώμα των καρδιναλίων, που αριθμεί μόλις 14 Αφρικανούς. Ειδικά στο Καμερούν που επισκέφθηκε ο Πάπας Λέων, προερχόμενος από την Αλγερία, οι Καθολικοί αριθμούν 8 εκατομμύρια που αντιστοιχούν σχεδόν στο 1/3 του πληθυσμού.

Κριτική στον πρόεδρο Μπιγιά ή νομιμοποίησή του;

Στην πρωτεύουσα του Καμερούν Γιαουντέ, ο Πάπας Λέων μίλησε στο προεδρικό μέγαρο, τονίζοντας τη σημασία του κράτους δικαίου και της διαφάνειας στους θεσμούς. Πολλοί είδαν τα σημεία αυτά του λόγου ως αιχμή εναντίον του Προέδρου Πολ Μπιγιά, ο οποίος σε ηλικία 93 ετών είναι ο γηραιότερος αρχηγός κράτους στον κόσμο: Κυβερνά τη χώρα από το 1982 για 44 χρόνια, ενώ είχε υπηρετήσει για άλλα 7 χρόνια ως πρωθυπουργός (1975-1982). Στις τελευταίες εκλογές υπήρχαν έντονες διαμαρτυρίες για νοθεία. Προσφάτως, ο Πρόεδρος Μπιγιά προώθησε αλλαγή του Συντάγματος και δημιούργησε θέση αντιπροέδρου, στην οποία πιθανόν θα επιθυμούσε να δει τον γιο του με προοπτική μελλοντικής διαδοχής.  Ο Μπιγιά συνεργάζεται με τον Αμερικανό Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, έχοντας συμφωνήσει να δέχεται εκτοπισμένους μετανάστες.

Στην ομιλία του, ο Πάπας Λέων, που πριν ανέλθει στο ύψιστο αξίωμα, είχε υπάρξει επικεφαλής του τάγματος των Αυγουστινιανών, βασίστηκε στην πολιτική θεολογία του ιερού Αυγουστίνου Ιππώνος (354-430). Σύμφωνα με την τελευταία, η εξουσία δέον να βασίζεται στην αίσθηση καθήκοντος και οφειλής, όχι στη φιλαρχία αλλά στο έλεος. Μάλιστα η επιλογή του Πάπα Λέοντα να επισκεφθεί πριν από το Καμερούν και τη βόρεια μεσογειακή Αφρική και πιο συγκεκριμένα την Αλγερία συνδέεται και με τον σεβασμό στον ιερό Αυγουστίνο που έδρασε σε αυτά τα μέρη.

Κομβικής σημασίας ως προς τον χρονισμό της επίσκεψης είναι ότι τo Καμερούν είναι διχασμένο ανάμεσα στο μεγαλύτερο γαλλόφωνο και στο μικρότερο αγγλόφωνο μέρος και ο Πάπας Λέων φρόντισε να επισκεφθεί και τα δύο με τη μετάβασή του στη Μπαμέντα, τη σημαντικότερη πόλη του αγγλόφωνου μέρους, η οποία τελεί υπό στρατιωτικό νόμο, καθώς υπάρχει αποσχιστικό κίνημα, και πολλοί Αγγλόφωνοι ακτιβιστές παραμένουν φυλακισμένοι.

Η πολιτική ζωή του Καμερούν δονείται την περίοδο αυτή από το αποσχιστικό αυτό κίνημα αγγλόφωνων επαρχιών, το οποίο φέρεται να υποστηρίζεται από τη Νότια Αφρική, αλλά και από τις ΗΠΑ. Η επίσκεψη του Πάπα Λέοντα στη Μπαμέντα με μήνυμα «μία φωνή για τον λαό, ένα μήνυμα για τον κόσμο» έρχεται σε μια κρίσιμη πολιτική καμπή. Πολλοί βλέπουν την επίσκεψη Πάπα ως μία νομιμοποίηση του 93χρονου προέδρου σε μια περίοδο που βιώνει έντονη αμφισβήτηση αφενός λόγω της επανεκλογής του το 2025 σε ηλικία ρεκόρ 92 ετών, αφετέρου λόγω του αποσχιστικού κινήματος σε μια περιοχή με πλουσιότατα κοιτάσματα.

Ο Πάπας Λέων βεβαίως δεν παρέλειψε να κάνει έμμεση πλην σαφή κριτική στον Πρόεδρο Μπιγιά μιλώντας ενάντια στη διαπλοκή. Όμως και μόνο η παρουσία του στο προεδρικό μέγαρο θεωρείται ως στήριξη. Άλλωστε ένα τρίλεπτο από τις επίμαχες δηλώσεις του Πάπα για τη διαφθορά δεν αναμεταδόθηκε από την κρατική τηλεόραση καθώς ο ήχος κόπηκε ύποπτα στο συγκεκριμένο σημείο. Εν συνόψει, η παρουσία του Πάπα Λέοντα φάνηκε ως μια περίτεχνη σχοινοβασία με κριτική προς τον πρόεδρο Μπιγιά, αλλά έμμεση στήριξή του ως προς το φλέγον ζήτημα της διατήρησης της ενότητας της χώρας υπό την εξουσία του και μη διαίρεσής της.

Ενάντια στην «ειδωλολατρία του κέρδους»

Πολύ σαφέστερος υπήρξε ο Πάπας Λέων ως προς τα οικουμενικά μηνύματά του, συνεχίζοντας το «μπιφ» με τον Πρόεδρο Τραμπ με «αμένσιωτα», αν μπορεί να αποδοθεί με διαδικτυακούς όρους η κόντρα μεταξύ των ανδρών που κατέχουν δύο από τις σημαντικότερες θεσμικές θέσεις στον πλανήτη. Ο Πάπας Λέων επέμεινε στην προτεραιότητα της ειρήνης, δηλώνοντας ότι «ο κόσμος διψά για ειρήνη». Τόνισε ότι η ειρήνη αποτελεί δώρο του Θεού, αλλά και ευθύνη των αρχόντων, ενώ υποστήριξε ότι η αγάπη προς τον πλησίον έχει και πολιτική διάσταση.

Στην ομιλία του ο Πάπας τόνισε τη φροντίδα για τους πιο ευάλωτους και μίλησε σε έκταση για τους νέους, τονίζοντας την ανάγκη να υπερβαθούν τα προβλήματα της ανεργίας, που ωθεί τη νεότητα στη μετανάστευση, καθώς και των ναρκωτικών και της πορνείας. Εκτός από τη σημασία της ειρήνης, ο Πάπας Λέων υπήρξε ιδιαιτέρως επικριτικός προς ό,τι ονόμασε «ειδωλολατρία του κέρδους» στο οποίο αντέταξε τον πραγματικό πλούτο που είναι η νιότη του Καμερούν, ως πρωτοπορία μιας δυναμικής κοινωνίας

Ο Θανάσης Παπαθανασίου, καθηγητής Ιεραποστολικής στην Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθηνών και αρχισυντάκτης του περιοδικού «Σύναξη», το οποίο έκανε αφιέρωμα στον «παγκόσμιο νότο», αναλύοντας τη θρησκευτική και γεωπολιτική σημασία της αντίθεσης Ρωμαιοκαθολικισμού και Προτεσταντισμού στην Αφρική σε αυτήν την κρίσιμη περίοδο, μιλάει στο «Βήμα» για το νόημα της σχετικής επιμονής του Πάπα Λέοντα: «Ο  Προτεσταντισμός λειτουργεί ως “ομπρέλα” που καλύπτει πολύ διαφορετικές κινήσεις και ομολογίες. Οι καθολικοί, αντιθέτως, έχουν μια πιο αυστηρή εκκλησιαστική δομή. Στην Αφρική, το καζάνι βράζει δημιουργικά και γίνονται σημαντικές προσπάθειες αναδιατύπωσης της χριστιανικής πίστης με τρόπους των γηγενών πολιτισμών και με αφρικανικά εννοιολογικά εργαλεία. Στον προτεσταντισμό, υπάρχουν δυνάμεις που ανοίγονται δημιουργικά στους εντόπιους πολιτισμούς, και για αυτό έχουν ραγδαία εξάπλωση. Υπάρχει, όμως, και ένα ρεύμα που βλέπει τον ανθρώπινο πολιτισμό καχύποπτα, ως γεγονός “πτώσης” ή κυριαρχίας δαιμονικών δυνάμεων».

«Ευαγγέλιο της Ευημερίας» versus «Θεολογία της Απελευθέρωσης»

«Η πραγματική σύγκρουση του Ρωμαιοκαθολικισμού», συνεχίζει ο Θανάσης Παπαθανασίου, «είναι με το λεγόμενο Ευαγγέλιο της Ευημερίας (Prosperity Gospel). Το ρεύμα αυτό είναι αμάλγαμα αφρικανικών γηγενών δεδομένων και αμερικανικού νεοπεντηκοστιανισμού, που δίνει έμφαση στην υγεία και την οικονομική ευμάρεια στο εδώ και τώρα. Το Ευαγγέλιο της Ευημερίας ισχυρίζεται ότι η οικονομική επιτυχία είναι απόδειξη της εύνοιας του Θεού, ενώ για τη φτώχεια ή την αρρώστια ευθύνονται οι ίδιοι οι άνθρωποι λόγω των αμαρτιών τους. Σε αυτή την οπτική, δεν υπάρχει κοινωνική αδικία ή αποκλεισμός λόγω οικονομικού-κοινωνικού συστήματος, αλλά ενοχοποιείται ο ίδιος ο φτωχός.

Η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία τοποθετείται απέναντι σε αυτό, διευκρινίζοντας θεολογικά ότι δεν μπορεί να γίνει δεκτό ένα “ευαγγέλιο” που παρακάμπτει τον Σταυρό του Χριστού και την πραγματικότητα της αδικίας. Σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε να δούμε τις δηλώσεις του Πάπα Λέοντος στο Καμερούν για “ειδωλολατρία του κέρδους”. Υπάρχει, όμως, και η διάσταση της αντίθεσης στην κυβέρνηση Τραμπ. Ο Πάπας έχει επισημάνει τον ναρκισσισμό και την αυτοειδωλοποίηση της ισχύος. Μιλώντας στην Αφρική, θίγει εμμέσως και την αμερικανική πραγματικότητα, όπου στους νεο-ευαγγελικούς κύκλους των ΗΠΑ επιστρατεύονται θεολογικά εφευρήματα για να στηρίξουν τον μεσσιανικό ρόλο του ισχυρού που θα συντρίψει τους αντιπάλους. Ο Πάπας υπενθυμίζει ότι στη χριστιανική πίστη η δύναμη δεν είναι η ισχύς της επιβολής, αλλά η εν αδυναμία δύναμη των μαρτύρων, μια στάση “πολιτικής ανυπακοής” χωρίς προσφυγή στη βία».

Πέρα από το προσωπικό «μπιφ» υπάρχει, λοιπόν, και μια σύγκρουση δύο διαφορετικών μοντέλων για το μέλλον του Χριστιανισμού στην Αφρική, την πιο νεανική ήπειρο, που θα κρίνει και τη μορφή που θα λάβει η χριστιανική θρησκεία στον 21^ο αιώνα. Ο αγώνας του Πάπα ενάντια στους «ειδωλολάτρες του κέρδους» θα συνεχιστεί στην Ανγκόλα και την Ισημερινή Γουινέα.